Skandha 5, Adhyāya 15

व्यास उवाच ।तौ तया निहतौ श्रुत्वा महिषो विस्मयान्वितः ।प्रेषयामास दैतेयांस्तद्वधार्थं महाबलान्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tau tayā nihatau śrutvā mahiṣo vismayānvitaḥ | preṣayāmāsa daiteyāṃstadvadhārthaṃ mahābalān

असिलोमबिडालाख्यप्रमुखान् युद्धदुर्मदान् ।सैन्येन महता युक्तान्सायुधान्सपरिच्छदान्॥ 2 ॥

asilomabiḍālākhyapramukhān yuddhadurmadān | sainyena mahatā yuktānsāyudhānsaparicchadān

ते तत्र ददृशुर्देवीं सिंहस्योपरि संस्थिताम् ।अष्टादशभुजां दिव्यां खड्गखेटकधारिणीम्॥ 3 ॥

te tatra dadṛśurdevīṃ siṃhasyopari saṃsthitām | aṣṭādaśabhujāṃ divyāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm

असिलोमाग्रतो गत्वा तामुवाच हसन्निव ।विनयावनतः शान्तो देवीं दैत्यवधोद्यताम्॥ 4 ॥

asilomāgrato gatvā tāmuvāca hasanniva | vinayāvanataḥ śānto devīṃ daityavadhodyatām

असिलोमोवाच ।देवि ब्रूहि वचः सत्यं किमर्थमिह सुन्दरि ।आगतासि किमर्थं वा हंसि दैत्यान्निरागसः॥ 5 ॥

asilomovāca | devi brūhi vacaḥ satyaṃ kimarthamiha sundari | āgatāsi kimarthaṃ vā haṃsi daityānnirāgasaḥ

कारणं कथयाद्य त्वं त्वया सन्धिं करोम्यहम् ।काञ्चनं मणिरत्नानि भाजनानि वराणि च॥ 6 ॥

kāraṇaṃ kathayādya tvaṃ tvayā sandhiṃ karomyaham | kāñcanaṃ maṇiratnāni bhājanāni varāṇi ca

यानीच्छसि वरारोहे गहीत्वा गच्छ मा चिरम् ।किमर्थं युद्धकामासि दुःखसन्तापवर्धनम्॥ 7 ॥

yānīcchasi varārohe gahītvā gaccha mā ciram | kimarthaṃ yuddhakāmāsi duḥkhasantāpavardhanam

कथयन्ति महात्मानो युद्धं सर्वसुखापहम् ।कोमलेऽतीव ते देहे पुष्पघातासहे भृशम्॥ 8 ॥

kathayanti mahātmāno yuddhaṃ sarvasukhāpaham | komale'tīva te dehe puṣpaghātāsahe bhṛśam

किमर्थं शस्त्रसम्पातान्सहसीति विसिस्मिये ।चातुर्यस्य फलं शान्तिः सततं सुखसेवनम्॥ 9 ॥

kimarthaṃ śastrasampātānsahasīti visismiye | cāturyasya phalaṃ śāntiḥ satataṃ sukhasevanam

तत्किमर्थं दुःखहेतुं सङ्ग्रामं कर्तुमिच्छसि ।संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः॥ 10 ॥

tatkimarthaṃ duḥkhahetuṃ saṅgrāmaṃ kartumicchasi | saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ

तत्सुखं द्विविधं प्रोक्तं नित्यानित्यप्रभेदतः ।आत्मज्ञानं सुखं नित्यमनित्यं भोगजं स्मृतम्॥ 11 ॥

tatsukhaṃ dvividhaṃ proktaṃ nityānityaprabhedataḥ | ātmajñānaṃ sukhaṃ nityamanityaṃ bhogajaṃ smṛtam

नाशात्मकं तु तत्त्याज्यं वेदशास्त्रार्थचिन्तकैः ।सौगतानां मतं चेत्त्वं स्वीकरोषि वरानने॥ 12 ॥

nāśātmakaṃ tu tattyājyaṃ vedaśāstrārthacintakaiḥ | saugatānāṃ mataṃ cettvaṃ svīkaroṣi varānane

तथापि यौवनं प्राप्य भुङ्क्ष्व भोगाननुत्तमान् ।परलोकस्य सन्देहो यदि तेऽस्ति कृशोदरि॥ 13 ॥

tathāpi yauvanaṃ prāpya bhuṅkṣva bhogānanuttamān | paralokasya sandeho yadi te'sti kṛśodari

स्वर्गभोगपरा नित्यं भव भामिनि भूतले ।अनित्यं यौवनं देहे ज्ञात्वेति सुकृतं चरेत्॥ 14 ॥

svargabhogaparā nityaṃ bhava bhāmini bhūtale | anityaṃ yauvanaṃ dehe jñātveti sukṛtaṃ caret

परोपतापनं कार्यं वर्जनीयं सदा बुधैः ।अविरोधेन कर्तव्यं धर्मार्थकामसेवनम्॥ 15 ॥

paropatāpanaṃ kāryaṃ varjanīyaṃ sadā budhaiḥ | avirodhena kartavyaṃ dharmārthakāmasevanam

तस्मात्त्वमपि कल्याणि मतिं धर्मे सदा कुरु ।अपराधं विना दैत्यान्कस्मान्मारयसेऽम्बिके॥ 16 ॥

tasmāttvamapi kalyāṇi matiṃ dharme sadā kuru | aparādhaṃ vinā daityānkasmānmārayase'mbike

दयाधर्मोऽस्य देहोऽस्ति सत्ये प्राणाः प्रकीर्तिताः ।तस्माद्दया तथा सत्यं रक्षणीयं सदा बुधैः॥ 17 ॥

dayādharmo'sya deho'sti satye prāṇāḥ prakīrtitāḥ | tasmāddayā tathā satyaṃ rakṣaṇīyaṃ sadā budhaiḥ

कारणं वद सुश्रोणि दानवानां वधे तव ।देव्युवाच ।त्वया पृष्टं महाबाहो किमर्थमिह चागता॥ 18 ॥

kāraṇaṃ vada suśroṇi dānavānāṃ vadhe tava | devyuvāca | tvayā pṛṣṭaṃ mahābāho kimarthamiha cāgatā

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि हनने च प्रयोजनम् ।विचरामि सदा दैत्य सर्वलोकेषु सर्वदा॥ 19 ॥

tadahaṃ sampravakṣyāmi hanane ca prayojanam | vicarāmi sadā daitya sarvalokeṣu sarvadā

न्यायान्यायौ च भूतानां पश्यन्ती साक्षिरूपिणी ।न मे कदापि भोगेच्छा न लोभो न च वैरिता॥ 20 ॥

nyāyānyāyau ca bhūtānāṃ paśyantī sākṣirūpiṇī | na me kadāpi bhogecchā na lobho na ca vairitā

धर्मार्थं विचराम्यत्र संसारे साधुरक्षणम् ।व्रतमेतत्तु नियतं पालयामि निजं सदा॥ 21 ॥

dharmārthaṃ vicarāmyatra saṃsāre sādhurakṣaṇam | vratametattu niyataṃ pālayāmi nijaṃ sadā

साधूनां रक्षणं कार्यं हन्तव्या येऽप्यसाधवः ।वेदसंरक्षणं कार्यमवतारैरनेकशः॥ 22 ॥

sādhūnāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ hantavyā ye'pyasādhavaḥ | vedasaṃrakṣaṇaṃ kāryamavatārairanekaśaḥ

युगे युगे तानेवाहमवतारान्बिभर्मि च ।महिषस्तु दुराचारो देवान्वै हन्तुमुद्यतः॥ 23 ॥

yuge yuge tānevāhamavatārānbibharmi ca | mahiṣastu durācāro devānvai hantumudyataḥ

ज्ञात्वाहं तद्वधार्थं भोः प्राप्तास्मि राक्षसाधुना ।तं हनिष्ये दुराचारं सुरशत्रुं महाबलम्॥ 24 ॥

jñātvāhaṃ tadvadhārthaṃ bhoḥ prāptāsmi rākṣasādhunā | taṃ haniṣye durācāraṃ suraśatruṃ mahābalam

गच्छ वा तिष्ठ कामं त्वं सत्यमेतदुदाहृतम् ।ब्रूहि वा तं दुरात्मानं राजानं महिषीसुतम्॥ 25 ॥

gaccha vā tiṣṭha kāmaṃ tvaṃ satyametadudāhṛtam | brūhi vā taṃ durātmānaṃ rājānaṃ mahiṣīsutam

किमन्यान् प्रेषयस्यत्र स्वयं युद्धं कुरुष्व ह ।सन्धिञ्चेत्कर्तुमिच्छास्ति राज्ञस्तव मया सह॥ 26 ॥

kimanyān preṣayasyatra svayaṃ yuddhaṃ kuruṣva ha | sandhiñcetkartumicchāsti rājñastava mayā saha

सर्वे गच्छन्तु पातालं वैरं त्यक्त्वा यथासुखम् ।देवद्रव्यं तु यत्किञ्चिद्धृतं जित्वा रणे सुरान् ।तद्दत्त्वा यान्तु पातालं प्रह्लादो यत्र तिष्ठति॥ 27 ॥

sarve gacchantu pātālaṃ vairaṃ tyaktvā yathāsukham | devadravyaṃ tu yatkiñciddhṛtaṃ jitvā raṇe surān | taddattvā yāntu pātālaṃ prahlādo yatra tiṣṭhati

व्यास उवाच ।तच्छुत्वा वचनं देव्या असिलोमा पुरःस्थितः ।बिडालाख्यं महावीरं पप्रच्छ प्रीतिपूर्वकम्॥ 28 ॥

vyāsa uvāca | tacchutvā vacanaṃ devyā asilomā puraḥsthitaḥ | biḍālākhyaṃ mahāvīraṃ papraccha prītipūrvakam

असिलोमोवाच ।श्रुतं तेऽद्य बिडालाख्य भवान्या कथितं च यत् ।एवं गते किं कर्तव्यो विग्रहः सन्धिरेव वा॥ 29 ॥

asilomovāca | śrutaṃ te'dya biḍālākhya bhavānyā kathitaṃ ca yat | evaṃ gate kiṃ kartavyo vigrahaḥ sandhireva vā

बिडालाख्य उवाच ।न सन्धिकामोऽस्ति नृपोऽभिमानी युद्धे च मृत्युं नियतं हि जानन् ।दृष्ट्वा हतान् प्रेरयते तथास्मा- न्दैव हि कोऽतिक्रमितुं समर्थः॥ 30 ॥

biḍālākhya uvāca | na sandhikāmo'sti nṛpo'bhimānī yuddhe ca mṛtyuṃ niyataṃ hi jānan | dṛṣṭvā hatān prerayate tathāsmā- ndaiva hi ko'tikramituṃ samarthaḥ

गत्वा कथं तस्य पुरस्त्वया च मयापि वक्तव्यमिदं कठोरम् ।गच्छन्तु पातालमितश्च सर्वे दत्त्वाथ रत्नानि धनं सुराणाम्॥ 31 ॥

gatvā kathaṃ tasya purastvayā ca mayāpi vaktavyamidaṃ kaṭhoram | gacchantu pātālamitaśca sarve dattvātha ratnāni dhanaṃ surāṇām

न फल्गुवाक्यैः प्रतिबोधनीयो राजा तु वीरैरिति नीतिशास्त्रम्॥ 32 ॥

na phalguvākyaiḥ pratibodhanīyo rājā tu vīrairiti nītiśāstram

न नूनं तत्र गन्तव्यं हितं वा वक्तुमादरात् ।प्रष्टुं वापि गते राजा कोपयुक्तो भविष्यति॥ 33 ॥

na nūnaṃ tatra gantavyaṃ hitaṃ vā vaktumādarāt | praṣṭuṃ vāpi gate rājā kopayukto bhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य कर्तव्यं युद्धं प्राणस्य संशये ।स्वामिकार्यं परं मत्वा मरणं तृणवत्तथा॥ 34 ॥

iti sañcintya kartavyaṃ yuddhaṃ prāṇasya saṃśaye | svāmikāryaṃ paraṃ matvā maraṇaṃ tṛṇavattathā

व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य तौ वीरौ संस्थितौ युद्धतत्परौ ।धनुर्बाणधरौ तत्र सन्नद्धौ रथसङ्गतौ॥ 35 ॥

vyāsa uvāca | iti sañcintya tau vīrau saṃsthitau yuddhatatparau | dhanurbāṇadharau tatra sannaddhau rathasaṅgatau

प्रथमं तु बिडालाख्यः सप्तबाणान्मुमोच ह ।असिलोमा स्थितो दूरे प्रेक्षकः परमास्त्रवित्॥ 36 ॥

prathamaṃ tu biḍālākhyaḥ saptabāṇānmumoca ha | asilomā sthito dūre prekṣakaḥ paramāstravit

चिच्छेद तांस्तथाप्राप्तानम्बिका स्वशरैः शरान् ।बिडालाख्यं त्रिभिर्बाणैर्जघान च शिलाशितैः॥ 37 ॥

ciccheda tāṃstathāprāptānambikā svaśaraiḥ śarān | biḍālākhyaṃ tribhirbāṇairjaghāna ca śilāśitaiḥ

प्राप्य बाणव्यथां दैत्यः पपात समराङ्गणे ।मूर्च्छितोऽथ ममाराशु दानवो दैवयोगतः॥ 38 ॥

prāpya bāṇavyathāṃ daityaḥ papāta samarāṅgaṇe | mūrcchito'tha mamārāśu dānavo daivayogataḥ

बिडालाख्यं हतं दृष्ट्वा रणे शक्तिशरोत्करैः ।असिलोमा धनुष्पाणिः संस्थितो युद्धतत्परः॥ 39 ॥

biḍālākhyaṃ hataṃ dṛṣṭvā raṇe śaktiśarotkaraiḥ | asilomā dhanuṣpāṇiḥ saṃsthito yuddhatatparaḥ

ऊर्ध्वं सव्यं करं कृत्वा तामुवाच मितं वचः ।देवि जानामि मरणं दानवानां दुरात्मनाम्॥ 40 ॥

ūrdhvaṃ savyaṃ karaṃ kṛtvā tāmuvāca mitaṃ vacaḥ | devi jānāmi maraṇaṃ dānavānāṃ durātmanām

तथापि युद्धं कर्तव्यं पराधीनेन वै मया ।महिषो मन्दबुद्धिश्च न जानाति प्रियाप्रिये॥ 41 ॥

tathāpi yuddhaṃ kartavyaṃ parādhīnena vai mayā | mahiṣo mandabuddhiśca na jānāti priyāpriye

तदग्रे नैव वक्तव्यं हितं चैवाप्रियं मया ।मर्तव्यं वीरधर्मेण शुभं वाप्यशुभं भवेत्॥ 42 ॥

tadagre naiva vaktavyaṃ hitaṃ caivāpriyaṃ mayā | martavyaṃ vīradharmeṇa śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhavet

दैवमेव परं मन्ये धिपौरुषमनर्थकम् ।पतन्ति दानवास्तूर्णं तव बाणहता भुवि॥ 43 ॥

daivameva paraṃ manye dhipauruṣamanarthakam | patanti dānavāstūrṇaṃ tava bāṇahatā bhuvi

इत्युक्त्वा शरवृष्टिं स चकार दानवोत्तमः ।देवी चिच्छेद तान्बाणैरप्राप्तांस्तु निजान्तिके॥ 44 ॥

ityuktvā śaravṛṣṭiṃ sa cakāra dānavottamaḥ | devī ciccheda tānbāṇairaprāptāṃstu nijāntike

अन्यैर्विव्याध तं तूर्णमसिलोमानमाशुगैः ।वीक्षितामरसङ्घैश्च कोपपूर्णानना तदा॥ 45 ॥

anyairvivyādha taṃ tūrṇamasilomānamāśugaiḥ | vīkṣitāmarasaṅghaiśca kopapūrṇānanā tadā

शुशुभे दानवः कामं बाणैर्विद्धतनुः किल ।स्रवद्रुधिरधारः स प्रफुल्लः किंशुको यथा॥ 46 ॥

śuśubhe dānavaḥ kāmaṃ bāṇairviddhatanuḥ kila | sravadrudhiradhāraḥ sa praphullaḥ kiṃśuko yathā

असिलोमा गदां गुर्वीं लौहीमुद्यम्य वेगतः ।दुद्राव चण्डिकां कोपात्सिंहं मूर्ध्नि जघान ह॥ 47 ॥

asilomā gadāṃ gurvīṃ lauhīmudyamya vegataḥ | dudrāva caṇḍikāṃ kopātsiṃhaṃ mūrdhni jaghāna ha

सिंहोऽपि नखराघातैस्तं ददार भुजान्तरे ।अगणय्य गदाघातं कृतं तेन बलीयसा॥ 48 ॥

siṃho'pi nakharāghātaistaṃ dadāra bhujāntare | agaṇayya gadāghātaṃ kṛtaṃ tena balīyasā

उत्पत्य तरसा दैत्यो गदापाणिः सुदारुणः ।सिंहमूर्ध्नि समारुह्य जघान गदयाम्बिकाम्॥ 49 ॥

utpatya tarasā daityo gadāpāṇiḥ sudāruṇaḥ | siṃhamūrdhni samāruhya jaghāna gadayāmbikām

कृतं तेन प्रहारं तु वञ्चयित्वा विशाम्पते ।खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद कण्ठतः॥ 50 ॥

kṛtaṃ tena prahāraṃ tu vañcayitvā viśāmpate | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda kaṇṭhataḥ

छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रः पपात तरसा क्षितौ ।हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य दुरात्मनः॥ 51 ॥

chinne śirasi daityendraḥ papāta tarasā kṣitau | hāhākāro mahānāsītsainye tasya durātmanaḥ

जय देवीति देवास्ता तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ।देवदुन्दुभयो नेदुर्जगुश्च नृप किन्नराः॥ 52 ॥

jaya devīti devāstā tuṣṭuvurjagadambikām | devadundubhayo nedurjaguśca nṛpa kinnarāḥ

निहतौ दानवौ वीक्ष्य पतितौ च रणाङ्गणे ।निहताः सैनिकाः सर्वे तत्र केसरिणा बलात्॥ 53 ॥

nihatau dānavau vīkṣya patitau ca raṇāṅgaṇe | nihatāḥ sainikāḥ sarve tatra kesariṇā balāt

भक्षिताश्च तथा केचिन्निःशेषं तद्रणं कृतम् ।भग्नाः केचिद् गता मन्दा महिषं प्रति दुःखिताः॥ 54 ॥

bhakṣitāśca tathā kecinniḥśeṣaṃ tadraṇaṃ kṛtam | bhagnāḥ kecid gatā mandā mahiṣaṃ prati duḥkhitāḥ

चुक्रुशू रुरुदुश्चैव त्राहि त्राहीति भाषणैः ।असिलोमबिडालाख्यौ निहतौ नृपसत्तम॥ 55 ॥

cukruśū ruruduścaiva trāhi trāhīti bhāṣaṇaiḥ | asilomabiḍālākhyau nihatau nṛpasattama

अन्ये ये सैनिका राजन् सिंहेन भक्षिताश्च ते ।एवं ब्रुवन्तो राजानं तदा चक्रुश्च वैशसम्॥ 56 ॥

anye ye sainikā rājan siṃhena bhakṣitāśca te | evaṃ bruvanto rājānaṃ tadā cakruśca vaiśasam

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां महिषो दुर्मनास्तदा ।बभूव चिन्ताकुलितो विमना दुःखसंयुतः॥ 57 ॥

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ mahiṣo durmanāstadā | babhūva cintākulito vimanā duḥkhasaṃyutaḥ