Skandha 5, Adhyāya 17

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवी पप्रच्छ दानवम् ।का सा मन्दोदरी नारी कोऽसौ त्यक्तो नृपस्तया॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā vacastasya devī papraccha dānavam | kā sā mandodarī nārī ko'sau tyakto nṛpastayā

शठः को वा नृपः पश्चात्तन्मे ब्रूहि कथानकम् ।विस्तरेण यथा प्राप्तं दुःखं वनितया पुनः॥ 2 ॥

śaṭhaḥ ko vā nṛpaḥ paścāttanme brūhi kathānakam | vistareṇa yathā prāptaṃ duḥkhaṃ vanitayā punaḥ

महिष उवाच ।सिंहलो नाम देशोऽस्ति विख्यातः पृथिवीतले ।घनपादपसंयुक्तो धनधान्यसमृद्धिमान्॥ 3 ॥

mahiṣa uvāca | siṃhalo nāma deśo'sti vikhyātaḥ pṛthivītale | ghanapādapasaṃyukto dhanadhānyasamṛddhimān

चन्द्रसेनाभिधस्तत्र राजा धर्मपरायणः ।न्यायदण्डधरः शान्तः प्रजापालनतत्परः॥ 4 ॥

candrasenābhidhastatra rājā dharmaparāyaṇaḥ | nyāyadaṇḍadharaḥ śāntaḥ prajāpālanatatparaḥ

सत्यवादी मृदुः शूरस्तितिक्षुर्नीतिसागरः ।शास्त्रवित्सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदेऽतिनिष्ठितः॥ 5 ॥

satyavādī mṛduḥ śūrastitikṣurnītisāgaraḥ | śāstravitsarvadharmajño dhanurvede'tiniṣṭhitaḥ

तस्य भार्या वरारोहा सुन्दरी सुभगा शुभा ।सदाचारातिसुमुखी पतिभक्तिपरायणा॥ 6 ॥

tasya bhāryā varārohā sundarī subhagā śubhā | sadācārātisumukhī patibhaktiparāyaṇā

नाम्ना गुणवती कान्ता सर्वलक्षणसंयुता ।सुषुवे प्रथमे गर्भे पुत्रीं सा चातिसुन्दरीम्॥ 7 ॥

nāmnā guṇavatī kāntā sarvalakṣaṇasaṃyutā | suṣuve prathame garbhe putrīṃ sā cātisundarīm

पिता चातीव सन्तुष्टः पुत्रीं प्राप्य मनोरमाम् ।मन्दोदरीति नामास्याः पिता चक्रे मुदान्वितः॥ 8 ॥

pitā cātīva santuṣṭaḥ putrīṃ prāpya manoramām | mandodarīti nāmāsyāḥ pitā cakre mudānvitaḥ

इन्दोः कलेव चात्यर्थं ववृधे सा दिने दिने ।दशवर्षा यदा जाता कन्या चातिमनोहरा॥ 9 ॥

indoḥ kaleva cātyarthaṃ vavṛdhe sā dine dine | daśavarṣā yadā jātā kanyā cātimanoharā

वरार्थं नृपतिश्चिन्तामवाप च दिने दिने ।मद्रदेशाधिपः शूरः सुधन्वा नाम पार्थिवः॥ 10 ॥

varārthaṃ nṛpatiścintāmavāpa ca dine dine | madradeśādhipaḥ śūraḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ

तस्य पुत्रोऽतिमेधावी कम्बुग्रीवोऽतिविश्रुतः ।ब्राह्मणैः कथितो राज्ञे स युक्तोऽस्या वरः शुभः॥ 11 ॥

tasya putro'timedhāvī kambugrīvo'tiviśrutaḥ | brāhmaṇaiḥ kathito rājñe sa yukto'syā varaḥ śubhaḥ

सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वविद्यार्थपारगः ।राज्ञा पृष्टा तदा राज्ञी नाम्ना गुणवती प्रिया॥ 12 ॥

sarvalakṣaṇasampannaḥ sarvavidyārthapāragaḥ | rājñā pṛṣṭā tadā rājñī nāmnā guṇavatī priyā

कम्बुग्रीवाय कन्यां स्वां दास्यामि वरवर्णिनीम् ।सा तु पत्युर्वचः श्रुत्वा पुत्रीं पप्रच्छ सादरम्॥ 13 ॥

kambugrīvāya kanyāṃ svāṃ dāsyāmi varavarṇinīm | sā tu patyurvacaḥ śrutvā putrīṃ papraccha sādaram

विवाहं ते पिता कर्तुं कम्बुग्रीवेण वाञ्छति ।तच्छ्रुत्वा मातरं प्राह वाक्यं मन्दोदरी तदा॥ 14 ॥

vivāhaṃ te pitā kartuṃ kambugrīveṇa vāñchati | tacchrutvā mātaraṃ prāha vākyaṃ mandodarī tadā

नाहं पतिं करिष्यामि नेच्छा मेऽस्ति परिग्रहे ।कौमारं व्रतमास्थाय कालं नेष्यामि सर्वथा॥ 15 ॥

nāhaṃ patiṃ kariṣyāmi necchā me'sti parigrahe | kaumāraṃ vratamāsthāya kālaṃ neṣyāmi sarvathā

स्वातन्त्र्येण चरिष्यामि तपस्तीव्रं सदैव हि ।पारतन्त्र्यं परं दुःखं मातः संसारसागरे॥ 16 ॥

svātantryeṇa cariṣyāmi tapastīvraṃ sadaiva hi | pāratantryaṃ paraṃ duḥkhaṃ mātaḥ saṃsārasāgare

स्वातन्त्र्यान्मोक्षमित्याहुः पण्डिताः शास्त्रकोविदाः ।तस्मान्मुक्ता भविष्यामि पत्या मे न प्रयोजनम्॥ 17 ॥

svātantryānmokṣamityāhuḥ paṇḍitāḥ śāstrakovidāḥ | tasmānmuktā bhaviṣyāmi patyā me na prayojanam

विवाहे वर्तमाने तु पावकस्य च सन्निधौ ।वक्तव्यं वचनं सम्यक्त्वदधीनास्मि सर्वदा॥ 18 ॥

vivāhe vartamāne tu pāvakasya ca sannidhau | vaktavyaṃ vacanaṃ samyaktvadadhīnāsmi sarvadā

श्वश्रूदेवरवर्गाणां दासीत्वं श्वशुरालये ।पतिचित्तानुवर्तित्वं दुःखाद्दुःखतरं स्मृतम्॥ 19 ॥

śvaśrūdevaravargāṇāṃ dāsītvaṃ śvaśurālaye | paticittānuvartitvaṃ duḥkhādduḥkhataraṃ smṛtam

कदाचित्पतिरन्यां वा कामिनीं च भजेद्यदि ।तदा महत्तरं दुःखं सपत्नीसम्भवं भवेत्॥ 20 ॥

kadācitpatiranyāṃ vā kāminīṃ ca bhajedyadi | tadā mahattaraṃ duḥkhaṃ sapatnīsambhavaṃ bhavet

तदेर्ष्या जायते पत्यौ क्लेशश्चापि भवेदथ ।संसारे क्व सुखं मातर्नारीणां च विशेषतः॥ 21 ॥

taderṣyā jāyate patyau kleśaścāpi bhavedatha | saṃsāre kva sukhaṃ mātarnārīṇāṃ ca viśeṣataḥ

स्वभावात्परतन्त्राणां संसारे स्वप्नधर्मिणि ।श्रुतं मया पुरा मातरुत्तानचरणात्मजः॥ 22 ॥

svabhāvātparatantrāṇāṃ saṃsāre svapnadharmiṇi | śrutaṃ mayā purā mātaruttānacaraṇātmajaḥ

उत्तमः सर्वधर्मज्ञो ध्रुवादवरजो नृपः ।पत्नीं धर्मपरां साध्वीं पतिभक्तिपरायणाम्॥ 23 ॥

uttamaḥ sarvadharmajño dhruvādavarajo nṛpaḥ | patnīṃ dharmaparāṃ sādhvīṃ patibhaktiparāyaṇām

अपराधं विना कान्तां त्यक्तवान्विपिने प्रियाम् ।एवंविधानि दुःखानि विद्यमाने तु भर्तरि॥ 24 ॥

aparādhaṃ vinā kāntāṃ tyaktavānvipine priyām | evaṃvidhāni duḥkhāni vidyamāne tu bhartari

कालयोगान्मृते तस्मिन्नारी स्याद्दुःखभाजनम् ।वैधव्यं परमं दुःखं शोकसन्तापकारकम्॥ 25 ॥

kālayogānmṛte tasminnārī syādduḥkhabhājanam | vaidhavyaṃ paramaṃ duḥkhaṃ śokasantāpakārakam

परोषितपतित्वेऽपि दुःखं स्यादधिकं गृहे ।मदनाग्निविदग्धायाः किं सुखं पतिसङ्गजम्॥ 26 ॥

paroṣitapatitve'pi duḥkhaṃ syādadhikaṃ gṛhe | madanāgnividagdhāyāḥ kiṃ sukhaṃ patisaṅgajam

तस्मात्पतिर्न कर्तव्यः सर्वथेति मतिर्मम ।एवं प्रोक्ता तदा माता पतिं प्राह नृपात्मजा॥ 27 ॥

tasmātpatirna kartavyaḥ sarvatheti matirmama | evaṃ proktā tadā mātā patiṃ prāha nṛpātmajā

न च वाञ्छति भर्तारं कौमारव्रतधारिणी ।व्रतजाप्यपरा नित्यं संसाराद्विमुखी सदा॥ 28 ॥

na ca vāñchati bhartāraṃ kaumāravratadhāriṇī | vratajāpyaparā nityaṃ saṃsārādvimukhī sadā

न काङ्क्षति पतिं कर्तुं बहुदोषविचक्षणा ।भार्याया भाषितं श्रुत्वा तथैव संस्थितो नृपः॥ 29 ॥

na kāṅkṣati patiṃ kartuṃ bahudoṣavicakṣaṇā | bhāryāyā bhāṣitaṃ śrutvā tathaiva saṃsthito nṛpaḥ

विवाहो न कृतः पुत्र्या ज्ञात्वा भावविवर्जिताम् ।वर्तमाना गृहेष्वेव पित्रा मात्रा च रक्षिता॥ 30 ॥

vivāho na kṛtaḥ putryā jñātvā bhāvavivarjitām | vartamānā gṛheṣveva pitrā mātrā ca rakṣitā

यौवनस्याङ्कुरा जाता नारीणां कामदीपकाः ।तथापि सा वयस्याभिः प्रेरितापि पुनः पुनः॥ 31 ॥

yauvanasyāṅkurā jātā nārīṇāṃ kāmadīpakāḥ | tathāpi sā vayasyābhiḥ preritāpi punaḥ punaḥ

चकमे न पतिं कर्तुं ज्ञानार्थपदभाषिणी ।एकदोद्यानदेशे सा विहर्तुं बहुपादपे॥ 32 ॥

cakame na patiṃ kartuṃ jñānārthapadabhāṣiṇī | ekadodyānadeśe sā vihartuṃ bahupādape

जगाम सुमुखी प्रेम्णा सैरन्ध्रीगणसेविता ।रेमे कृशोदरी तत्रापश्यत्कुसुमिता लताः॥ 33 ॥

jagāma sumukhī premṇā sairandhrīgaṇasevitā | reme kṛśodarī tatrāpaśyatkusumitā latāḥ

पुष्पाणि चिन्वती रम्या वयस्याभिः समावृता ।कोसलाधिपतिस्तत्र मार्गे दैववशात्तदा॥ 34 ॥

puṣpāṇi cinvatī ramyā vayasyābhiḥ samāvṛtā | kosalādhipatistatra mārge daivavaśāttadā

आजगाम महावीरो वीरसेनोऽतिविश्रुतः ।एकाकी रथमारूढः कतिचित्सेवकैर्वृतः॥ 35 ॥

ājagāma mahāvīro vīraseno'tiviśrutaḥ | ekākī rathamārūḍhaḥ katicitsevakairvṛtaḥ

सैन्यं च पृष्ठतस्तस्य समायाति शनैः शनैः ।दृष्टस्तस्या वयस्याभिर्दूरतः पार्थिवस्तदा॥ 36 ॥

sainyaṃ ca pṛṣṭhatastasya samāyāti śanaiḥ śanaiḥ | dṛṣṭastasyā vayasyābhirdūrataḥ pārthivastadā

मन्दोदर्यै तथा प्रोक्तं समायाति नरः पथि ।रथारूढो महाबाहू रूपवान्मदनोऽपरः॥ 37 ॥

mandodaryai tathā proktaṃ samāyāti naraḥ pathi | rathārūḍho mahābāhū rūpavānmadano'paraḥ

मन्येऽहं नृपतिः कश्चित्प्राप्तो भाग्यवशादिह ।एवं ब्रुवत्यां तत्रासौ कोसलेन्द्रः समागतः॥ 38 ॥

manye'haṃ nṛpatiḥ kaścitprāpto bhāgyavaśādiha | evaṃ bruvatyāṃ tatrāsau kosalendraḥ samāgataḥ

दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मयं प्राप भूपतिः ।उत्तीर्य स रथात्तूर्णं पप्रच्छ परिचारिकाम्॥ 39 ॥

dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vismayaṃ prāpa bhūpatiḥ | uttīrya sa rathāttūrṇaṃ papraccha paricārikām

केयं बाला विशालाक्षी कस्य पुत्री वदाशु मे ।एवं पृष्टा तु सैरन्ध्री तमुवाच शुचिस्मिता॥ 40 ॥

keyaṃ bālā viśālākṣī kasya putrī vadāśu me | evaṃ pṛṣṭā tu sairandhrī tamuvāca śucismitā

प्रथमं ब्रूहि मे वीर पृच्छामि त्वां सुलोचन ।कोऽसि त्वं किमिहायातः किं कार्यं वद साम्प्रतम्॥ 41 ॥

prathamaṃ brūhi me vīra pṛcchāmi tvāṃ sulocana | ko'si tvaṃ kimihāyātaḥ kiṃ kāryaṃ vada sāmpratam

इति पृष्टस्तु सैरन्ध्र्या तामुवाच महीपतिः ।कोसलो नाम देशोऽस्ति पृथिव्यां परमाद्भुतः॥ 42 ॥

iti pṛṣṭastu sairandhryā tāmuvāca mahīpatiḥ | kosalo nāma deśo'sti pṛthivyāṃ paramādbhutaḥ

तस्य पालयिता चाहं वीरसेनाभिधः प्रिये ।वाहिनी पृष्ठतः कामं समायाति चतुर्विधा॥ 43 ॥

tasya pālayitā cāhaṃ vīrasenābhidhaḥ priye | vāhinī pṛṣṭhataḥ kāmaṃ samāyāti caturvidhā

मार्गभ्रमादिह प्राप्तं विद्धि मां कोसलाधिपम् ।सैरन्ध्र्युवाच ।चन्द्रसेनसुता राजन्नाम्ना मन्दोदरी किल॥ 44 ॥

mārgabhramādiha prāptaṃ viddhi māṃ kosalādhipam | sairandhryuvāca | candrasenasutā rājannāmnā mandodarī kila

उद्याने रन्तुकामेयं प्राप्ता कमललोचना ।श्रुत्वा तद्भाषितं राजा प्रत्युवाच प्रसाधिकाम्॥ 45 ॥

udyāne rantukāmeyaṃ prāptā kamalalocanā | śrutvā tadbhāṣitaṃ rājā pratyuvāca prasādhikām

सैरन्ध्रि चतुरासि त्वं राजपुत्रीं प्रबोधय ।ककुत्स्थवंशजश्चाहं राजास्मि चारुलोचने॥ 46 ॥

sairandhri caturāsi tvaṃ rājaputrīṃ prabodhaya | kakutsthavaṃśajaścāhaṃ rājāsmi cārulocane

गान्धर्वेण विवाहेन पतिं मां कुरु कामिनि ।न मे भार्यास्ति सुश्रोणि वयसोऽद्भुतयौवनाम्॥ 47 ॥

gāndharveṇa vivāhena patiṃ māṃ kuru kāmini | na me bhāryāsti suśroṇi vayaso'dbhutayauvanām

वाञ्छामि रूपसम्पन्नां सुकुलां कामिनीं किल ।अथवा ते पिता मह्यं विधिना दातुमर्हति॥ 48 ॥

vāñchāmi rūpasampannāṃ sukulāṃ kāminīṃ kila | athavā te pitā mahyaṃ vidhinā dātumarhati

अनुकूलः पतिश्चाहं भविष्यामि न संशयः ।महिष उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सैरन्ध्री प्राह तां तदा॥ 49 ॥

anukūlaḥ patiścāhaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ | mahiṣa uvāca | ityākarṇya vacastasya sairandhrī prāha tāṃ tadā

प्रहस्य मधुरं वाक्यं कामशास्त्रविशारदा ।मन्दोदरि नृपः प्राप्तः सूर्यवंशसमुद्भवः॥ 50 ॥

prahasya madhuraṃ vākyaṃ kāmaśāstraviśāradā | mandodari nṛpaḥ prāptaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ

रूपवान्बलवान्कान्तो वयसा त्वत्समः पुनः ।प्रीतिमान्नृपतिर्जातस्त्वयि सुन्दरि सर्वथा॥ 51 ॥

rūpavānbalavānkānto vayasā tvatsamaḥ punaḥ | prītimānnṛpatirjātastvayi sundari sarvathā

पितापि ते विशालाक्षि परितप्यति सर्वथा ।विवाहकालं ते ज्ञात्वा त्वां च वैराग्यसंयुताम्॥ 52 ॥

pitāpi te viśālākṣi paritapyati sarvathā | vivāhakālaṃ te jñātvā tvāṃ ca vairāgyasaṃyutām

इत्याहास्मान्स नृपतिर्विनिःश्वस्य पुनः पुनः ।पुत्रीं प्रबोधयन्त्वेतां सैरन्ध्र्यः सेवने रताः॥ 53 ॥

ityāhāsmānsa nṛpatirviniḥśvasya punaḥ punaḥ | putrīṃ prabodhayantvetāṃ sairandhryaḥ sevane ratāḥ

वक्तुं शक्ता वयं न त्वां हठधर्मरतां पुनः ।भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मोऽब्रवीन्मनुः॥ 54 ॥

vaktuṃ śaktā vayaṃ na tvāṃ haṭhadharmaratāṃ punaḥ | bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo'bravīnmanuḥ

भर्तारं सेवमाना वै नारी स्वर्गमवाप्नुयात् ।तस्मात्कुरु विशालाक्षि विवाहं विधिपूर्वकम्॥ 55 ॥

bhartāraṃ sevamānā vai nārī svargamavāpnuyāt | tasmātkuru viśālākṣi vivāhaṃ vidhipūrvakam

मन्दादर्युवाच ।नाहं पतिं करिष्यामि चरिष्ये तप अद्भुतम् ।निवारय नृपं बाले किं मां पश्यति निस्त्रपः॥ 56 ॥

mandādaryuvāca | nāhaṃ patiṃ kariṣyāmi cariṣye tapa adbhutam | nivāraya nṛpaṃ bāle kiṃ māṃ paśyati nistrapaḥ

सैरन्ध्र्युवाच ।दुर्जयो देवि कामोऽसौ कालोऽसौ दुरतिक्रमः ।तस्मान्मे वचनं पथ्यं कर्तुमर्हसि सुन्दरि॥ 57 ॥

sairandhryuvāca | durjayo devi kāmo'sau kālo'sau duratikramaḥ | tasmānme vacanaṃ pathyaṃ kartumarhasi sundari

अन्यथा व्यसनं नूनमापतेदिति निश्चयः ।इति तस्या वचः श्रुत्वा कन्योवाचाथ तां सखीम्॥ 58 ॥

anyathā vyasanaṃ nūnamāpatediti niścayaḥ | iti tasyā vacaḥ śrutvā kanyovācātha tāṃ sakhīm

यद्यद्भवेत्तद्भवतु दैवयोगादसंशयम् ।न विवाहं करिष्येऽहं सर्वथा परिचारिके॥ 59 ॥

yadyadbhavettadbhavatu daivayogādasaṃśayam | na vivāhaṃ kariṣye'haṃ sarvathā paricārike

महिष उवाच ।इति तस्यास्तु निर्बन्धं ज्ञात्वा प्राह नृपं पुनः ।गच्छ राजन् यथाकामं नेयमिच्छति सत्पतिम्॥ 60 ॥

mahiṣa uvāca | iti tasyāstu nirbandhaṃ jñātvā prāha nṛpaṃ punaḥ | gaccha rājan yathākāmaṃ neyamicchati satpatim

नृपस्तु तद्वचः श्रुत्वा निर्गतः सह सेनया ।कोसलान्विमना भूत्वा कामिनीं प्रति निःस्पृहः॥ 61 ॥

nṛpastu tadvacaḥ śrutvā nirgataḥ saha senayā | kosalānvimanā bhūtvā kāminīṃ prati niḥspṛhaḥ