Skandha 5, Adhyāya 18

महिष उवाच ।तस्यास्तु भगिनी कन्या नाम्ना चेन्दुमती शुभा ।विवाहयोग्या सञ्जाता सुरूपावरजा यदा॥ 1 ॥

mahiṣa uvāca | tasyāstu bhaginī kanyā nāmnā cendumatī śubhā | vivāhayogyā sañjātā surūpāvarajā yadā

तस्या विवाहः संवृत्तः सञ्जातश्च स्वयंवरः ।राजानो बहुदेशीयाः सङ्गतास्तत्र मण्डपे॥ 2 ॥

tasyā vivāhaḥ saṃvṛttaḥ sañjātaśca svayaṃvaraḥ | rājāno bahudeśīyāḥ saṅgatāstatra maṇḍape

तया वृतो नृपः कश्चिद्बलवान् रूपसंयुतः ।कुलशीलसमायुक्तः सर्वलक्षणसंयुतः॥ 3 ॥

tayā vṛto nṛpaḥ kaścidbalavān rūpasaṃyutaḥ | kulaśīlasamāyuktaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

तदा कामातुरा जाता विटं वीक्ष्य नृपं तु सा ।चकमे दैवयोगात्तु शठं चातुर्यभूषितम्॥ 4 ॥

tadā kāmāturā jātā viṭaṃ vīkṣya nṛpaṃ tu sā | cakame daivayogāttu śaṭhaṃ cāturyabhūṣitam

पितरं प्राह तन्वङ्गी विवाहं कुरु मे पितः ।इच्छा मेऽद्य समुद्भूता दृष्ट्वा मद्राधिपं त्विह॥ 5 ॥

pitaraṃ prāha tanvaṅgī vivāhaṃ kuru me pitaḥ | icchā me'dya samudbhūtā dṛṣṭvā madrādhipaṃ tviha

चन्द्रसेनोऽपि तच्छ्रुत्वा पुत्र्या यद्भाषितं रहः ।प्रसन्नेन च मनसा तत्कार्ये तत्परोऽभवत्॥ 6 ॥

candraseno'pi tacchrutvā putryā yadbhāṣitaṃ rahaḥ | prasannena ca manasā tatkārye tatparo'bhavat

तमाहूय नृपं गेहे विवाहविधिना ददौ ।कन्यां मन्दोदरीं तस्मै पारिबर्हं तथा बहु॥ 7 ॥

tamāhūya nṛpaṃ gehe vivāhavidhinā dadau | kanyāṃ mandodarīṃ tasmai pāribarhaṃ tathā bahu

चारुदेष्णोऽपि तां प्राप्य सुन्दरीं मुदितोऽभवत् ।जगाम स्वगृहं तुष्टो राजापि सहितः स्त्रिया॥ 8 ॥

cārudeṣṇo'pi tāṃ prāpya sundarīṃ mudito'bhavat | jagāma svagṛhaṃ tuṣṭo rājāpi sahitaḥ striyā

रेमे नृपतिशार्दूलः कामिन्या बहुवासरान् ।कदाचिद्दासपत्न्या स रममाणो रहः किल॥ 9 ॥

reme nṛpatiśārdūlaḥ kāminyā bahuvāsarān | kadāciddāsapatnyā sa ramamāṇo rahaḥ kila

सैरन्ध्र्या कथितं तस्यै तया दृष्टः पतिस्तथा ।उपालम्भं ददौ तस्मै स्मितपूर्वं रुषान्विता॥ 10 ॥

sairandhryā kathitaṃ tasyai tayā dṛṣṭaḥ patistathā | upālambhaṃ dadau tasmai smitapūrvaṃ ruṣānvitā

कदाचिदपि सामान्यां रहो रूपवतीं नृपः ।क्रीडयँल्लालयन्दृष्टः खेदं प्राप तदैव सा॥ 11 ॥

kadācidapi sāmānyāṃ raho rūpavatīṃ nṛpaḥ | krīḍaya~llālayandṛṣṭaḥ khedaṃ prāpa tadaiva sā

न ज्ञातोऽयं शठः पूर्वं यदा दृष्टः स्वयंवरे ।किं कृतं तु मया मोहाद्वञ्चिताहं नृपेण ह॥ 12 ॥

na jñāto'yaṃ śaṭhaḥ pūrvaṃ yadā dṛṣṭaḥ svayaṃvare | kiṃ kṛtaṃ tu mayā mohādvañcitāhaṃ nṛpeṇa ha

किं करोम्यद्य सन्तापं निर्लज्जे निर्घृणे शठे ।का प्रीतिरीदृशे पत्यौ धिगद्य मम जीवितम्॥ 13 ॥

kiṃ karomyadya santāpaṃ nirlajje nirghṛṇe śaṭhe | kā prītirīdṛśe patyau dhigadya mama jīvitam

अद्यप्रभृति संसारे सुखं त्यक्तं मया खलु ।पतिसम्भोगजं सर्वं सन्तोषोऽद्य मया कृतः॥ 14 ॥

adyaprabhṛti saṃsāre sukhaṃ tyaktaṃ mayā khalu | patisambhogajaṃ sarvaṃ santoṣo'dya mayā kṛtaḥ

अकर्तव्यं कृतं कार्यं तज्जातं दुःखदं मम ।देहत्यागः क्रियते चेद्धत्यातीव दुरत्यया॥ 15 ॥

akartavyaṃ kṛtaṃ kāryaṃ tajjātaṃ duḥkhadaṃ mama | dehatyāgaḥ kriyate ceddhatyātīva duratyayā

पितृगेहं व्रजाम्याशु तत्रापि न सुखं भवेत् ।हास्ययोग्या सखीनां तु भवेयं नात्र संशयः॥ 16 ॥

pitṛgehaṃ vrajāmyāśu tatrāpi na sukhaṃ bhavet | hāsyayogyā sakhīnāṃ tu bhaveyaṃ nātra saṃśayaḥ

तस्मादत्रैव संवासो वैराग्ययुतया मया ।कर्तव्यः कालयोगेन त्यक्त्वा कामसुखं पुनः॥ 17 ॥

tasmādatraiva saṃvāso vairāgyayutayā mayā | kartavyaḥ kālayogena tyaktvā kāmasukhaṃ punaḥ

महिष उवाच ।इति सञ्चिन्त्य सा नारी दुःखशोकपरायणा ।स्थिता पतिगृहं त्यक्त्वा सुखं संसारजं ततः॥ 18 ॥

mahiṣa uvāca | iti sañcintya sā nārī duḥkhaśokaparāyaṇā | sthitā patigṛhaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃsārajaṃ tataḥ

तस्मात्त्वमपि कल्याणि मामनादृत्य भूपतिम् ।अन्यं कापुरुषं मन्दं कामार्ता संश्रयिष्यसि॥ 19 ॥

tasmāttvamapi kalyāṇi māmanādṛtya bhūpatim | anyaṃ kāpuruṣaṃ mandaṃ kāmārtā saṃśrayiṣyasi

वचनं कुरु मे तथ्यं नारीणां परमं हितम् ।अकृत्वा परमं शोकं लप्स्यसे नात्र संशयः॥ 20 ॥

vacanaṃ kuru me tathyaṃ nārīṇāṃ paramaṃ hitam | akṛtvā paramaṃ śokaṃ lapsyase nātra saṃśayaḥ

देव्युवाच ।मन्दात्मन् गच्छ पातालं युद्धं वा कुरु साम्प्रतम् ।हत्वा त्वामसुरान्सर्वान्गमिष्यामि यथासुखम्॥ 21 ॥

devyuvāca | mandātman gaccha pātālaṃ yuddhaṃ vā kuru sāmpratam | hatvā tvāmasurānsarvāngamiṣyāmi yathāsukham

यदा यदा हि साधूनां दुःखं भवति दानव ।तदा तेषां च रक्षार्थं देहं सन्धारयाम्यहम्॥ 22 ॥

yadā yadā hi sādhūnāṃ duḥkhaṃ bhavati dānava | tadā teṣāṃ ca rakṣārthaṃ dehaṃ sandhārayāmyaham

अरूपायाश्च मे रूपमजन्मायाश्च जन्म च ।सुराणां रक्षणार्थाय विद्धि दैत्य विनिश्चितम्॥ 23 ॥

arūpāyāśca me rūpamajanmāyāśca janma ca | surāṇāṃ rakṣaṇārthāya viddhi daitya viniścitam

सत्यं ब्रवीमि जानीहि प्रार्थिताहं सुरैः किल ।त्वद्वधार्थं हयारे त्वां हत्वा स्थास्यामि निश्चला॥ 24 ॥

satyaṃ bravīmi jānīhi prārthitāhaṃ suraiḥ kila | tvadvadhārthaṃ hayāre tvāṃ hatvā sthāsyāmi niścalā

तस्माद्युध्यस्व वा गच्छ पातालमसुरालयम् ।सर्वथा त्वां हनिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम्॥ 25 ॥

tasmādyudhyasva vā gaccha pātālamasurālayam | sarvathā tvāṃ haniṣyāmi satyametad bravīmyaham

व्यास उवाच ।इत्युक्तः स तया देव्या धनुरादाय दानवः ।युद्धकामः स्थितस्तत्र सङ्ग्रामाङ्गणभूमिषु॥ 26 ॥

vyāsa uvāca | ityuktaḥ sa tayā devyā dhanurādāya dānavaḥ | yuddhakāmaḥ sthitastatra saṅgrāmāṅgaṇabhūmiṣu

मुमोच तरसा बाणान्कर्णाकृष्टाञ्छिलाशितान् ।देवी चिच्छेद तान्बाणैः क्रोधान्मुक्तैरयोमुखैः॥ 27 ॥

mumoca tarasā bāṇānkarṇākṛṣṭāñchilāśitān | devī ciccheda tānbāṇaiḥ krodhānmuktairayomukhaiḥ

तयोः परस्परं युद्धं सम्बभूव भयप्रदम् ।देवानां दानवानाञ्च परस्परजयैषिणाम्॥ 28 ॥

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ sambabhūva bhayapradam | devānāṃ dānavānāñca parasparajayaiṣiṇām

मध्ये दुर्धर आगत्य मुमोच च शिलीमुखान् ।देवीं प्रति विषासक्तान्कोपयन्नतिदारुणान्॥ 29 ॥

madhye durdhara āgatya mumoca ca śilīmukhān | devīṃ prati viṣāsaktānkopayannatidāruṇān

ततो भगवती क्रुद्धा तं जघान शितैः शरैः ।दुर्धरस्तु पपातोर्व्यां गतासुर्गिरिशृङ्गवत्॥ 30 ॥

tato bhagavatī kruddhā taṃ jaghāna śitaiḥ śaraiḥ | durdharastu papātorvyāṃ gatāsurgiriśṛṅgavat

तं तथा निहतं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः परमास्त्रवित् ।आगत्य सप्तभिर्बाणैर्जघान परमेश्वरीम्॥ 31 ॥

taṃ tathā nihataṃ dṛṣṭvā trinetraḥ paramāstravit | āgatya saptabhirbāṇairjaghāna parameśvarīm

अनागतांस्तु चिच्छेद देवी तान्विशिखैः शरान् ।त्रिशूलेन त्रिनेत्रं तु जघान जगदम्बिका॥ 32 ॥

anāgatāṃstu ciccheda devī tānviśikhaiḥ śarān | triśūlena trinetraṃ tu jaghāna jagadambikā

अन्धकस्त्वाजगामाशु हतं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।गदया लोहमय्याऽऽशु सिंहं विव्याध मस्तके॥ 33 ॥

andhakastvājagāmāśu hataṃ dṛṣṭvā trilocanam | gadayā lohamayyā''śu siṃhaṃ vivyādha mastake

सिंहस्तु नखघातेन तं हत्वा बलवत्तरम् ।चखाद तरसा मांसमन्धकस्य रुषान्वितः॥ 34 ॥

siṃhastu nakhaghātena taṃ hatvā balavattaram | cakhāda tarasā māṃsamandhakasya ruṣānvitaḥ

तान् रणे निहतान्वीक्ष्य दानवो विस्मयं गतः ।चिक्षेप तरसा बाणानतितीक्ष्णाञ्छिलाशितान्॥ 35 ॥

tān raṇe nihatānvīkṣya dānavo vismayaṃ gataḥ | cikṣepa tarasā bāṇānatitīkṣṇāñchilāśitān

द्विधा चक्रे शरान्देवी तानप्राप्ताञ्छिलीमुखैः ।गदया ताडयामास दैत्यं वक्षसि चाम्बिका॥ 36 ॥

dvidhā cakre śarāndevī tānaprāptāñchilīmukhaiḥ | gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ vakṣasi cāmbikā

स गदाभिहतो मूर्च्छामवापामरबाधकः ।विषह्य पीडां पापात्मा पुनरागत्य सत्वरः॥ 37 ॥

sa gadābhihato mūrcchāmavāpāmarabādhakaḥ | viṣahya pīḍāṃ pāpātmā punarāgatya satvaraḥ

जघान गदया सिंहं मूर्ध्नि क्रोधसमन्वितः ।सिंहोऽपि नखघातेन तं ददार महासुरम्॥ 38 ॥

jaghāna gadayā siṃhaṃ mūrdhni krodhasamanvitaḥ | siṃho'pi nakhaghātena taṃ dadāra mahāsuram

विहाय पौरुषं रूपं सोऽपि सिंहो बभूव ह ।नखैर्विदारयामास देवीसिंहं मदोत्कटम्॥ 39 ॥

vihāya pauruṣaṃ rūpaṃ so'pi siṃho babhūva ha | nakhairvidārayāmāsa devīsiṃhaṃ madotkaṭam

तञ्च केसरिणं वीक्ष्य देवी क्रुद्धा ह्ययोमुखैः ।शरैरवाकिरत्तीक्ष्णैः क्रूरैराशीविषैरिव॥ 40 ॥

tañca kesariṇaṃ vīkṣya devī kruddhā hyayomukhaiḥ | śarairavākirattīkṣṇaiḥ krūrairāśīviṣairiva

त्यक्त्वा स हरिरूपं तु गजो भूत्वा मदस्रवः ।शैलशृङ्गं करे कृत्वा चिक्षेप चण्डिकां प्रति॥ 41 ॥

tyaktvā sa harirūpaṃ tu gajo bhūtvā madasravaḥ | śailaśṛṅgaṃ kare kṛtvā cikṣepa caṇḍikāṃ prati

आगच्छन्तं गिरेः शृङ्गं देवी बाणैः शिलाशितैः ।चकार तिलशः खण्डाञ्जहास जगदम्बिका॥ 42 ॥

āgacchantaṃ gireḥ śṛṅgaṃ devī bāṇaiḥ śilāśitaiḥ | cakāra tilaśaḥ khaṇḍāñjahāsa jagadambikā

उत्पत्य च तदा सिंहस्तस्य मूर्ध्नि व्यवस्थितः ।नखैर्विदारयामास महिषं गजरूपिणम्॥ 43 ॥

utpatya ca tadā siṃhastasya mūrdhni vyavasthitaḥ | nakhairvidārayāmāsa mahiṣaṃ gajarūpiṇam

विहाय गजरूपं च बभूवाष्टापदी तथा ।हन्तुकामो हरिं कोपाद्दारुणो बलवत्तरः॥ 44 ॥

vihāya gajarūpaṃ ca babhūvāṣṭāpadī tathā | hantukāmo hariṃ kopāddāruṇo balavattaraḥ

तं वीक्ष्य शरभं देवी खड्गेन सा रुषान्विता ।उत्तमाङ्गे जघानाशु सोऽपि तां प्राहरत्तदा॥ 45 ॥

taṃ vīkṣya śarabhaṃ devī khaḍgena sā ruṣānvitā | uttamāṅge jaghānāśu so'pi tāṃ prāharattadā

तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयप्रदम् ।माहिषं रूपमास्थाय शृङ्गाभ्यां प्राहरत्तदा॥ 46 ॥

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayapradam | māhiṣaṃ rūpamāsthāya śṛṅgābhyāṃ prāharattadā

पुच्छप्रभ्रमणेनाशु शृङ्गाघातैर्महासुरः ।ताडयामास तन्वङ्गीं घोररूपो भयानकः॥ 47 ॥

pucchaprabhramaṇenāśu śṛṅgāghātairmahāsuraḥ | tāḍayāmāsa tanvaṅgīṃ ghorarūpo bhayānakaḥ

पुच्छेन पर्वताञ्छृङ्गे गृहीत्वा भ्रामयन्बलात् ।प्रेषयामास पापात्मा प्रहसन्परया मुदा॥ 48 ॥

pucchena parvatāñchṛṅge gṛhītvā bhrāmayanbalāt | preṣayāmāsa pāpātmā prahasanparayā mudā

तामुवाच बलोन्मत्तस्तिष्ठ देवि रणाङ्गणे ।अद्याहं त्वां हनिष्यामि रूपयौवनभूषिताम्॥ 49 ॥

tāmuvāca balonmattastiṣṭha devi raṇāṅgaṇe | adyāhaṃ tvāṃ haniṣyāmi rūpayauvanabhūṣitām

मूर्खासि मदमत्ताद्य यन्मया सह सङ्गरम् ।करोषि मोहितातीव मृषा बलवती खरा॥ 50 ॥

mūrkhāsi madamattādya yanmayā saha saṅgaram | karoṣi mohitātīva mṛṣā balavatī kharā

हत्वा त्वां निहनिष्यामि देवान्कपटपण्डितान् ।ये नारीं पुरतः कृत्वा जेतुमिच्छन्ति मां शठाः॥ 51 ॥

hatvā tvāṃ nihaniṣyāmi devānkapaṭapaṇḍitān | ye nārīṃ purataḥ kṛtvā jetumicchanti māṃ śaṭhāḥ

देव्युवाच ।मा गर्वं कुरु मन्दात्मंस्तिष्ठ तिष्ठ रणाङ्गणे ।करिष्यामि निरातङ्कान्हत्वा त्वां सुरसत्तमान्॥ 52 ॥

devyuvāca | mā garvaṃ kuru mandātmaṃstiṣṭha tiṣṭha raṇāṅgaṇe | kariṣyāmi nirātaṅkānhatvā tvāṃ surasattamān

पीत्वाद्य माधवीं मिष्टां शातयामि रणेऽधम ।देवानां दुःखदं पापं मुनीनां भयकारकम्॥ 53 ॥

pītvādya mādhavīṃ miṣṭāṃ śātayāmi raṇe'dhama | devānāṃ duḥkhadaṃ pāpaṃ munīnāṃ bhayakārakam

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा चषकं हैमं गहीत्वा सुरया युतम् ।पपौ पुनः पुनः क्रोधाद्धन्तुकामा महासुरम्॥ 54 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā caṣakaṃ haimaṃ gahītvā surayā yutam | papau punaḥ punaḥ krodhāddhantukāmā mahāsuram

पीत्वा द्राक्षासवं मिष्टं शूलमादाय सत्वरा ।दुद्राव दानवं देवी हर्षयन्देवतागणान्॥ 55 ॥

pītvā drākṣāsavaṃ miṣṭaṃ śūlamādāya satvarā | dudrāva dānavaṃ devī harṣayandevatāgaṇān

देवास्तां तुष्टुवुः प्रेष्णा चक्रुः कुसुमवर्षणम् ।जय जीवेति ते प्रोचुर्दुन्दुभीनाञ्च निःस्वनैः॥ 56 ॥

devāstāṃ tuṣṭuvuḥ preṣṇā cakruḥ kusumavarṣaṇam | jaya jīveti te procurdundubhīnāñca niḥsvanaiḥ

ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पिशाचोरगचारणाः ।किन्नराः प्रेक्ष्य सङ्ग्रामं मुदिता गगने स्थिताः॥ 57 ॥

ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ piśācoragacāraṇāḥ | kinnarāḥ prekṣya saṅgrāmaṃ muditā gagane sthitāḥ

सोऽपि नानाविधान्देहान्कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ।मायामयाञ्जघानाजौ देवीं कपटपण्डितः॥ 58 ॥

so'pi nānāvidhāndehānkṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ | māyāmayāñjaghānājau devīṃ kapaṭapaṇḍitaḥ

चण्डिकापि च तं पापं त्रिशूलेन बलाद्धृदि ।ताडयामास तीक्ष्णेन क्रोधादरुणलोचना॥ 59 ॥

caṇḍikāpi ca taṃ pāpaṃ triśūlena balāddhṛdi | tāḍayāmāsa tīkṣṇena krodhādaruṇalocanā

ताडितोऽसौ पपातोर्व्यां मूर्च्छामाप मुहूर्तकम् ।पुनरुत्थाय चामुण्डां पद्भ्यां वेगादताडयत्॥ 60 ॥

tāḍito'sau papātorvyāṃ mūrcchāmāpa muhūrtakam | punarutthāya cāmuṇḍāṃ padbhyāṃ vegādatāḍayat

विनिहत्य पदाघातैर्जहास च मुहुर्मुहुः ।रुराव दारुणं शब्दं देवानां भयकारकम्॥ 61 ॥

vinihatya padāghātairjahāsa ca muhurmuhuḥ | rurāva dāruṇaṃ śabdaṃ devānāṃ bhayakārakam

ततो देवी सहस्रारं सुनाभं चक्रमुत्तमम् ।करे कृत्वा जगादोच्चैः संस्थितं महिषासुरम्॥ 62 ॥

tato devī sahasrāraṃ sunābhaṃ cakramuttamam | kare kṛtvā jagādoccaiḥ saṃsthitaṃ mahiṣāsuram

पश्य चक्रं मदान्धाद्य तव कण्ठनिकृन्तनम् ।क्षणमात्रं स्थिरो भूत्वा यमलोकं व्रजाधुना॥ 63 ॥

paśya cakraṃ madāndhādya tava kaṇṭhanikṛntanam | kṣaṇamātraṃ sthiro bhūtvā yamalokaṃ vrajādhunā

इत्युक्त्वा दारुणं चक्रं मुमोच जगदम्बिका ।शिरश्छिन्नं रथाङ्गेन दानवस्य तदा रणे॥ 64 ॥

ityuktvā dāruṇaṃ cakraṃ mumoca jagadambikā | śiraśchinnaṃ rathāṅgena dānavasya tadā raṇe

सुस्राव रुधिरं चोष्णं कण्ठनालाद् गिरेर्यथा ।गैरिकाद्यरुणं प्रौढं प्रवाहमिव नैर्झरम्॥ 65 ॥

susrāva rudhiraṃ coṣṇaṃ kaṇṭhanālād gireryathā | gairikādyaruṇaṃ prauḍhaṃ pravāhamiva nairjharam

कबन्धस्तस्य दैत्यस्य भ्रमन्वै पतितः क्षितौ ।जयशब्दश्च देवानां बभूव सुखवर्धनः॥ 66 ॥

kabandhastasya daityasya bhramanvai patitaḥ kṣitau | jayaśabdaśca devānāṃ babhūva sukhavardhanaḥ

सिंहस्त्वतिबलस्तत्र पलायनपरानथ ।दानवान्भक्षयामास क्षुधार्त इव सङ्गरे॥ 67 ॥

siṃhastvatibalastatra palāyanaparānatha | dānavānbhakṣayāmāsa kṣudhārta iva saṅgare

मृते च महिषे क्रूरे दानवा भयपीडिताः ।मृतशेषाश्च ये केचित्पातालं ते ययुर्नृप॥ 68 ॥

mṛte ca mahiṣe krūre dānavā bhayapīḍitāḥ | mṛtaśeṣāśca ye kecitpātālaṃ te yayurnṛpa

आनन्दं परमं जग्मुर्देवास्तस्मिन्निपातिते ।मुनयो मानवाश्चैव ये चान्ये साधवः क्षितौ॥ 69 ॥

ānandaṃ paramaṃ jagmurdevāstasminnipātite | munayo mānavāścaiva ye cānye sādhavaḥ kṣitau

चण्डिकापि रणं त्यक्त्वा शुभे देशेऽथ संस्थिता ।देवास्तत्राययुः शीघ्रं स्तोतुकामाः सुखप्रदाम्॥ 70 ॥

caṇḍikāpi raṇaṃ tyaktvā śubhe deśe'tha saṃsthitā | devāstatrāyayuḥ śīghraṃ stotukāmāḥ sukhapradām