Skandha 5, Adhyāya 16

व्यास उवाच ।तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधयुक्तो नराधिपः ।दारुकं प्राह तरसा रथमानय मेऽद्भुतम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhayukto narādhipaḥ | dārukaṃ prāha tarasā rathamānaya me'dbhutam

सहस्रखरसंयुक्तं पताकाध्वजभूषितम् ।आयुधैः संयुतं शुभ्रं सुचक्रं चारुकूबरम्॥ 2 ॥

sahasrakharasaṃyuktaṃ patākādhvajabhūṣitam | āyudhaiḥ saṃyutaṃ śubhraṃ sucakraṃ cārukūbaram

सूतोऽपि रथमानीय तमुवाच त्वरान्वितः ।राजन् रथोऽयमानीतो द्वारि तिष्ठति भूषितः॥ 3 ॥

sūto'pi rathamānīya tamuvāca tvarānvitaḥ | rājan ratho'yamānīto dvāri tiṣṭhati bhūṣitaḥ

सर्वायुधसमायुक्तो वरास्तरणसंयुतः ।आनीतं तं रथं ज्ञात्वा दानवेन्द्रो महाबलः॥ 4 ॥

sarvāyudhasamāyukto varāstaraṇasaṃyutaḥ | ānītaṃ taṃ rathaṃ jñātvā dānavendro mahābalaḥ

मानुषं देहमास्थाय सङ्ग्रामे गन्तुमुद्यतः ।विचार्य मनसा चेति देवी मां प्रेक्ष्य दुर्मुखम्॥ 5 ॥

mānuṣaṃ dehamāsthāya saṅgrāme gantumudyataḥ | vicārya manasā ceti devī māṃ prekṣya durmukham

शृङ्गिणं महिषं नूनं विमना सा भविष्यति ।नारीणां च प्रियं रूपं तथा चातुर्यमित्यपि॥ 6 ॥

śṛṅgiṇaṃ mahiṣaṃ nūnaṃ vimanā sā bhaviṣyati | nārīṇāṃ ca priyaṃ rūpaṃ tathā cāturyamityapi

तस्माद्रूपं च चातुर्यं कृत्वा यास्यामि तां प्रति ।यथा मां वीक्ष्य सा बाला प्रेमयुक्ता भविष्यति॥ 7 ॥

tasmādrūpaṃ ca cāturyaṃ kṛtvā yāsyāmi tāṃ prati | yathā māṃ vīkṣya sā bālā premayuktā bhaviṣyati

ममापि च तदैव स्यात्सुखं नान्यस्वरूपतः ।इति सञ्चिन्त्य मनसा दानवेन्द्रो महाबलः॥ 8 ॥

mamāpi ca tadaiva syātsukhaṃ nānyasvarūpataḥ | iti sañcintya manasā dānavendro mahābalaḥ

त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव पुरुषः शुभः ।सर्वायुधधरः श्रीमांश्चारुभूषणभूषितः॥ 9 ॥

tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva puruṣaḥ śubhaḥ | sarvāyudhadharaḥ śrīmāṃścārubhūṣaṇabhūṣitaḥ

दिव्याम्बरधरः कान्तः पुष्पबाण इवापरः ।रथोपविष्टः केयूरस्रग्वी बाणधनुर्धरः॥ 10 ॥

divyāmbaradharaḥ kāntaḥ puṣpabāṇa ivāparaḥ | rathopaviṣṭaḥ keyūrasragvī bāṇadhanurdharaḥ

सेनापरिवृतो देवीं जगाम मदगर्वितः ।मनोज्ञं रूपमास्थाय मानिनीनां मनोहरम्॥ 11 ॥

senāparivṛto devīṃ jagāma madagarvitaḥ | manojñaṃ rūpamāsthāya māninīnāṃ manoharam

तमागतं समालोक्य दैत्यानामधिपं तदा ।बहुभिः संवृतं वीरैर्देवी शङ्खमवादयत्॥ 12 ॥

tamāgataṃ samālokya daityānāmadhipaṃ tadā | bahubhiḥ saṃvṛtaṃ vīrairdevī śaṅkhamavādayat

स शङ्खनिनदं श्रुत्वा जनविस्मयकारकम् ।समीपमेत्य देव्यास्तु तामुवाच हसन्निव॥ 13 ॥

sa śaṅkhaninadaṃ śrutvā janavismayakārakam | samīpametya devyāstu tāmuvāca hasanniva

देवि संसारचक्रेऽस्मिन्वर्तमानो जनः किल ।नरो वाथ तथा नारी सुखं वाञ्छति सर्वथा॥ 14 ॥

devi saṃsāracakre'sminvartamāno janaḥ kila | naro vātha tathā nārī sukhaṃ vāñchati sarvathā

सुखं संयोगजं नॄणां नासंयोगे भवेदिह ।संयोगो बहुधा भिन्नस्तान्ब्रवीमि शृणुष्व ह॥ 15 ॥

sukhaṃ saṃyogajaṃ nṝṇāṃ nāsaṃyoge bhavediha | saṃyogo bahudhā bhinnastānbravīmi śṛṇuṣva ha

भेदान्सुप्रीतिहेतूत्थान्स्वभावोत्थाननेकशः ।तत्र प्रीतिभवानादौ कथयामि यथामति॥ 16 ॥

bhedānsuprītihetūtthānsvabhāvotthānanekaśaḥ | tatra prītibhavānādau kathayāmi yathāmati

मातापित्रोस्तु पुत्रेण संयोगस्तूत्तमः स्मृतः ।भ्रातुर्भ्रात्रा तथा योगः कारणान्मध्यमो मतः॥ 17 ॥

mātāpitrostu putreṇa saṃyogastūttamaḥ smṛtaḥ | bhrāturbhrātrā tathā yogaḥ kāraṇānmadhyamo mataḥ

उत्तमस्य सुखस्यैव दातृत्वादुत्तमः स्मृतः ।तस्मादल्पसुखस्यैव प्रदातृत्वाच्च मध्यमः॥ 18 ॥

uttamasya sukhasyaiva dātṛtvāduttamaḥ smṛtaḥ | tasmādalpasukhasyaiva pradātṛtvācca madhyamaḥ

नाविकानां तु संयोगः स्मृतः स्वाभाविको बुधैः ।विविधावृतचित्तानां प्रसङ्गपरिवर्तिनाम्॥ 19 ॥

nāvikānāṃ tu saṃyogaḥ smṛtaḥ svābhāviko budhaiḥ | vividhāvṛtacittānāṃ prasaṅgaparivartinām

अत्यल्पसुखदातृत्वात्कनिष्ठोऽयं स्मृतो बुधैः ।अत्युत्तमस्तु संयोगः संसारे सुखदः सदा॥ 20 ॥

atyalpasukhadātṛtvātkaniṣṭho'yaṃ smṛto budhaiḥ | atyuttamastu saṃyogaḥ saṃsāre sukhadaḥ sadā

नारीपुरुषयोः कान्ते समानवयसो सदा ।संयोगो यः समाख्यातः स एवात्युत्तमः स्मृतः॥ 21 ॥

nārīpuruṣayoḥ kānte samānavayaso sadā | saṃyogo yaḥ samākhyātaḥ sa evātyuttamaḥ smṛtaḥ

अत्युत्तमसुखस्यैव दातृत्वात्स तथाविधः ।चातुर्यरूपवेषाद्यैः कुलशीलगुणैस्तथा॥ 22 ॥

atyuttamasukhasyaiva dātṛtvātsa tathāvidhaḥ | cāturyarūpaveṣādyaiḥ kulaśīlaguṇaistathā

परस्परसमुत्कर्षः कथ्यते हि परस्परम् ।तं चेत्करोषि संयोगं वीरेण च मया सह॥ 23 ॥

parasparasamutkarṣaḥ kathyate hi parasparam | taṃ cetkaroṣi saṃyogaṃ vīreṇa ca mayā saha

अत्युत्तमसुखस्यैव प्राप्तिः स्यात्ते न संशयः ।नानाविधानि रूपाणि करोमि स्वेच्छया प्रिये॥ 24 ॥

atyuttamasukhasyaiva prāptiḥ syātte na saṃśayaḥ | nānāvidhāni rūpāṇi karomi svecchayā priye

इन्द्रादयः सुराः सर्वे सङ्ग्रामे विजिता मया ।रत्नानि यानि दिव्यानि भवनेऽस्मिन्ममाधुना॥ 25 ॥

indrādayaḥ surāḥ sarve saṅgrāme vijitā mayā | ratnāni yāni divyāni bhavane'sminmamādhunā

भुङ्क्ष्व त्वं तानि सर्वाणि यथेष्टं देहि वा यथा ।पट्टराज्ञी भवाद्य त्वं दासोऽस्मि तव सुन्दरि॥ 26 ॥

bhuṅkṣva tvaṃ tāni sarvāṇi yatheṣṭaṃ dehi vā yathā | paṭṭarājñī bhavādya tvaṃ dāso'smi tava sundari

वैरं त्यजेऽहं देवैस्तु तव वाक्यान्न संशयः ।यथा त्वं सुखमाप्नोषि तथाहं करवाणि वै॥ 27 ॥

vairaṃ tyaje'haṃ devaistu tava vākyānna saṃśayaḥ | yathā tvaṃ sukhamāpnoṣi tathāhaṃ karavāṇi vai

आज्ञापय विशालाक्षि तथाहं प्रकरोम्यथ ।चित्तं मे तव रूपेण मोहितं चारुभाषिणि॥ 28 ॥

ājñāpaya viśālākṣi tathāhaṃ prakaromyatha | cittaṃ me tava rūpeṇa mohitaṃ cārubhāṣiṇi

आतुरोऽस्मि वरारोहे प्राप्तस्ते शरणं किल ।प्रपन्नं पाहि रम्भोरु कामबाणैः प्रपीडितम्॥ 29 ॥

āturo'smi varārohe prāptaste śaraṇaṃ kila | prapannaṃ pāhi rambhoru kāmabāṇaiḥ prapīḍitam

धर्माणामुत्तमो धर्मः शरणागतरक्षणम् ।त्वदीयोऽस्म्यसितापाङ्गि सेवकोऽहं कृशोदरि॥ 30 ॥

dharmāṇāmuttamo dharmaḥ śaraṇāgatarakṣaṇam | tvadīyo'smyasitāpāṅgi sevako'haṃ kṛśodari

मरणान्तं वचः सत्यं नान्यथा प्रकरोम्यहम् ।पादौ नतोऽस्मि तन्वङ्गि त्यक्त्वा नानायुधानि ते॥ 31 ॥

maraṇāntaṃ vacaḥ satyaṃ nānyathā prakaromyaham | pādau nato'smi tanvaṅgi tyaktvā nānāyudhāni te

दयां कुरु विशालाक्षि तप्तोऽस्मि काममार्गणैः ।जन्मप्रभृति चार्वङ्गि दैन्यं नाचरितं मया॥ 32 ॥

dayāṃ kuru viśālākṣi tapto'smi kāmamārgaṇaiḥ | janmaprabhṛti cārvaṅgi dainyaṃ nācaritaṃ mayā

ब्रह्मादीनीश्वरान्प्राप्य त्वयि तद्विदधाम्यहम् ।चरितं मम जानन्ति रणे ब्रह्मादयः सुराः॥ 33 ॥

brahmādīnīśvarānprāpya tvayi tadvidadhāmyaham | caritaṃ mama jānanti raṇe brahmādayaḥ surāḥ

सोऽप्यहं तव दासोऽस्मि मन्मुखं पश्य भामिनि ।व्यास उवाच ।इति ब्रुवाणं तं दैत्यं देवी भगवती हि सा॥ 34 ॥

so'pyahaṃ tava dāso'smi manmukhaṃ paśya bhāmini | vyāsa uvāca | iti bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ devī bhagavatī hi sā

प्रहस्य सस्मितं वाक्यमुवाच वरवर्णिनी ।देव्युवाच ।नाहं पुरुषमिच्छामि परमं पुरुषं विना॥ 35 ॥

prahasya sasmitaṃ vākyamuvāca varavarṇinī | devyuvāca | nāhaṃ puruṣamicchāmi paramaṃ puruṣaṃ vinā

तस्य चेच्छास्म्यहं दैत्य सृजामि सकलं जगत् ।स मां पश्यति विश्वात्मा तस्याहं प्रकृतिः शिवा॥ 36 ॥

tasya cecchāsmyahaṃ daitya sṛjāmi sakalaṃ jagat | sa māṃ paśyati viśvātmā tasyāhaṃ prakṛtiḥ śivā

तत्सान्निध्यवशादेव चैतन्यं मयि शाश्वतम् ।जडाहं तस्य संयोगात्प्रभवामि सचेतना॥ 37 ॥

tatsānnidhyavaśādeva caitanyaṃ mayi śāśvatam | jaḍāhaṃ tasya saṃyogātprabhavāmi sacetanā

अयस्कान्तस्य सान्निध्यादयसश्चेतना यथा ।न ग्राम्यसुखवाञ्छा मे कदाचिदपि जायते॥ 38 ॥

ayaskāntasya sānnidhyādayasaścetanā yathā | na grāmyasukhavāñchā me kadācidapi jāyate

मूर्खस्त्वमसि मन्दात्मन् यत्स्त्रीसङ्गं चिकीर्षसि ।नरस्य बन्धनार्थाय शृङ्खला स्त्री प्रकीर्तिता॥ 39 ॥

mūrkhastvamasi mandātman yatstrīsaṅgaṃ cikīrṣasi | narasya bandhanārthāya śṛṅkhalā strī prakīrtitā

लोहबद्धोऽपि मुच्येत स्त्रीबद्धो नैव मुच्यते ।किमिच्छसि च मन्दात्मन् मूत्रागारस्य सेवनम्॥ 40 ॥

lohabaddho'pi mucyeta strībaddho naiva mucyate | kimicchasi ca mandātman mūtrāgārasya sevanam

शमं कुरु सुखाय त्वं शमात्सुखमवाप्स्यसि ।नारीसङ्गे महद्दुःखं जानन्किं त्वं विमुह्यसि॥ 41 ॥

śamaṃ kuru sukhāya tvaṃ śamātsukhamavāpsyasi | nārīsaṅge mahadduḥkhaṃ jānankiṃ tvaṃ vimuhyasi

त्यज वैरं सुरैः सार्धं यथेष्टं विचरावनौ ।पातालं गच्छ वा कामं जीवितेच्छा यदस्ति ते॥ 42 ॥

tyaja vairaṃ suraiḥ sārdhaṃ yatheṣṭaṃ vicarāvanau | pātālaṃ gaccha vā kāmaṃ jīvitecchā yadasti te

अथवा कुरु सङ्ग्रामं बलवत्यस्मि साम्प्रतम् ।प्रेषिताहं सुरैः सर्वैस्तव नाशाय दानव॥ 43 ॥

athavā kuru saṅgrāmaṃ balavatyasmi sāmpratam | preṣitāhaṃ suraiḥ sarvaistava nāśāya dānava

सत्यं ब्रवीमि येनाद्य त्वया वचनसौहृदम् ।दर्शितं तेन तुष्टास्मि जीवन्गच्छ यथासुखम्॥ 44 ॥

satyaṃ bravīmi yenādya tvayā vacanasauhṛdam | darśitaṃ tena tuṣṭāsmi jīvangaccha yathāsukham

सतां सप्तपदी मैत्री तेन मुञ्चामि जीवितम् ।मरणेच्छास्ति चेद्युद्धं कुरु वीर यथासुखम्॥ 45 ॥

satāṃ saptapadī maitrī tena muñcāmi jīvitam | maraṇecchāsti cedyuddhaṃ kuru vīra yathāsukham

हनिष्यामि महाबाहो त्वामहं नात्र संशयः ।व्यास उवाच ।इति तस्या वचः श्रुत्वा दानवः काममोहितः॥ 46 ॥

haniṣyāmi mahābāho tvāmahaṃ nātra saṃśayaḥ | vyāsa uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā dānavaḥ kāmamohitaḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा मधुरं वचनं ततः ।बिभेम्यहं वरारोहे त्वां प्रहर्तुं वरानने॥ 47 ॥

uvāca ślakṣṇayā vācā madhuraṃ vacanaṃ tataḥ | bibhemyahaṃ varārohe tvāṃ prahartuṃ varānane

कोमलां चारुसर्वाङ्गीं नारीं नरविमोहिनीम् ।जित्वा हरिहरादींश्च लोकपालांश्च सर्वशः॥ 48 ॥

komalāṃ cārusarvāṅgīṃ nārīṃ naravimohinīm | jitvā hariharādīṃśca lokapālāṃśca sarvaśaḥ

किं त्वया सह युद्धं मे युक्तं कमललोचने ।रोचते यदि चार्वङ्गि विवाहं कुरु मां भज॥ 49 ॥

kiṃ tvayā saha yuddhaṃ me yuktaṃ kamalalocane | rocate yadi cārvaṅgi vivāhaṃ kuru māṃ bhaja

नोचेद् गच्छ यथेष्टं ते देशं यस्मात्समागता ।नाहं त्वां प्रहरिष्यामि यतो मैत्री कृता त्वया॥ 50 ॥

noced gaccha yatheṣṭaṃ te deśaṃ yasmātsamāgatā | nāhaṃ tvāṃ prahariṣyāmi yato maitrī kṛtā tvayā

हितमुक्तं शुभं वाक्यं तस्माद् गच्छ यथासुखम् ।का शोभा मे भवेदन्ते हत्वा त्वां चारुलोचनाम्॥ 51 ॥

hitamuktaṃ śubhaṃ vākyaṃ tasmād gaccha yathāsukham | kā śobhā me bhavedante hatvā tvāṃ cārulocanām

स्त्रीहत्या बालहत्या च ब्रह्महत्या दुरत्यया ।गृहीत्वा त्वां गृहं नूनं गच्छाम्यद्य वरानने॥ 52 ॥

strīhatyā bālahatyā ca brahmahatyā duratyayā | gṛhītvā tvāṃ gṛhaṃ nūnaṃ gacchāmyadya varānane

तथापि मे फलं न स्याद्बलाद्भोगसुखं कुतः ।प्रब्रवीमि सुकेशि त्वां विनयावनतो यतः॥ 53 ॥

tathāpi me phalaṃ na syādbalādbhogasukhaṃ kutaḥ | prabravīmi sukeśi tvāṃ vinayāvanato yataḥ

पुरुषस्य सुखं न स्यादृते कान्तामुखाम्बुजात् ।तत्तथैव हि नारीणां न स्याच्च पुरुषं विना॥ 54 ॥

puruṣasya sukhaṃ na syādṛte kāntāmukhāmbujāt | tattathaiva hi nārīṇāṃ na syācca puruṣaṃ vinā

संयोगे सुखसम्भूतिर्वियोगे दुःखसम्भवः ।कान्तासि रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता॥ 55 ॥

saṃyoge sukhasambhūtirviyoge duḥkhasambhavaḥ | kāntāsi rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā

चातुर्यं त्वयि किं नास्ति यतो मां न भजस्यहो ।तवोपदिष्टं केनेदं भोगानां परिवर्जनम्॥ 56 ॥

cāturyaṃ tvayi kiṃ nāsti yato māṃ na bhajasyaho | tavopadiṣṭaṃ kenedaṃ bhogānāṃ parivarjanam

वञ्चितासि प्रियालापे वैरिणा केनचित्त्विह ।मुञ्चाग्रहमिमं कान्ते कुरु कार्यं सुशोभनम्॥ 57 ॥

vañcitāsi priyālāpe vairiṇā kenacittviha | muñcāgrahamimaṃ kānte kuru kāryaṃ suśobhanam

सुखं तव ममापि स्याद्विवाहे विहिते किल ।विष्णुर्लक्ष्या सहाभाति सावित्र्या च सहात्मभूः॥ 58 ॥

sukhaṃ tava mamāpi syādvivāhe vihite kila | viṣṇurlakṣyā sahābhāti sāvitryā ca sahātmabhūḥ

रुद्रो भाति च पार्वत्या शच्या शतमखस्तथा ।का नारी पतिहीना च सुखं प्राप्नोति शाश्वतम्॥ 59 ॥

rudro bhāti ca pārvatyā śacyā śatamakhastathā | kā nārī patihīnā ca sukhaṃ prāpnoti śāśvatam

येन त्वमसितापाङ्गि न करोषि पतिं शुभम् ।कामः क्वाद्य गतः कान्ते यस्त्वां बाणैः सुकोमलैः॥ 60 ॥

yena tvamasitāpāṅgi na karoṣi patiṃ śubham | kāmaḥ kvādya gataḥ kānte yastvāṃ bāṇaiḥ sukomalaiḥ

मादनैः पञ्चभिः कामं न ताडयति मन्दधीः ।मन्येऽहमिव कामोऽपि दयावांस्त्वयि सुन्दरि॥ 61 ॥

mādanaiḥ pañcabhiḥ kāmaṃ na tāḍayati mandadhīḥ | manye'hamiva kāmo'pi dayāvāṃstvayi sundari

अबलेति च मन्वानो न प्रेरयति मार्गणान् ।मनोभवस्य वैरं वा किमप्यस्ति मया सह॥ 62 ॥

abaleti ca manvāno na prerayati mārgaṇān | manobhavasya vairaṃ vā kimapyasti mayā saha

तेन च त्वय्यरालाक्षि न मुञ्चति शिलीमुखान् ।अथवा मेऽहितैर्देवैर्वारितोऽसौ झषध्वजः॥ 63 ॥

tena ca tvayyarālākṣi na muñcati śilīmukhān | athavā me'hitairdevairvārito'sau jhaṣadhvajaḥ

सुखविध्वंसिभिस्तेन त्वयि न प्रहरत्यपि ।त्यक्त्वा मां मृगशावाक्षि पश्चात्तापं करिष्यसि॥ 64 ॥

sukhavidhvaṃsibhistena tvayi na praharatyapi | tyaktvā māṃ mṛgaśāvākṣi paścāttāpaṃ kariṣyasi

मन्दोदरीव तन्वङ्गि परित्यज्य शुभं नृपम् ।अनुकूलं पतिं पश्चात्सा चकार शठं पतिम् ।कामार्ता च यदा जाता मोहेन व्याकुलान्तरा॥ 65 ॥

mandodarīva tanvaṅgi parityajya śubhaṃ nṛpam | anukūlaṃ patiṃ paścātsā cakāra śaṭhaṃ patim | kāmārtā ca yadā jātā mohena vyākulāntarā