Skandha 5, Adhyāya 12

व्यास उवाच ।तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका ।मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tanniśamya vacastasya tāmrasya jagadambikā | meghagambhīrayā vācā hasantī tamuvāca ha

देव्युवाच ।गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् ।महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम्॥ 2 ॥

devyuvāca | gaccha tāmra patiṃ brūhi mumūrṣuṃ mandacetasam | mahiṣaṃ cātikāmārtaṃ mūḍhaṃ jñānavivarjitam

यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी ।नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी॥ 3 ॥

yathā te mahiṣī mātā prauḍhā yavasabhakṣiṇī | nāhaṃ tathā śṛṅgavatī lambapucchā mahodarī

न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् ।धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम्॥ 4 ॥

na kāmaye'haṃ deveśaṃ naiva viṣṇuṃ na śaṅkaram | dhanadaṃ varuṇaṃ naiva brahmāṇaṃ na ca pāvakam

एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै ।वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति॥ 5 ॥

etāndevagaṇānhitvā paśuṃ kena guṇena vai | vṛṇomyahaṃ vṛthā loke garhaṇā me bhavediti

नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः ।सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः॥ 6 ॥

nāhaṃ patiṃvarā nārī vartate me patiḥ prabhuḥ | sarvakartā sarvasākṣī hyakartā niḥspṛhaḥ sthiraḥ

निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः ।सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः॥ 7 ॥

nirguṇo nirmamo'nanto nirālambo nirāśrayaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī pūrṇaḥ pūrṇāśayaḥ śivaḥ

सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः ।तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे॥ 8 ॥

sarvāvāsakṣamaḥ śāntaḥ sarvadṛksarvabhāvanaḥ | taṃ tyaktvā mahiṣaṃ mandaṃ kathaṃ sevitumutsahe

प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् ।अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम्॥ 9 ॥

prabudhya yudhyatāṃ kāmaṃ karomi yamavāhanam | athavā manujānāṃ vai kariṣye jalavāhakam

जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै ।समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे॥ 10 ॥

jīvitecchāsti cetpāpa gaccha pātālamāśu vai | samastairdānavairyuktastvanyathā hanmi saṅgare

कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् ।अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः॥ 11 ॥

kāmaṃ sadṛśayoryogaḥ saṃsāre sukhado bhavet | anyathā duḥkhado bhūyādajñānādyadi kalpitaḥ

मूर्खस्त्वमसि यद् ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि ।क्वाहं क्व महिषः शृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः॥ 12 ॥

mūrkhastvamasi yad brūṣe patiṃ me bhaja bhāmini | kvāhaṃ kva mahiṣaḥ śṛṅgī sambandhaḥ kīdṛśo dvayoḥ

गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् ।यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव॥ 13 ॥

gaccha yudhyasva vā kāmaṃ haniṣye'haṃ sabāndhavam | yajñabhāgaṃ devalokaṃ nocettyaktvā sukhī bhava

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्भुतम् ।कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम्॥ 14 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā sā tadā devī jagarja bhṛśamadbhutam | kalpāntasadṛśaṃ nādaṃ cakre daityabhayāvaham

चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः ।गर्भाश्च दैत्यपत्नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात्॥ 15 ॥

cakampe vasudhā celustena śabdena bhūdharāḥ | garbhāśca daityapatnīnāṃ sasraṃsurgarjitasvanāt

ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा ।पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम्॥ 16 ॥

tāmraḥ śrutvā ca taṃ śabdaṃ bhayatrastamanāstadā | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagāma mahiṣāntikam

नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् ।बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप॥ 17 ॥

nagare tasya ye daityāste'pi cintāmavāpnuvan | badhirīkṛtakarṇāśca palāyanaparā nṛpa

तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः ।तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम्॥ 18 ॥

tadā krodhena siṃho'pi nanāda bhṛśamutsaṭaḥ | tena nādena daiteyā bhayaṃ jagmurapi sphuṭam

ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः ।चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम्॥ 19 ॥

tāmraṃ samāgataṃ dṛṣṭvā hayārirapi mohitaḥ | cintayāmāsa sacivaiḥ kiṃ kartavyamataḥ param

दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः ।पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः॥ 20 ॥

durgagraho vā kartavyo yuddhaṃ nirgatya vā punaḥ | palāyane kṛte śreyo bhavedvā dānavottamāḥ

बुद्धिमन्तो दुराधर्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः ।मन्त्रः खलु प्रकर्तव्यः सुगुप्तः कार्यसिद्धये॥ 21 ॥

buddhimanto durādharṣāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ | mantraḥ khalu prakartavyaḥ suguptaḥ kāryasiddhaye

मन्त्रमूलं स्मृतं राज्यं यदि स स्यात्सुरक्षितः ।मन्त्रिभिश्च सदाचारैर्विधेयः सर्वथा बुधैः॥ 22 ॥

mantramūlaṃ smṛtaṃ rājyaṃ yadi sa syātsurakṣitaḥ | mantribhiśca sadācārairvidheyaḥ sarvathā budhaiḥ

मन्त्रभेदे विनाशः स्याद्राज्यस्य भूपतेस्तथा ।तस्माद्भेदभयाद् गुप्तः कर्तव्यो भूतिमिच्छता॥ 23 ॥

mantrabhede vināśaḥ syādrājyasya bhūpatestathā | tasmādbhedabhayād guptaḥ kartavyo bhūtimicchatā

तदत्र मन्त्रिभिर्वाच्यं वचनं हेतुमद्धितम् ।कालदेशानुसारेण विचिन्त्य नीतिनिर्णयम्॥ 24 ॥

tadatra mantribhirvācyaṃ vacanaṃ hetumaddhitam | kāladeśānusāreṇa vicintya nītinirṇayam

या योषात्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता ।एकाकिनी निरालम्बा कारणं तद्विचिन्त्यताम्॥ 25 ॥

yā yoṣātra samāyātā prabalā devanirmitā | ekākinī nirālambā kāraṇaṃ tadvicintyatām

युद्धं प्रार्थयते बाला किमाश्चर्यमतः परम् ।श्रेयोऽत्र विपरीतं वा को वेत्ति भुवनत्रये॥ 26 ॥

yuddhaṃ prārthayate bālā kimāścaryamataḥ param | śreyo'tra viparītaṃ vā ko vetti bhuvanatraye

न बहूनां जयोऽप्यस्ति नैकस्य च पराजयः ।दैवाधीनौ सदा ज्ञेयौ युद्धे जयपराजयौ॥ 27 ॥

na bahūnāṃ jayo'pyasti naikasya ca parājayaḥ | daivādhīnau sadā jñeyau yuddhe jayaparājayau

उपायवादिनः प्राहुर्दैवं किं केन वीक्षितम् ।अदृष्टमिति यन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः॥ 28 ॥

upāyavādinaḥ prāhurdaivaṃ kiṃ kena vīkṣitam | adṛṣṭamiti yannāma pravadanti manīṣiṇaḥ

तत्सत्त्वेऽपि प्रमाणं किं कातराशावलम्बनम् ।न समर्थजनानां हि दैवं कुत्रापि लक्ष्यते॥ 29 ॥

tatsattve'pi pramāṇaṃ kiṃ kātarāśāvalambanam | na samarthajanānāṃ hi daivaṃ kutrāpi lakṣyate

उद्यमो दैवमेतौ हि शूरकातरयोर्मतम् ।विचिन्त्याद्य धिया सर्वं कर्तव्यं कार्यमादरात्॥ 30 ॥

udyamo daivametau hi śūrakātarayormatam | vicintyādya dhiyā sarvaṃ kartavyaṃ kāryamādarāt

व्यास उवाच ।इति राज्ञो वचः श्रुत्वा हेतुगर्भं महायशाः ।बिडालाख्यो महाराजमित्युवाच कृताञ्जलिः॥ 31 ॥

vyāsa uvāca | iti rājño vacaḥ śrutvā hetugarbhaṃ mahāyaśāḥ | biḍālākhyo mahārājamityuvāca kṛtāñjaliḥ

राजन्नेषा विशालाक्षी ज्ञातव्या यत्नतः पुनः ।किमर्थमिह सम्प्राप्ता कुतः कस्य परिग्रहः॥ 32 ॥

rājanneṣā viśālākṣī jñātavyā yatnataḥ punaḥ | kimarthamiha samprāptā kutaḥ kasya parigrahaḥ

मरणं ते परिज्ञाय स्त्रिया सर्वात्मना सुरैः ।प्रेषिता पद्मपत्राक्षी समुत्पाद्य स्वतेजसा॥ 33 ॥

maraṇaṃ te parijñāya striyā sarvātmanā suraiḥ | preṣitā padmapatrākṣī samutpādya svatejasā

तेऽपि छन्नाः स्थिताः खेऽत्र सर्वे युद्धदिदृक्षवः ।समयेऽस्याः सहायास्ते भविष्यन्ति युयुत्सवः॥ 34 ॥

te'pi channāḥ sthitāḥ khe'tra sarve yuddhadidṛkṣavaḥ | samaye'syāḥ sahāyāste bhaviṣyanti yuyutsavaḥ

पुरतः कामिनीं कृत्वा ते वै विष्णुपुरोगमाः ।वधिष्यन्ति च नः सर्वान्सा त्वां युद्धे हनिष्यति॥ 35 ॥

purataḥ kāminīṃ kṛtvā te vai viṣṇupurogamāḥ | vadhiṣyanti ca naḥ sarvānsā tvāṃ yuddhe haniṣyati

एतच्चिकीर्षितं तेषां मया ज्ञातं नराधिप ।भवितव्यस्य न ज्ञानं वर्तते मम सर्वथा॥ 36 ॥

etaccikīrṣitaṃ teṣāṃ mayā jñātaṃ narādhipa | bhavitavyasya na jñānaṃ vartate mama sarvathā

योद्धव्यं न त्वयाद्येति नाहं वक्तुं क्षमः प्रभो ।प्रमाणं त्वं महाराज कार्येऽत्र देवनिर्मिते॥ 37 ॥

yoddhavyaṃ na tvayādyeti nāhaṃ vaktuṃ kṣamaḥ prabho | pramāṇaṃ tvaṃ mahārāja kārye'tra devanirmite

तदर्थेऽस्माभिरनिशं मर्तव्यं कार्यगौरवात् ।विहर्तव्यं त्वया सार्धमेष धर्मोऽनुजीविनाम्॥ 38 ॥

tadarthe'smābhiraniśaṃ martavyaṃ kāryagauravāt | vihartavyaṃ tvayā sārdhameṣa dharmo'nujīvinām

विचारोऽत्र महानस्ति यदेका कामिनी नृप ।युद्धं प्रार्थयतेऽस्माभिः ससैन्यैर्बलदर्पितैः॥ 39 ॥

vicāro'tra mahānasti yadekā kāminī nṛpa | yuddhaṃ prārthayate'smābhiḥ sasainyairbaladarpitaiḥ

दुर्मुख उवाच ।राजन् युद्धे जयो नोऽद्य भविता वेद्म्यहं किल ।पलायनं न कर्तव्यं यशोहानिकरं नृणाम्॥ 40 ॥

durmukha uvāca | rājan yuddhe jayo no'dya bhavitā vedmyahaṃ kila | palāyanaṃ na kartavyaṃ yaśohānikaraṃ nṛṇām

इन्द्रादीनां संयुगेऽपि न कृतं यज्जुगुप्सितम् ।एकाकिनीं स्त्रियं प्राप्य को हि कुर्यात्पलायनम्॥ 41 ॥

indrādīnāṃ saṃyuge'pi na kṛtaṃ yajjugupsitam | ekākinīṃ striyaṃ prāpya ko hi kuryātpalāyanam

तस्माद्युद्धं प्रकर्तव्यं मरणं वा रणे जयः ।यद्भावि तद्भवत्येव कात्र चिन्ता विपश्यतः॥ 42 ॥

tasmādyuddhaṃ prakartavyaṃ maraṇaṃ vā raṇe jayaḥ | yadbhāvi tadbhavatyeva kātra cintā vipaśyataḥ

मरणेऽत्र यशःप्राप्तिर्जीवने च तथा सुखम् ।उभयं मनसा कृत्वा कर्तव्यं युद्धमद्य वै॥ 43 ॥

maraṇe'tra yaśaḥprāptirjīvane ca tathā sukham | ubhayaṃ manasā kṛtvā kartavyaṃ yuddhamadya vai

पलायने यशोहानिर्मरणं चायुषः क्षये ।तस्माच्छोको न कर्तव्यो जीविते मरणे वृथा॥ 44 ॥

palāyane yaśohānirmaraṇaṃ cāyuṣaḥ kṣaye | tasmācchoko na kartavyo jīvite maraṇe vṛthā

व्यास उवाच ।दुर्मुखस्य वचः श्रुत्वा बाष्कलो वाक्यमब्रवीत् ।प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राजानं वाक्यकोविदः॥ 45 ॥

vyāsa uvāca | durmukhasya vacaḥ śrutvā bāṣkalo vākyamabravīt | praṇataḥ prāñjalirbhūtvā rājānaṃ vākyakovidaḥ

बाष्कल उवाच ।राजंश्चिन्ता न कर्तव्या कार्येऽस्मिन्कातरप्रिये ।अहमेको हनिष्यामि चण्डीं चञ्चललोचनाम्॥ 46 ॥

bāṣkala uvāca | rājaṃścintā na kartavyā kārye'sminkātarapriye | ahameko haniṣyāmi caṇḍīṃ cañcalalocanām

उत्साहस्तु प्रकर्तव्यः स्थायीभावो रसस्य च ।भयानको भवेद्वैरी वीरस्य नृपसत्तम॥ 47 ॥

utsāhastu prakartavyaḥ sthāyībhāvo rasasya ca | bhayānako bhavedvairī vīrasya nṛpasattama

तस्मात्त्यक्त्वा भयं भूप करिष्ये युद्धमद्भुतम् ।नयिष्यामि नरेन्द्राहं चण्डिकां यमसादनम्॥ 48 ॥

tasmāttyaktvā bhayaṃ bhūpa kariṣye yuddhamadbhutam | nayiṣyāmi narendrāhaṃ caṇḍikāṃ yamasādanam

न बिभेमि यमादिन्द्रात्कुबेराद्वरुणादपि ।वायोर्वह्नेस्तथा विष्णोः शङ्कराच्छशिनो रवेः॥ 49 ॥

na bibhemi yamādindrātkuberādvaruṇādapi | vāyorvahnestathā viṣṇoḥ śaṅkarācchaśino raveḥ

एकाकिनी तथा नारी किं पुनर्मदगर्विता ।अहं तां निहनिष्यामि विशिखैश्च शिलाशितैः॥ 50 ॥

ekākinī tathā nārī kiṃ punarmadagarvitā | ahaṃ tāṃ nihaniṣyāmi viśikhaiśca śilāśitaiḥ

पश्य बाहुबलं मेऽद्य विहरस्व यथासुखम् ।भवतात्र न गन्तव्यं सङ्ग्रामेऽप्यनया समम्॥ 51 ॥

paśya bāhubalaṃ me'dya viharasva yathāsukham | bhavatātra na gantavyaṃ saṅgrāme'pyanayā samam

व्यास उवाच ।एवं ब्रुवति राजेन्द्रं बाष्कले मदगर्विते ।प्रणम्य नृपतिं तत्र दुर्धरो वाक्यमब्रवीत्॥ 52 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ bruvati rājendraṃ bāṣkale madagarvite | praṇamya nṛpatiṃ tatra durdharo vākyamabravīt

दुर्धर उवाच ।महिषाहं विजेष्यामि देवीं देवविनिर्मिताम् ।अष्टादशभुजां रम्यां कारणाच्च समागताम्॥ 53 ॥

durdhara uvāca | mahiṣāhaṃ vijeṣyāmi devīṃ devavinirmitām | aṣṭādaśabhujāṃ ramyāṃ kāraṇācca samāgatām

राजन् भीषयितुं त्वां वै मायैषा निर्मिता सुरैः ।विभीषिकेयं विज्ञाय त्यज मोहं मनोगतम्॥ 54 ॥

rājan bhīṣayituṃ tvāṃ vai māyaiṣā nirmitā suraiḥ | vibhīṣikeyaṃ vijñāya tyaja mohaṃ manogatam

राजनीतिरियं राजन् मन्त्रिकृत्यं तथा शृणु ।सात्त्विका राजसाः केचित्तामसाश्च तथापरे॥ 55 ॥

rājanītiriyaṃ rājan mantrikṛtyaṃ tathā śṛṇu | sāttvikā rājasāḥ kecittāmasāśca tathāpare

मन्त्रिणस्त्रिविधा लोके भवन्ति दानवाधिप ।सात्त्विकाः प्रभुकार्याणि साधयन्ति स्वशक्तिभिः॥ 56 ॥

mantriṇastrividhā loke bhavanti dānavādhipa | sāttvikāḥ prabhukāryāṇi sādhayanti svaśaktibhiḥ

आत्मकृत्यं प्रकुर्वन्ति स्वामिकार्याविरोधतः ।एकचित्ता धर्मपरा मन्त्रशास्त्रविशारदाः॥ 57 ॥

ātmakṛtyaṃ prakurvanti svāmikāryāvirodhataḥ | ekacittā dharmaparā mantraśāstraviśāradāḥ

राजसा भिन्नचित्ताश्च स्वकार्यनिरताः सदा ।कदाचित्स्वामिकार्यं ते प्रकुर्वन्ति यदृच्छया॥ 58 ॥

rājasā bhinnacittāśca svakāryaniratāḥ sadā | kadācitsvāmikāryaṃ te prakurvanti yadṛcchayā

तामसा लोभनिरताः स्वकार्यनिरताः सदा ।प्रभुकार्यं विनाश्यैव स्वकार्यं साधयन्ति ते॥ 59 ॥

tāmasā lobhaniratāḥ svakāryaniratāḥ sadā | prabhukāryaṃ vināśyaiva svakāryaṃ sādhayanti te

समये ते विभिद्यन्ते परैस्तु परिवञ्चिताः ।स्वच्छिद्रं शत्रुपक्षीयान्निर्दिशन्ति गृहस्थिताः॥ 60 ॥

samaye te vibhidyante paraistu parivañcitāḥ | svacchidraṃ śatrupakṣīyānnirdiśanti gṛhasthitāḥ

कार्यभेदकरा नित्यं कोशगुप्तासिवत्सदा ।सङ्ग्रामेऽथ समुत्पन्ने भीषयन्ति प्रभुं सदा॥ 61 ॥

kāryabhedakarā nityaṃ kośaguptāsivatsadā | saṅgrāme'tha samutpanne bhīṣayanti prabhuṃ sadā

विश्वासस्तु न कर्तव्यस्तेषां राजन् कदाचन ।विश्वासे कार्यहानिः स्यान्मन्त्रहानिः सदैव हि॥ 62 ॥

viśvāsastu na kartavyasteṣāṃ rājan kadācana | viśvāse kāryahāniḥ syānmantrahāniḥ sadaiva hi

खलाः किं किं न कुर्वन्ति विश्वस्ता लोभतत्पराः ।तामसाः पापनिरता बुद्धिहीनाः शठास्तथा॥ 63 ॥

khalāḥ kiṃ kiṃ na kurvanti viśvastā lobhatatparāḥ | tāmasāḥ pāpaniratā buddhihīnāḥ śaṭhāstathā

तस्मात्कार्यं करिष्यामि गत्वाहं रणमस्तके ।चिन्ता त्वया न कर्तव्या सर्वथा नृपसत्तम॥ 64 ॥

tasmātkāryaṃ kariṣyāmi gatvāhaṃ raṇamastake | cintā tvayā na kartavyā sarvathā nṛpasattama

गृहीत्वा तां दुराचारामागमिष्यामि सत्वरः ।पश्य मेऽद्य बलं धैर्यं प्रभुकार्यं स्वशक्तितः॥ 65 ॥

gṛhītvā tāṃ durācārāmāgamiṣyāmi satvaraḥ | paśya me'dya balaṃ dhairyaṃ prabhukāryaṃ svaśaktitaḥ