Skandha 5, Adhyāya 13

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा तौ महाबाहू दैत्यौ बाष्कलदुर्मुखौ ।जग्मतुर्मददिग्धाङ्गौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā tau mahābāhū daityau bāṣkaladurmukhau | jagmaturmadadigdhāṅgau sarvaśastrāstrakovidau

तौ गत्वा समरे देवीमूचतुर्वचनं तदा ।दानवौ च मदोन्मत्तौ मेघगम्भीरया गिरा॥ 2 ॥

tau gatvā samare devīmūcaturvacanaṃ tadā | dānavau ca madonmattau meghagambhīrayā girā

देवि देवा जिता येन महिषेण महात्मना ।वरय त्वं वरारोहे सर्वदैत्याधिपं नृपम्॥ 3 ॥

devi devā jitā yena mahiṣeṇa mahātmanā | varaya tvaṃ varārohe sarvadaityādhipaṃ nṛpam

स कृत्वा मानुषं रूपं सर्वलक्षणसंयुतम् ।भूषितं भूषणैर्दिव्यैस्त्वामेष्यति रहः किल॥ 4 ॥

sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | bhūṣitaṃ bhūṣaṇairdivyaistvāmeṣyati rahaḥ kila

त्रैलोक्यविभवं कामं त्वमेष्यसि शुचिस्मिते ।महिषे परमं भावं कुरु कान्ते मनोगतम्॥ 5 ॥

trailokyavibhavaṃ kāmaṃ tvameṣyasi śucismite | mahiṣe paramaṃ bhāvaṃ kuru kānte manogatam

कृत्वा पतिं महावीरं संसारसुखमद्भुतम् ।त्वं प्राप्स्यसि पिकालापे योषितां खलु वाञ्छितम्॥ 6 ॥

kṛtvā patiṃ mahāvīraṃ saṃsārasukhamadbhutam | tvaṃ prāpsyasi pikālāpe yoṣitāṃ khalu vāñchitam

देव्युवाच ।जाल्म त्वं किं विजानासि नारीयं काममोहिता ।मन्दबुद्धिबलात्यर्थं भजेयं महिषं शठम्॥ 7 ॥

devyuvāca | jālma tvaṃ kiṃ vijānāsi nārīyaṃ kāmamohitā | mandabuddhibalātyarthaṃ bhajeyaṃ mahiṣaṃ śaṭham

कुलशीलगुणैस्तुल्यं तं भजन्ति कुलस्त्रियः ।अधिकं रूपचातुर्यबुद्धिशीलक्षमादिभिः॥ 8 ॥

kulaśīlaguṇaistulyaṃ taṃ bhajanti kulastriyaḥ | adhikaṃ rūpacāturyabuddhiśīlakṣamādibhiḥ

का नु कामातुरा नारी भजेच्च पशुरूपिणम् ।पशूनामधमं नूनं महिषं देवरूपिणी॥ 9 ॥

kā nu kāmāturā nārī bhajecca paśurūpiṇam | paśūnāmadhamaṃ nūnaṃ mahiṣaṃ devarūpiṇī

गच्छतं महिषं तूर्णं भूपं बाष्कलदुर्मुखौ ।वदतं मद्वचो दैत्यं गजतुल्यं विषाणिनम्॥ 10 ॥

gacchataṃ mahiṣaṃ tūrṇaṃ bhūpaṃ bāṣkaladurmukhau | vadataṃ madvaco daityaṃ gajatulyaṃ viṣāṇinam

पातालं गच्छ वाभ्येत्य सङ्ग्रामं कुरु वा मया ।रणे जाते सहस्राक्षो निर्भयः स्यादिति धुवम्॥ 11 ॥

pātālaṃ gaccha vābhyetya saṅgrāmaṃ kuru vā mayā | raṇe jāte sahasrākṣo nirbhayaḥ syāditi dhuvam

हत्वाहं त्वां गमिष्यामि नान्यथा गमनं मम ।इत्थं ज्ञात्वा सुदुर्बुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु॥ 12 ॥

hatvāhaṃ tvāṃ gamiṣyāmi nānyathā gamanaṃ mama | itthaṃ jñātvā sudurbuddhe yathecchasi tathā kuru

मामनिर्जित्य भूभागे न स्थानं ते कदाचन ।भविष्यति चतुष्पाद दिवि वा गिरिकन्दरे॥ 13 ॥

māmanirjitya bhūbhāge na sthānaṃ te kadācana | bhaviṣyati catuṣpāda divi vā girikandare

व्यास उवाच ।इत्युक्तौ तौ तया दैत्यौ कोपाकुलितलोचनौ ।धनुर्बाणधरौ वीरौ युद्धकामौ बभूवतुः॥ 14 ॥

vyāsa uvāca | ityuktau tau tayā daityau kopākulitalocanau | dhanurbāṇadharau vīrau yuddhakāmau babhūvatuḥ

कृत्वा सुविपुलं नादं देवी सा निर्भया स्थिता ।उभौ च चक्रतुस्तीव्रा बाणवृष्टिं कुरूद्वह॥ 15 ॥

kṛtvā suvipulaṃ nādaṃ devī sā nirbhayā sthitā | ubhau ca cakratustīvrā bāṇavṛṣṭiṃ kurūdvaha

भगवत्यपि बाणौघान्मुमोच दानवौ प्रति ।कृत्वातिमधुरं नादं देवकार्यार्थसिद्धये॥ 16 ॥

bhagavatyapi bāṇaughānmumoca dānavau prati | kṛtvātimadhuraṃ nādaṃ devakāryārthasiddhaye

तयोस्तु बाष्कलस्तूर्णं सम्मुखोऽभूद् रणाङ्गणे ।दुर्मुखः प्रेक्षकस्तत्र देवीमभिमुखः स्थितः॥ 17 ॥

tayostu bāṣkalastūrṇaṃ sammukho'bhūd raṇāṅgaṇe | durmukhaḥ prekṣakastatra devīmabhimukhaḥ sthitaḥ

तयोर्युद्धमभूद् घोरं देवीबाष्कलयोस्तदा ।बाणासिपरिघाघातैर्भयदं मन्दचेतसाम्॥ 18 ॥

tayoryuddhamabhūd ghoraṃ devībāṣkalayostadā | bāṇāsiparighāghātairbhayadaṃ mandacetasām

ततः क्रुद्धा जगन्माता दृष्ट्वा तं युद्धदुर्मदम् ।जघान पञ्चभिर्बाणैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः॥ 19 ॥

tataḥ kruddhā jaganmātā dṛṣṭvā taṃ yuddhadurmadam | jaghāna pañcabhirbāṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ

दानवोऽपि शरान्देव्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः ।सप्तभिस्ताडयामास देवीं सिंहोपरिस्थिताम्॥ 20 ॥

dānavo'pi śarāndevyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ | saptabhistāḍayāmāsa devīṃ siṃhoparisthitām

सापि तं दशभिस्तीक्ष्णैः सुपीतैः सायकैः खलम् ।जघान तच्छरांश्छित्त्वा जहास च मुहुर्मुहुः॥ 21 ॥

sāpi taṃ daśabhistīkṣṇaiḥ supītaiḥ sāyakaiḥ khalam | jaghāna taccharāṃśchittvā jahāsa ca muhurmuhuḥ

अर्धचन्द्रेण बाणेन चिच्छेद च शरासनम् ।बाष्कलोऽपि गदां गृह्य देवीं हन्तुमुपाययौ॥ 22 ॥

ardhacandreṇa bāṇena ciccheda ca śarāsanam | bāṣkalo'pi gadāṃ gṛhya devīṃ hantumupāyayau

आगच्छन्तं गदापाणिं दानवं मदगर्वितम् ।चण्डिका स्वगदापातैः पातयामास भूतले॥ 23 ॥

āgacchantaṃ gadāpāṇiṃ dānavaṃ madagarvitam | caṇḍikā svagadāpātaiḥ pātayāmāsa bhūtale

बाष्कलः पतितो भूमौ मुहूर्तादुत्थितः पुनः ।चिक्षेप च गदां सोऽपि चण्डिकां चण्डविक्रमः॥ 24 ॥

bāṣkalaḥ patito bhūmau muhūrtādutthitaḥ punaḥ | cikṣepa ca gadāṃ so'pi caṇḍikāṃ caṇḍavikramaḥ

तमागच्छन्तमालोक्य देवी शूलेन वक्षसि ।जघान बाष्कलं क्रुद्धा पपात च ममार सः॥ 25 ॥

tamāgacchantamālokya devī śūlena vakṣasi | jaghāna bāṣkalaṃ kruddhā papāta ca mamāra saḥ

पतिते बाष्कले सैन्यं भग्नं तस्य दुरात्मनः ।जयेति च मुदा देवाश्चुक्रुशुर्गगने स्थिताः॥ 26 ॥

patite bāṣkale sainyaṃ bhagnaṃ tasya durātmanaḥ | jayeti ca mudā devāścukruśurgagane sthitāḥ

तस्मिंश्च निहते दैत्ये दुर्मुखोऽतिबलान्वितः ।आजगाम रणे देवीं क्रोधसंरक्तलोचनः॥ 27 ॥

tasmiṃśca nihate daitye durmukho'tibalānvitaḥ | ājagāma raṇe devīṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

तिष्ठ तिष्ठाबले सोऽपि भाषमाणः पुनः पुनः ।धनुर्बाणधरः श्रीमान्रथस्थः कवचावृतः॥ 28 ॥

tiṣṭha tiṣṭhābale so'pi bhāṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ | dhanurbāṇadharaḥ śrīmānrathasthaḥ kavacāvṛtaḥ

तमागच्छन्तमालोक्य देवी शङ्खमवादयत् ।कोपयन्ती दानवं तं ज्याघोषञ्च चकार ह॥ 29 ॥

tamāgacchantamālokya devī śaṅkhamavādayat | kopayantī dānavaṃ taṃ jyāghoṣañca cakāra ha

सोऽपि बाणान्मुमोचाशु तीक्ष्णानाशीविषोपमान् ।स्वबाणैस्तान्महामाया चिच्छेद च ननाद च॥ 30 ॥

so'pi bāṇānmumocāśu tīkṣṇānāśīviṣopamān | svabāṇaistānmahāmāyā ciccheda ca nanāda ca

तयोः परस्परं युद्धं बभूव तुमुलं नृप ।बाणशक्तिगदाघातैर्मुसलैस्तोमरैस्तथा॥ 31 ॥

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva tumulaṃ nṛpa | bāṇaśaktigadāghātairmusalaistomaraistathā

रणभूमौ तदा जाता रुधिरौघवहा नदी ।पतितानि तदा तीरे शिरांसि प्रबभुस्तदा॥ 32 ॥

raṇabhūmau tadā jātā rudhiraughavahā nadī | patitāni tadā tīre śirāṃsi prababhustadā

यथा सन्तरणार्थाय यमकिङ्करनायकैः ।तुम्बीफलानि नीतानि नवशिक्षापरैर्मुदा॥ 33 ॥

yathā santaraṇārthāya yamakiṅkaranāyakaiḥ | tumbīphalāni nītāni navaśikṣāparairmudā

रणभूमिस्तदा घोरा बभूवातीव दुर्गमा ।शरीरैः पतितैर्भूमौ खाद्यमानैर्वृकादिभिः॥ 34 ॥

raṇabhūmistadā ghorā babhūvātīva durgamā | śarīraiḥ patitairbhūmau khādyamānairvṛkādibhiḥ

गोमायुसारमेयाश्च काकाः कङ्का अयोमुखाः ।गृध्रा श्येनाश्च खादन्ति शरीराणि दुरात्मनाम्॥ 35 ॥

gomāyusārameyāśca kākāḥ kaṅkā ayomukhāḥ | gṛdhrā śyenāśca khādanti śarīrāṇi durātmanām

ववौ वायुश्च दुर्गन्धो मृतानां देहसङ्गतः ।अभूत्किलकिलाशब्दः खगानां पलभक्षिणाम्॥ 36 ॥

vavau vāyuśca durgandho mṛtānāṃ dehasaṅgataḥ | abhūtkilakilāśabdaḥ khagānāṃ palabhakṣiṇām

तदा चुकोप दुष्टात्मा दुर्मुखः कालमोहितः ।देवीमुवाच गर्वेण कृत्वा चोर्ध्वकरं शुभम्॥ 37 ॥

tadā cukopa duṣṭātmā durmukhaḥ kālamohitaḥ | devīmuvāca garveṇa kṛtvā cordhvakaraṃ śubham

गच्छ चण्डि हनिष्यामि त्वामद्यैव सुबालिशे ।दैत्यं वा भज वामोरु महिषं मदगर्वितम्॥ 38 ॥

gaccha caṇḍi haniṣyāmi tvāmadyaiva subāliśe | daityaṃ vā bhaja vāmoru mahiṣaṃ madagarvitam

देव्युवाच ।आसन्नमरणः कामं प्रलपस्यद्य मोहितः ।अद्यैव त्वां हनिष्यामि यथायं बाष्कलो हतः॥ 39 ॥

devyuvāca | āsannamaraṇaḥ kāmaṃ pralapasyadya mohitaḥ | adyaiva tvāṃ haniṣyāmi yathāyaṃ bāṣkalo hataḥ

गच्छ वा तिष्ठ वा मन्द मरणं यदि रोचते ।हत्वा त्वां वै वधिष्यामि बालिशं महिषीसुतम्॥ 40 ॥

gaccha vā tiṣṭha vā manda maraṇaṃ yadi rocate | hatvā tvāṃ vai vadhiṣyāmi bāliśaṃ mahiṣīsutam

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दुर्मुखो मर्तुमुद्यतः ।मुमोच बाणवृष्टिं तु चण्डिकां प्रति दारुणाम्॥ 41 ॥

tacchrutvā vacanaṃ tasyā durmukho martumudyataḥ | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tu caṇḍikāṃ prati dāruṇām

सापि तां तरसा छित्त्वा बाणवृष्टिं शितैः शरैः ।जघान दानवं कृद्धा वृत्रं वज्रधरो यथा॥ 42 ॥

sāpi tāṃ tarasā chittvā bāṇavṛṣṭiṃ śitaiḥ śaraiḥ | jaghāna dānavaṃ kṛddhā vṛtraṃ vajradharo yathā

तयोः परस्परं युद्धं सञ्जातं चातिकर्कशम् ।भयदं कातराणाञ्च शूराणां बलवर्धनम्॥ 43 ॥

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ sañjātaṃ cātikarkaśam | bhayadaṃ kātarāṇāñca śūrāṇāṃ balavardhanam

देवी चिच्छेद तरसा धनुस्तस्य करे स्थितम् ।तथैव पञ्चभिर्बाणैर्बभञ्ज रथमुत्तमम्॥ 44 ॥

devī ciccheda tarasā dhanustasya kare sthitam | tathaiva pañcabhirbāṇairbabhañja rathamuttamam

रथे भग्ने महाबाहुः पदातिर्दुर्मुखस्तदा ।गदां गहीत्वा दुर्धर्षां जगाम चण्डिकां प्रति॥ 45 ॥

rathe bhagne mahābāhuḥ padātirdurmukhastadā | gadāṃ gahītvā durdharṣāṃ jagāma caṇḍikāṃ prati

चकार स गदाघातं सिंहमौलौ महाबलः ।न चचाल हरिः स्थानात्ताडितोऽपि महाबलः॥ 46 ॥

cakāra sa gadāghātaṃ siṃhamaulau mahābalaḥ | na cacāla hariḥ sthānāttāḍito'pi mahābalaḥ

अम्बिका तं समालोक्य गदापाणिं पुरःस्थितम् ।खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद मौलिमत्॥ 47 ॥

ambikā taṃ samālokya gadāpāṇiṃ puraḥsthitam | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda maulimat

छिन्ने च मस्तके भूमौ पपात दुर्मुखो मृतः ।जयशब्दं तदा चक्रुर्मुदिता निर्जरा भृशम्॥ 48 ॥

chinne ca mastake bhūmau papāta durmukho mṛtaḥ | jayaśabdaṃ tadā cakrurmuditā nirjarā bhṛśam

तुष्टुवुस्तां तदा देवीं दुर्मुखे निहतेऽमराः ।पुष्पवृष्टिं तथा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः॥ 49 ॥

tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ durmukhe nihate'marāḥ | puṣpavṛṣṭiṃ tathā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ

ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरकिन्नराः ।जहृषुस्तं हतं दृष्ट्वा दानवं रणमस्तके॥ 50 ॥

ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ savidyādharakinnarāḥ | jahṛṣustaṃ hataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ raṇamastake