Skandha 5, Adhyāya 10

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य प्रमदोत्तमा ।तमुवाच महाराज मेघगम्भीरया गिरा॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā prahasya pramadottamā | tamuvāca mahārāja meghagambhīrayā girā

देव्युवाच ।मन्त्रिवर्य सुराणां वै जननीं विद्धि मां किल ।महालक्ष्मीमिति ख्यातां सर्वदैत्यनिषूदिनीम्॥ 2 ॥

devyuvāca | mantrivarya surāṇāṃ vai jananīṃ viddhi māṃ kila | mahālakṣmīmiti khyātāṃ sarvadaityaniṣūdinīm

प्रार्थिताहं सुरैः सर्वैर्महिषस्य वधाय च ।पीडितैर्दानवेन्द्रेण यज्ञभागबहिष्कृतैः॥ 3 ॥

prārthitāhaṃ suraiḥ sarvairmahiṣasya vadhāya ca | pīḍitairdānavendreṇa yajñabhāgabahiṣkṛtaiḥ

तस्मादिहागतास्म्यद्य तद्वधार्थं कृतोद्यमा ।एकाकिनी न सैन्येन संयुता मन्त्रिसत्तम॥ 4 ॥

tasmādihāgatāsmyadya tadvadhārthaṃ kṛtodyamā | ekākinī na sainyena saṃyutā mantrisattama

यत्त्वयाहं सामपूर्वं कृत्वा स्वागतमादरात् ।उक्ता मधुरया वाचा तेन तुष्टास्मि तेऽनघ॥ 5 ॥

yattvayāhaṃ sāmapūrvaṃ kṛtvā svāgatamādarāt | uktā madhurayā vācā tena tuṣṭāsmi te'nagha

नोचेद्धन्मि दृशा त्वां वै कालाग्निसमया किल ।कस्य प्रीतिकरं न स्यान्माधुर्यवचनं खलु॥ 6 ॥

noceddhanmi dṛśā tvāṃ vai kālāgnisamayā kila | kasya prītikaraṃ na syānmādhuryavacanaṃ khalu

गच्छ तं महिषं पापं वद मद्वचनादिदम् ।गच्छ पातालमधुना जीवितेच्छा यदस्ति ते॥ 7 ॥

gaccha taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ vada madvacanādidam | gaccha pātālamadhunā jīvitecchā yadasti te

नोचेत्कृतागसं दुष्टं हनिष्यामि रणाङ्गणे ।मद्बाणक्षुण्णदेहस्त्वं गन्तासि यमसादनम्॥ 8 ॥

nocetkṛtāgasaṃ duṣṭaṃ haniṣyāmi raṇāṅgaṇe | madbāṇakṣuṇṇadehastvaṃ gantāsi yamasādanam

दयालुत्वं ममेदं त्वं विदित्वा गच्छ सत्वरम् ।हते त्वयि सुरा मूढ स्वर्गं प्राप्स्यन्ति सत्वरम्॥ 9 ॥

dayālutvaṃ mamedaṃ tvaṃ viditvā gaccha satvaram | hate tvayi surā mūḍha svargaṃ prāpsyanti satvaram

तस्माद् गच्छस्व त्यक्त्वैको मेदिनीञ्च ससागराम् ।पातालं तरसा मन्द यावद् बाणा न मेऽपतन्॥ 10 ॥

tasmād gacchasva tyaktvaiko medinīñca sasāgarām | pātālaṃ tarasā manda yāvad bāṇā na me'patan

युद्धेच्छा चेन्मनसि ते तर्ह्येहि त्वरितोऽसुर ।वीरैर्महाबलैः सर्वैर्नयामि यमसादनम्॥ 11 ॥

yuddhecchā cenmanasi te tarhyehi tvarito'sura | vīrairmahābalaiḥ sarvairnayāmi yamasādanam

युगे युगे महामूढ हतास्त्वत्सदृशाः किल ।असङ्ख्यातास्तथा त्वां वै हनिष्यामि रणाङ्गणे॥ 12 ॥

yuge yuge mahāmūḍha hatāstvatsadṛśāḥ kila | asaṅkhyātāstathā tvāṃ vai haniṣyāmi raṇāṅgaṇe

साफल्यं कुरु शस्त्राणां धारणे तु श्रमोऽन्यथा ।तद्युध्यस्व मया सार्धं समरे स्मरपीडितः॥ 13 ॥

sāphalyaṃ kuru śastrāṇāṃ dhāraṇe tu śramo'nyathā | tadyudhyasva mayā sārdhaṃ samare smarapīḍitaḥ

मा गर्वं कुरु दुष्टात्मन् यन्मेऽस्ति ब्रह्मणो वरः ।स्त्रीवध्यत्वे त्वया मूढ पीडिताः सुरसत्तमाः॥ 14 ॥

mā garvaṃ kuru duṣṭātman yanme'sti brahmaṇo varaḥ | strīvadhyatve tvayā mūḍha pīḍitāḥ surasattamāḥ

कर्तव्यं वचनं धातुस्तेनाहं त्वामुपागता ।स्त्रीरूपमतुलं कृत्वा सत्यं हन्तुं कृतागसम्॥ 15 ॥

kartavyaṃ vacanaṃ dhātustenāhaṃ tvāmupāgatā | strīrūpamatulaṃ kṛtvā satyaṃ hantuṃ kṛtāgasam

यथेच्छं गच्छ वा मूढ पातालं पन्नगावृतम् ।हित्वा भूसुरसद्माद्य जीवितेच्छा यदस्ति ते॥ 16 ॥

yathecchaṃ gaccha vā mūḍha pātālaṃ pannagāvṛtam | hitvā bhūsurasadmādya jīvitecchā yadasti te

व्यास उवाच ।इत्युक्तः स ततो देव्या मन्त्रिश्रेष्ठो बलान्वितः ।प्रत्युवाच निशम्यासौ वचनं हेतुगर्भितम्॥ 17 ॥

vyāsa uvāca | ityuktaḥ sa tato devyā mantriśreṣṭho balānvitaḥ | pratyuvāca niśamyāsau vacanaṃ hetugarbhitam

देवि स्त्रीसदृशं वाक्यं ब्रूषे त्वं मदगर्विता ।क्वासौ क्व त्वं कथं युद्धमसम्भाव्यमिदं किल॥ 18 ॥

devi strīsadṛśaṃ vākyaṃ brūṣe tvaṃ madagarvitā | kvāsau kva tvaṃ kathaṃ yuddhamasambhāvyamidaṃ kila

एकाकिनी पुनर्बाला प्रारब्धयौवना मृदुः ।महिषोऽसौ महाकायो दुर्विभाव्यं हि सङ्गतम्॥ 19 ॥

ekākinī punarbālā prārabdhayauvanā mṛduḥ | mahiṣo'sau mahākāyo durvibhāvyaṃ hi saṅgatam

सैन्यं बहुविधं तस्य हस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ।पदातिगणसंविद्धं नानायुधविराजितम्॥ 20 ॥

sainyaṃ bahuvidhaṃ tasya hastyaśvarathasaṅkulam | padātigaṇasaṃviddhaṃ nānāyudhavirājitam

कः श्रमः करिराजस्य मालतीपुष्पमर्दने ।मारणे तव वामोरु महिषस्य तथा रणे॥ 21 ॥

kaḥ śramaḥ karirājasya mālatīpuṣpamardane | māraṇe tava vāmoru mahiṣasya tathā raṇe

यदि त्वां परुषं वाक्यं ब्रवीमि स्वल्पमप्यहम् ।शृङ्गारे तद्विरुद्धं हि रसभङ्गाद्बिभेम्यहम्॥ 22 ॥

yadi tvāṃ paruṣaṃ vākyaṃ bravīmi svalpamapyaham | śṛṅgāre tadviruddhaṃ hi rasabhaṅgādbibhemyaham

राजास्माकं सुररिपुर्वर्तते त्वयि भक्तिमान् ।साममेव मया वाच्यं दानयुक्तं तथा वचः॥ 23 ॥

rājāsmākaṃ suraripurvartate tvayi bhaktimān | sāmameva mayā vācyaṃ dānayuktaṃ tathā vacaḥ

नोचेद्धन्म्यहमद्यैव बाणेन त्वां मृषावदाम् ।मिथ्याभिमानचतुरां रूपयौवनगर्विताम्॥ 24 ॥

noceddhanmyahamadyaiva bāṇena tvāṃ mṛṣāvadām | mithyābhimānacaturāṃ rūpayauvanagarvitām

स्वामी मे मोहितः श्रुत्वा रूपं ते भुवनातिगम् ।तत्प्रियार्थं प्रियं कामं वक्तव्यं त्वयि यन्मया॥ 25 ॥

svāmī me mohitaḥ śrutvā rūpaṃ te bhuvanātigam | tatpriyārthaṃ priyaṃ kāmaṃ vaktavyaṃ tvayi yanmayā

राज्यं तव धनं सर्वं दासस्ते महिषः किल ।कुरु भावं विशालाक्षि त्यक्त्वा रोषं मृतिप्रदम्॥ 26 ॥

rājyaṃ tava dhanaṃ sarvaṃ dāsaste mahiṣaḥ kila | kuru bhāvaṃ viśālākṣi tyaktvā roṣaṃ mṛtipradam

पतामि पादयोस्तेऽहं भक्तिभावेन भामिनि ।पट्टराज्ञी महाराज्ञो भव शीघ्रं शुचिस्मिते॥ 27 ॥

patāmi pādayoste'haṃ bhaktibhāvena bhāmini | paṭṭarājñī mahārājño bhava śīghraṃ śucismite

त्रैलोक्यविभवं सर्वं प्राप्स्यसि त्वमनाविलम् ।सुखं संसारजं सर्वं महिषस्य परिग्रहात्॥ 28 ॥

trailokyavibhavaṃ sarvaṃ prāpsyasi tvamanāvilam | sukhaṃ saṃsārajaṃ sarvaṃ mahiṣasya parigrahāt

देव्युवाच ।शृणु साचिव वक्ष्यामि वाक्यानां सारमुत्तमम् ।शास्त्रदृष्टेन मार्गेण चातुर्यमनुचिन्त्य च॥ 29 ॥

devyuvāca | śṛṇu sāciva vakṣyāmi vākyānāṃ sāramuttamam | śāstradṛṣṭena mārgeṇa cāturyamanucintya ca

महिषस्य प्रधानस्त्वं मया ज्ञातं धिया किल ।पशुबुद्धिस्वभावोऽसि वचनात्तव साम्प्रतम्॥ 30 ॥

mahiṣasya pradhānastvaṃ mayā jñātaṃ dhiyā kila | paśubuddhisvabhāvo'si vacanāttava sāmpratam

मन्त्रिणस्त्वादृशा यस्य स कथं बुद्धिमान्भवेत् ।उभयोः सदृशो योगः कृतोऽयं विधिना किल॥ 31 ॥

mantriṇastvādṛśā yasya sa kathaṃ buddhimānbhavet | ubhayoḥ sadṛśo yogaḥ kṛto'yaṃ vidhinā kila

यदुक्तं स्त्रीस्वभावासि तद्विचारस्य मूढ किम् ।पुमान्नाहं तत्स्वभावाभवंस्त्रीवेषधारिणी॥ 32 ॥

yaduktaṃ strīsvabhāvāsi tadvicārasya mūḍha kim | pumānnāhaṃ tatsvabhāvābhavaṃstrīveṣadhāriṇī

याचितं मरणं पूर्वं स्त्रिया त्वत्प्रभुणा यथा ।तस्मान्मन्येऽतिमूर्खोऽसौ न वीररसवित्तमः॥ 33 ॥

yācitaṃ maraṇaṃ pūrvaṃ striyā tvatprabhuṇā yathā | tasmānmanye'timūrkho'sau na vīrarasavittamaḥ

कामिन्या मरणं क्लीबरतिदं शूरदुःखदम् ।प्रार्थितं प्रभुणा तेन महिषेणात्मबुद्धिना॥ 34 ॥

kāminyā maraṇaṃ klībaratidaṃ śūraduḥkhadam | prārthitaṃ prabhuṇā tena mahiṣeṇātmabuddhinā

तस्मात्स्त्रीरूपमाधाय कार्यं कर्तुमुपागता ।कथं बिभेमि त्वद्वाक्यैर्धर्मशास्त्रविरोधकैः॥ 35 ॥

tasmātstrīrūpamādhāya kāryaṃ kartumupāgatā | kathaṃ bibhemi tvadvākyairdharmaśāstravirodhakaiḥ

विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् ।विधिश्चेत्सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा॥ 36 ॥

viparītaṃ yadā daivaṃ tṛṇaṃ vajrasamaṃ bhavet | vidhiścetsumukhaḥ kāmaṃ kuliśaṃ tūlavattadā

किं सैन्यैरायुधैः किं वा प्रपञ्चैर्दुर्गसेवनैः ।मरणं साम्प्रतं यस्य तस्य सैन्यैस्तु किं फलम्॥ 37 ॥

kiṃ sainyairāyudhaiḥ kiṃ vā prapañcairdurgasevanaiḥ | maraṇaṃ sāmprataṃ yasya tasya sainyaistu kiṃ phalam

यदायं देहसम्बन्धो जीवस्य कालयोगतः ।तदैव लिखितं सर्वं सुखं दुःखं तथा मृतिः॥ 38 ॥

yadāyaṃ dehasambandho jīvasya kālayogataḥ | tadaiva likhitaṃ sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ tathā mṛtiḥ

यस्य येन प्रकारेण मरणं दैवनिर्मितम् ।तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः॥ 39 ॥

yasya yena prakāreṇa maraṇaṃ daivanirmitam | tasya tenaiva jāyeta nānyatheti viniścayaḥ

ब्रह्मादीनां यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते ।तथैव भवतः कामं किमन्येषां विचार्यते॥ 40 ॥

brahmādīnāṃ yathā kāle nāśotpattī vinirmite | tathaiva bhavataḥ kāmaṃ kimanyeṣāṃ vicāryate

ये मृत्युधर्मिणस्तेषां वरदानेन दर्पिताः ।मरिष्यामो न मन्यन्ते ते मूढा मन्दचेतसः॥ 41 ॥

ye mṛtyudharmiṇasteṣāṃ varadānena darpitāḥ | mariṣyāmo na manyante te mūḍhā mandacetasaḥ

तस्माद् गच्छ नृपं ब्रूहि वचनं मम सत्वरम् ।यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्यं त्वया किल॥ 42 ॥

tasmād gaccha nṛpaṃ brūhi vacanaṃ mama satvaram | yadājñāpayate bhūpastatkartavyaṃ tvayā kila

मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवाः सन्तु हविर्भुजः ।यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ॥ 43 ॥

maghavā svargamāpnotu devāḥ santu havirbhujaḥ | yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha

अन्यथा चेन्मतिर्मन्द महिषस्य दुरात्मनः ।तद्युध्यस्व मया सार्धं मरणाय कृतादरः॥ 44 ॥

anyathā cenmatirmanda mahiṣasya durātmanaḥ | tadyudhyasva mayā sārdhaṃ maraṇāya kṛtādaraḥ

मन्यसे सङ्गरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः ।दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः॥ 45 ॥

manyase saṅgare bhagnā devā viṣṇupurogamāḥ | daivaṃ hi kāraṇaṃ tatra varadānaṃ prajāpateḥ

व्यास उवाच ।इति देव्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः ।किं कर्तव्यं मया युद्धं गन्तव्यं वा नृपं प्रति॥ 46 ॥

vyāsa uvāca | iti devyā vacaḥ śrutvā cintayāmāsa dānavaḥ | kiṃ kartavyaṃ mayā yuddhaṃ gantavyaṃ vā nṛpaṃ prati

विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै ।तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ॥ 47 ॥

vivāhārthamihājñapto rājñā kāmātureṇa vai | tatkathaṃ virasaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛpasannidhau

इयं बुद्धिः समीचीना यद् व्रजामि कलिं विना ।यथागतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम्॥ 48 ॥

iyaṃ buddhiḥ samīcīnā yad vrajāmi kaliṃ vinā | yathāgataṃ tathā śīghraṃ rājñe saṃvedayāmyaham

स प्रमाणं पुनः कार्ये राजा मतिमतां वरः ।करिष्यति विचार्यैव सचिवैर्निपुणैः सह॥ 49 ॥

sa pramāṇaṃ punaḥ kārye rājā matimatāṃ varaḥ | kariṣyati vicāryaiva sacivairnipuṇaiḥ saha

सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह ।जये पराजये वापि भूपतेरप्रियं भवेत्॥ 50 ॥

sahasā na mayā yuddhaṃ kartavyamanayā saha | jaye parājaye vāpi bhūpaterapriyaṃ bhavet

यदि मां सुन्दरी हन्यादहं वा हन्मि तां पुनः ।येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल॥ 51 ॥

yadi māṃ sundarī hanyādahaṃ vā hanmi tāṃ punaḥ | yena kenāpyupāyena sa kupyetpārthivaḥ kila

तस्मात्तत्रैव गत्वाहं बोधयिष्यामि तं नृपम् ।यथाद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु सः॥ 52 ॥

tasmāttatraiva gatvāhaṃ bodhayiṣyāmi taṃ nṛpam | yathādyābhihitaṃ devyā yathāruci karotu saḥ

व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ ।प्रणम्य तमुवाचेदं कृताञ्जलिरमात्यकः॥ 53 ॥

vyāsa uvāca | iti sañcintya medhāvī jagāma nṛpasannidhau | praṇamya tamuvācedaṃ kṛtāñjaliramātyakaḥ

मन्त्र्युवाच ।राजन् देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता ।अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा॥ 54 ॥

mantryuvāca | rājan devī varārohā siṃhasyopari saṃsthitā | aṣṭādaśabhujā ramyā varāyudhadharā parā

सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि ।महिषी भव राज्ञस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया॥ 55 ॥

sā mayoktā mahārāja mahiṣaṃ bhaja bhāmini | mahiṣī bhava rājñastvaṃ trailokyādhipateḥ priyā

पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः ।स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति॥ 56 ॥

paṭṭarājñī tvamevāsya bhavitā nātra saṃśayaḥ | sa tavājñākaro jāto vaśavartī bhaviṣyati

त्रैलोक्यविभवं भुक्त्वा चिरकालं वरानने ।महिषं पतिमासाद्य योषितां सुभगा भव॥ 57 ॥

trailokyavibhavaṃ bhuktvā cirakālaṃ varānane | mahiṣaṃ patimāsādya yoṣitāṃ subhagā bhava

इति मद्वचनं श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता ।मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः॥ 58 ॥

iti madvacanaṃ śrutvā sā smayāveśamohitā | māmuvāca viśālākṣī smitapūrvamidaṃ vacaḥ

महिषीगर्भसम्भूतं पशूनामधमं किल ।बलिं दास्याम्यहं देव्यै सुराणां हितकाम्यया॥ 59 ॥

mahiṣīgarbhasambhūtaṃ paśūnāmadhamaṃ kila | baliṃ dāsyāmyahaṃ devyai surāṇāṃ hitakāmyayā

का मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् ।मादृशी मन्दबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह॥ 60 ॥

kā mūḍhā kāminī loke mahiṣaṃ vai patiṃ bhajet | mādṛśī mandabuddhe kiṃ paśubhāvaṃ bhajediha

महिषी महिषं नाथं सशृङ्गा शृङ्गसंयुतम् ।कुरुते क्रन्दमाना वै नाहं तत्सदृशी शठा॥ 61 ॥

mahiṣī mahiṣaṃ nāthaṃ saśṛṅgā śṛṅgasaṃyutam | kurute krandamānā vai nāhaṃ tatsadṛśī śaṭhā

करिष्येऽहं मृधे युद्धं हनिष्ये त्वां सुराप्रियम् ।गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते॥ 62 ॥

kariṣye'haṃ mṛdhe yuddhaṃ haniṣye tvāṃ surāpriyam | gaccha vā duṣṭa pātālaṃ jīvitecchā yadasti te

परुषं तु तया वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया ।तच्छ्रुत्वाहं समायातः प्रविचिन्त्य पुनः पुनः॥ 63 ॥

paruṣaṃ tu tayā vākyamityuktaṃ nṛpa mattayā | tacchrutvāhaṃ samāyātaḥ pravicintya punaḥ punaḥ

रसभङ्गं विचिन्त्यैव न युद्धं तु मया कृतम् ।आज्ञां विना तवात्यन्तं कथं कुर्यां वृथोद्यमम्॥ 64 ॥

rasabhaṅgaṃ vicintyaiva na yuddhaṃ tu mayā kṛtam | ājñāṃ vinā tavātyantaṃ kathaṃ kuryāṃ vṛthodyamam

सातीव च बलोन्मत्ता वर्तते भूप भामिनी ।भवितव्यं न जानामि किं वा भावि भविष्यति॥ 65 ॥

sātīva ca balonmattā vartate bhūpa bhāminī | bhavitavyaṃ na jānāmi kiṃ vā bhāvi bhaviṣyati

कार्येऽस्मिंस्त्वं प्रमाणं नो मन्त्रोऽतीव दुरासदः ।युद्धं पलायनं श्रेयो न जानेऽहं विनिश्चयम्॥ 66 ॥

kārye'smiṃstvaṃ pramāṇaṃ no mantro'tīva durāsadaḥ | yuddhaṃ palāyanaṃ śreyo na jāne'haṃ viniścayam