Skandha 5, Adhyāya 11

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा महिषो मदविह्वलः ।मन्त्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā mahiṣo madavihvalaḥ | mantrivṛddhān samāhūya rājā vacanamabravīt

राजोवाच ।मन्त्रिणः किं च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् ।आगता देवविहिता मायेयं शाम्बरीव किम्॥ 2 ॥

rājovāca | mantriṇaḥ kiṃ ca kartavyaṃ viśrabdhaṃ brūta mā ciram | āgatā devavihitā māyeyaṃ śāmbarīva kim

कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणाः ।सामादिषु च कर्तव्यः कोऽत्र मह्यं ब्रुवन्तु च॥ 3 ॥

kārye'sminnipuṇā yūyamupāyeṣu vicakṣaṇāḥ | sāmādiṣu ca kartavyaḥ ko'tra mahyaṃ bruvantu ca

मन्त्रिण ऊचुः ।सत्यं सदैव वक्तव्यं प्रियञ्च नृपसत्तम ।कार्यं हितकरं नूनं विचार्य विबुधैः किल॥ 4 ॥

mantriṇa ūcuḥ | satyaṃ sadaiva vaktavyaṃ priyañca nṛpasattama | kāryaṃ hitakaraṃ nūnaṃ vicārya vibudhaiḥ kila

सत्यं च हितकृद्राजन्प्रियं चाहितकृद्भवेत् ।यथौषधं नृणां लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम्॥ 5 ॥

satyaṃ ca hitakṛdrājanpriyaṃ cāhitakṛdbhavet | yathauṣadhaṃ nṛṇāṃ loke hyapriyaṃ roganāśanam

सत्यस्य श्रोता मन्ता च दुर्लभः पृथिवीपते ।वक्तापि दुर्लभः कामं बहवश्चाटुभाषकाः॥ 6 ॥

satyasya śrotā mantā ca durlabhaḥ pṛthivīpate | vaktāpi durlabhaḥ kāmaṃ bahavaścāṭubhāṣakāḥ

कथं ब्रूमोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह ।शुभं वाप्यशुभं वापि को वेत्ति भुवनत्रये॥ 7 ॥

kathaṃ brūmo'tra nṛpate vicāre gahane tviha | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi ko vetti bhuvanatraye

राजोवाच ।स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवन्त्वद्य पृथक्पृथक् ।येषां हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम्॥ 8 ॥

rājovāca | svasvamatyanusāreṇa bruvantvadya pṛthakpṛthak | yeṣāṃ hi yādṛśo bhāvastacchrutvā cintayāmyaham

बहूनां मतमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः ।यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्यं कार्यविचक्षणैः॥ 9 ॥

bahūnāṃ matamājñāya vicārya ca punaḥ punaḥ | yacchreyastaddhi kartavyaṃ kāryaṃ kāryavicakṣaṇaiḥ

व्यास उवाच ।तस्यैवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः ।उवाच तरसा वाक्यं रञ्जयन्पृथिवीपतिम्॥ 10 ॥

vyāsa uvāca | tasyaivaṃ vacanaṃ śrutvā virūpākṣo mahābalaḥ | uvāca tarasā vākyaṃ rañjayanpṛthivīpatim

विरूपाक्ष उवाच ।राजन्नारी वराकीयं सा ब्रूते मदगर्विता ।विभीषिकामात्रमिदं ज्ञातव्यं वचनं त्वया॥ 11 ॥

virūpākṣa uvāca | rājannārī varākīyaṃ sā brūte madagarvitā | vibhīṣikāmātramidaṃ jñātavyaṃ vacanaṃ tvayā

को बिभेति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्तै रणदुर्मदैः ।अनृतं साहसं चेति जानन्नारीविचेष्टितम्॥ 12 ॥

ko bibheti striyo vākyairduruktai raṇadurmadaiḥ | anṛtaṃ sāhasaṃ ceti jānannārīviceṣṭitam

जित्वा त्रिभुवनं राजन्नद्य कान्ताभयेन वै ।दीनत्वेऽप्ययशो नूनं वीरस्य भुवने भवेत्॥ 13 ॥

jitvā tribhuvanaṃ rājannadya kāntābhayena vai | dīnatve'pyayaśo nūnaṃ vīrasya bhuvane bhavet

तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चण्डिकां प्रति ।हनिष्ये तां महाराज निर्भयो भव साम्प्रतम्॥ 14 ॥

tasmādyāmyahamekākī yuddhāya caṇḍikāṃ prati | haniṣye tāṃ mahārāja nirbhayo bhava sāmpratam

सेनावृतोऽहं गत्वा तां शस्त्रास्त्रैर्विविधैः किल ।निषूदयामि दुर्मर्षां चण्डिकां चण्डविक्रमाम्॥ 15 ॥

senāvṛto'haṃ gatvā tāṃ śastrāstrairvividhaiḥ kila | niṣūdayāmi durmarṣāṃ caṇḍikāṃ caṇḍavikramām

बद्ध्वा सर्पमयैः पाशैरानयिष्ये तवान्तिकम् ।वशगा तु सदा ते स्यात्पश्य राजन् बलं मम॥ 16 ॥

baddhvā sarpamayaiḥ pāśairānayiṣye tavāntikam | vaśagā tu sadā te syātpaśya rājan balaṃ mama

व्यास उवाच ।विरूपाक्षवचः श्रुत्वा दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् ।सत्यमुक्तं वचो राजन् विरूपाक्षेण धीमता॥ 17 ॥

vyāsa uvāca | virūpākṣavacaḥ śrutvā durdharo vākyamabravīt | satyamuktaṃ vaco rājan virūpākṣeṇa dhīmatā

ममापि वचनं श्लक्ष्णं श्रोतव्यं धीमता त्वया ।कामातुरैषा सुदती लक्ष्यतेऽप्यनुमानतः॥ 18 ॥

mamāpi vacanaṃ ślakṣṇaṃ śrotavyaṃ dhīmatā tvayā | kāmāturaiṣā sudatī lakṣyate'pyanumānataḥ

भवत्येवंविधा कामं नायिका रूपगर्विता ।भीषयित्वा वरारोहा त्वां वशे कर्तुमिच्छति॥ 19 ॥

bhavatyevaṃvidhā kāmaṃ nāyikā rūpagarvitā | bhīṣayitvā varārohā tvāṃ vaśe kartumicchati

हावोऽयं मानिनीनां वै तं वेत्ति रसवित्तमः ।वक्रोक्तिरेषा कामिन्याः प्रियं प्रति परायणम्॥ 20 ॥

hāvo'yaṃ māninīnāṃ vai taṃ vetti rasavittamaḥ | vakroktireṣā kāminyāḥ priyaṃ prati parāyaṇam

वेत्ति कोऽपि नरः कामं कामशास्त्रविचक्षणः ।यदुक्तं नाम बाणैस्त्वा वधिष्ये रणमूर्धनि॥ 21 ॥

vetti ko'pi naraḥ kāmaṃ kāmaśāstravicakṣaṇaḥ | yaduktaṃ nāma bāṇaistvā vadhiṣye raṇamūrdhani

हेतुगर्भमिदं वाक्यं ज्ञातव्यं हेतुवित्तमैः ।बाणास्तु मानिनीनां वै कटाक्षा एव विश्रुताः॥ 22 ॥

hetugarbhamidaṃ vākyaṃ jñātavyaṃ hetuvittamaiḥ | bāṇāstu māninīnāṃ vai kaṭākṣā eva viśrutāḥ

पुष्पाञ्जलिमयाश्चान्ये व्यङ्ग्यानि वचनानि च ।का शक्तिरन्यबाणानां प्रेरणे त्वयि पार्थिव॥ 23 ॥

puṣpāñjalimayāścānye vyaṅgyāni vacanāni ca | kā śaktiranyabāṇānāṃ preraṇe tvayi pārthiva

तादृशीनां न सा शक्तिर्ब्रह्मविष्णुहरादिषु ।ययोक्तं नेत्रबाणैस्त्वां हनिष्ये मन्द पार्थिवम्॥ 24 ॥

tādṛśīnāṃ na sā śaktirbrahmaviṣṇuharādiṣu | yayoktaṃ netrabāṇaistvāṃ haniṣye manda pārthivam

विपरीतं परिज्ञातं तेनारसविदा किल ।पातयिष्यामि शय्यायां रणमय्यां पतिं तव॥ 25 ॥

viparītaṃ parijñātaṃ tenārasavidā kila | pātayiṣyāmi śayyāyāṃ raṇamayyāṃ patiṃ tava

विपरीतरतिकीडाभाषणं ज्ञेयमेव तत् ।करिष्ये विगतप्राणं यदुक्तं वचनं तया॥ 26 ॥

viparītaratikīḍābhāṣaṇaṃ jñeyameva tat | kariṣye vigataprāṇaṃ yaduktaṃ vacanaṃ tayā

वीर्यं प्राणा इति प्रोक्तं तद्विहीनं न चान्यथा ।व्यङ्ग्याधिक्येन वाक्येन वरयत्युत्तमा नृप॥ 27 ॥

vīryaṃ prāṇā iti proktaṃ tadvihīnaṃ na cānyathā | vyaṅgyādhikyena vākyena varayatyuttamā nṛpa

तद्वै विचारतो ज्ञेयं रसग्रन्थविचक्षणैः ।इति ज्ञात्वा महाराज कर्तव्यं रससंयुतम्॥ 28 ॥

tadvai vicārato jñeyaṃ rasagranthavicakṣaṇaiḥ | iti jñātvā mahārāja kartavyaṃ rasasaṃyutam

सामदानद्वयं तस्या नान्योपायोऽस्ति भूपते ।रुष्टा वा गर्विता वापि वशगा मानिनी भवेत्॥ 29 ॥

sāmadānadvayaṃ tasyā nānyopāyo'sti bhūpate | ruṣṭā vā garvitā vāpi vaśagā māninī bhavet

तादृशैर्मधुरैर्वाक्यैरानयिष्ये तवान्तिकम् ।किं बहूक्तेन मे राजन् कर्तव्या वशवर्तिनी॥ 30 ॥

tādṛśairmadhurairvākyairānayiṣye tavāntikam | kiṃ bahūktena me rājan kartavyā vaśavartinī

गत्वा मयाधुनैवेयं किङ्करीव सदैव ते ।व्यास उवाव इत्थं निशम्य तद्वाक्यं ताम्रस्तत्त्वविचक्षणः॥ 31 ॥

gatvā mayādhunaiveyaṃ kiṅkarīva sadaiva te | vyāsa uvāva itthaṃ niśamya tadvākyaṃ tāmrastattvavicakṣaṇaḥ

उवाच वचनं राजन्निशामय मयोदितम् ।हेतुमद्धर्मसहितं रसयुक्तं नयान्वितम्॥ 32 ॥

uvāca vacanaṃ rājanniśāmaya mayoditam | hetumaddharmasahitaṃ rasayuktaṃ nayānvitam

नैषा कामातुरा बाला नानुरक्ता विचक्षणा ।व्यङ्ग्यानि नैव वाक्यानि तयोक्तानि तु मानद॥ 33 ॥

naiṣā kāmāturā bālā nānuraktā vicakṣaṇā | vyaṅgyāni naiva vākyāni tayoktāni tu mānada

चित्रमत्र महाबाहो यदेका वरवर्णिनी ।निरालम्बा समायाति चित्ररूपा मनोहरा॥ 34 ॥

citramatra mahābāho yadekā varavarṇinī | nirālambā samāyāti citrarūpā manoharā

अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता ।केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा॥ 35 ॥

aṣṭādaśabhujā nārī na śrutā na ca vīkṣitā | kenāpi triṣu lokeṣu parākramavatī śubhā

आयुधान्यपि तावन्ति धृतानि बलवन्ति च ।विपरीतमिदं मन्ये सर्वं कालकृतं नृप॥ 36 ॥

āyudhānyapi tāvanti dhṛtāni balavanti ca | viparītamidaṃ manye sarvaṃ kālakṛtaṃ nṛpa

स्वप्नानि दुर्निमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि ।तेन जानाम्यहं नूनं वैशसं समुपागतम्॥ 37 ॥

svapnāni durnimittāni mayā dṛṣṭāni vai niśi | tena jānāmyahaṃ nūnaṃ vaiśasaṃ samupāgatam

कृष्णाम्बरधरा नारी रुदती च गृहाङ्गणे ।दृष्टा स्वप्नेऽप्युषःकाले चिन्तितव्यस्तदत्ययः॥ 38 ॥

kṛṣṇāmbaradharā nārī rudatī ca gṛhāṅgaṇe | dṛṣṭā svapne'pyuṣaḥkāle cintitavyastadatyayaḥ

विकृताः पक्षिणो रात्रौ रोरुवन्ति गृहे गृहे ।उत्पाता विविधा राजन् प्रभवन्ति गृहे गृहे॥ 39 ॥

vikṛtāḥ pakṣiṇo rātrau roruvanti gṛhe gṛhe | utpātā vividhā rājan prabhavanti gṛhe gṛhe

तेन जानाम्यहं नूनं कारणं किञ्चिदेव हि ।यत्त्वां प्रार्थयते बाला युद्धाय कृतनिश्चया॥ 40 ॥

tena jānāmyahaṃ nūnaṃ kāraṇaṃ kiñcideva hi | yattvāṃ prārthayate bālā yuddhāya kṛtaniścayā

नैषास्ति मानुषी नो वा गान्धर्वी न तथासुरी ।देवैः कृतेयं ज्ञातव्या माया मोहकरी विभो॥ 41 ॥

naiṣāsti mānuṣī no vā gāndharvī na tathāsurī | devaiḥ kṛteyaṃ jñātavyā māyā mohakarī vibho

कातरत्वं न कर्तव्यं ममैतन्मतमित्यलम् ।कर्तव्यं सर्वथा युद्धं यद्भाव्यं तद्भविष्यति॥ 42 ॥

kātaratvaṃ na kartavyaṃ mamaitanmatamityalam | kartavyaṃ sarvathā yuddhaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

को वेद दैवकर्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा ।अवलम्ब्य धिया धैर्यं स्थातव्यं वै विचक्षणैः॥ 43 ॥

ko veda daivakartavyaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā | avalambya dhiyā dhairyaṃ sthātavyaṃ vai vicakṣaṇaiḥ

जीवितं मरणं पुंसां दैवाधीनं नराधिप ।कोऽपि नैवान्यथा कर्तुं समर्थो भुवनत्रये॥ 44 ॥

jīvitaṃ maraṇaṃ puṃsāṃ daivādhīnaṃ narādhipa | ko'pi naivānyathā kartuṃ samartho bhuvanatraye

महिष उवाच ।गच्छ ताम्र महाभाग युद्धाय कृतनिश्चयः ।तामानय वरारोहां जित्वा धर्मेण मानिनीम्॥ 45 ॥

mahiṣa uvāca | gaccha tāmra mahābhāga yuddhāya kṛtaniścayaḥ | tāmānaya varārohāṃ jitvā dharmeṇa māninīm

न भवेद्वशगा नारी सङ्ग्रामे यदि सा तव ।हन्तव्या नान्यथा कामं माननीया प्रयत्नतः॥ 46 ॥

na bhavedvaśagā nārī saṅgrāme yadi sā tava | hantavyā nānyathā kāmaṃ mānanīyā prayatnataḥ

वीरस्त्वमसि सर्वज्ञ कामशास्त्रविशारदः ।येन केनाप्युपायेन जेतव्या वरवर्णिनी॥ 47 ॥

vīrastvamasi sarvajña kāmaśāstraviśāradaḥ | yena kenāpyupāyena jetavyā varavarṇinī

त्वरन्वीर महाबाहो सैन्येन महता वृतः ।तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुनः पुनः॥ 48 ॥

tvaranvīra mahābāho sainyena mahatā vṛtaḥ | tatra gatvā tvayā jñeyā vicārya ca punaḥ punaḥ

किमर्थमागता चेयं ज्ञातव्यं तद्धि कारणम् ।कामाद्वा वैरभावाच्च माया कस्येयमित्युत॥ 49 ॥

kimarthamāgatā ceyaṃ jñātavyaṃ taddhi kāraṇam | kāmādvā vairabhāvācca māyā kasyeyamityuta

आदौ तन्निश्चयं कृत्वा ज्ञातव्यं तच्चिकीर्षितम् ।पश्चाद्युद्धं प्रकर्तव्यं यथायोग्यं यथाबलम्॥ 50 ॥

ādau tanniścayaṃ kṛtvā jñātavyaṃ taccikīrṣitam | paścādyuddhaṃ prakartavyaṃ yathāyogyaṃ yathābalam

कातरत्वं न कर्तव्यं निर्दयत्वं तथा न च ।यादृशं हि मनस्तस्याः कर्तव्यं तादृशं त्वया॥ 51 ॥

kātaratvaṃ na kartavyaṃ nirdayatvaṃ tathā na ca | yādṛśaṃ hi manastasyāḥ kartavyaṃ tādṛśaṃ tvayā

व्यास उवाच ।इति तद्भाषितं श्रुत्वा ताम्रः कालवशं गतः ।निर्गतः सैन्यसंयुक्तः प्रणम्य महिषं नृपम्॥ 52 ॥

vyāsa uvāca | iti tadbhāṣitaṃ śrutvā tāmraḥ kālavaśaṃ gataḥ | nirgataḥ sainyasaṃyuktaḥ praṇamya mahiṣaṃ nṛpam

गच्छन्मार्गे दुरात्मासौ शकुनान्वीक्ष्य दारुणान् ।विस्मयञ्च भयं प्राप यममार्गप्रदर्शकान्॥ 53 ॥

gacchanmārge durātmāsau śakunānvīkṣya dāruṇān | vismayañca bhayaṃ prāpa yamamārgapradarśakān

सगत्वा तां समालोक्य देवीं सिंहोपरिस्थिताम् ।स्तूयमानां सुरैः सर्वैः सर्वायुधविभूषिताम्॥ 54 ॥

sagatvā tāṃ samālokya devīṃ siṃhoparisthitām | stūyamānāṃ suraiḥ sarvaiḥ sarvāyudhavibhūṣitām

तामुवाच विनीतः सन् वाक्यं मधुरया गिरा ।सामभावं समाश्रित्य विनयावनतः स्थितः॥ 55 ॥

tāmuvāca vinītaḥ san vākyaṃ madhurayā girā | sāmabhāvaṃ samāśritya vinayāvanataḥ sthitaḥ

देवि दैत्येश्वरः शृङ्गी त्वद्रूपगुणमोहितः ।स्पृहां करोति महिषस्त्वत्पाणिग्रहणाय च॥ 56 ॥

devi daityeśvaraḥ śṛṅgī tvadrūpaguṇamohitaḥ | spṛhāṃ karoti mahiṣastvatpāṇigrahaṇāya ca

भावं कुरु विशालाक्षि तस्मिन्नमरदुर्जये ।पतिं तं प्राप्य मृद्वङ्गि नन्दने विहराद्भुते॥ 57 ॥

bhāvaṃ kuru viśālākṣi tasminnamaradurjaye | patiṃ taṃ prāpya mṛdvaṅgi nandane viharādbhute

सर्वाङ्गसुन्दरं देहं प्राप्य सर्वसुखास्पदम् ।सुखं सर्वात्मना ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः॥ 58 ॥

sarvāṅgasundaraṃ dehaṃ prāpya sarvasukhāspadam | sukhaṃ sarvātmanā grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ

करभोरु किमर्थं ते गृहीतान्यायुधान्यलम् ।पुष्पकन्दुकयोग्यास्ते कराः कमलकोमलाः॥ 59 ॥

karabhoru kimarthaṃ te gṛhītānyāyudhānyalam | puṣpakandukayogyāste karāḥ kamalakomalāḥ

भ्रूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा किं प्रयोजनम् ।कटाक्षा विशिखाः सन्ति किं बाणैर्निष्प्रयोजनैः॥ 60 ॥

bhrūcāpe vidyamāne'pi dhanuṣā kiṃ prayojanam | kaṭākṣā viśikhāḥ santi kiṃ bāṇairniṣprayojanaiḥ

संसारे दुःखदं युद्धं न कर्तव्यं विजानता ।लोभासक्ताः प्रकुर्वन्ति सङ्ग्रामञ्च परस्परम्॥ 61 ॥

saṃsāre duḥkhadaṃ yuddhaṃ na kartavyaṃ vijānatā | lobhāsaktāḥ prakurvanti saṅgrāmañca parasparam

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ।भेदनं निजगात्राणां कस्य तज्जायते मुदे॥ 62 ॥

puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ | bhedanaṃ nijagātrāṇāṃ kasya tajjāyate mude

तस्मात्त्वमपि तन्वङ्गि प्रसादं कर्तुमर्हसि ।भर्तारं भज मे नाथं देवदानवपूजितम्॥ 63 ॥

tasmāttvamapi tanvaṅgi prasādaṃ kartumarhasi | bhartāraṃ bhaja me nāthaṃ devadānavapūjitam

स तेऽत्र वाञ्छितं सर्वं करिष्यति मनोरथम् ।त्वं पट्टमहिषी राज्ञः सर्वथा नात्र संशयः॥ 64 ॥

sa te'tra vāñchitaṃ sarvaṃ kariṣyati manoratham | tvaṃ paṭṭamahiṣī rājñaḥ sarvathā nātra saṃśayaḥ

वचनं कुरु मे देवि प्राप्स्यसे सुखमुत्तमम् ।सङ्ग्रामे जयसन्देहः कष्टं प्राप्य न संशयः॥ 65 ॥

vacanaṃ kuru me devi prāpsyase sukhamuttamam | saṅgrāme jayasandehaḥ kaṣṭaṃ prāpya na saṃśayaḥ

जानासि राजनीतिं त्वं यथावद्वरवर्णिनि ।भुङ्क्ष्व राज्यसुखं पूर्णं वर्षाणामयुतायुतम्॥ 66 ॥

jānāsi rājanītiṃ tvaṃ yathāvadvaravarṇini | bhuṅkṣva rājyasukhaṃ pūrṇaṃ varṣāṇāmayutāyutam

पुत्रस्ते भविता कान्तः सोऽपि राजा भविष्यति ।यौवने क्रीडयित्वान्ते वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि॥ 67 ॥

putraste bhavitā kāntaḥ so'pi rājā bhaviṣyati | yauvane krīḍayitvānte vārdhakye sukhamāpsyasi