Skandha 5, Adhyāya 20

अथाद्भुतं वीक्ष्य मुने प्रभावं देव्या जगच्छान्तिकरं परञ्च ।न तृप्तिरस्ति द्विजवर्य शृण्वतः कथामृतं ते मुखपद्मजातम्॥ 1 ॥

athādbhutaṃ vīkṣya mune prabhāvaṃ devyā jagacchāntikaraṃ parañca | na tṛptirasti dvijavarya śṛṇvataḥ kathāmṛtaṃ te mukhapadmajātam

अन्तर्हितायां च तदा भवान्या चक्रुश्च किं देवपुरोगमास्ते ।देव्याश्चरित्र परमं पवित्रं दुरापमेवाल्पपुण्यैर्नराणाम्॥ 2 ॥

antarhitāyāṃ ca tadā bhavānyā cakruśca kiṃ devapurogamāste | devyāścaritra paramaṃ pavitraṃ durāpamevālpapuṇyairnarāṇām

कस्तृप्तिमाप्नोति कथामृतेन भिन्नोऽल्पभाग्यात्पटुकर्णरन्ध्रः ।पीतेन येनामरतां प्रयाति धिक्तान्नरान् ये न पिबन्ति सादरम्॥ 3 ॥

kastṛptimāpnoti kathāmṛtena bhinno'lpabhāgyātpaṭukarṇarandhraḥ | pītena yenāmaratāṃ prayāti dhiktānnarān ye na pibanti sādaram

लीलाचरित्रं जगदम्बिकाया रक्षान्वितं देवमहामुनीनाम् ।संसारवार्धेस्तरणं नराणां कथं कृतज्ञा हि परित्यजेयुः॥ 4 ॥

līlācaritraṃ jagadambikāyā rakṣānvitaṃ devamahāmunīnām | saṃsāravārdhestaraṇaṃ narāṇāṃ kathaṃ kṛtajñā hi parityajeyuḥ

मुक्ताश्च ये चैव मुमुक्षवश्च संसारिणो रोगयुताश्च केचित् ।तेषां सदा श्रोत्रपुटैश्च पेयं सर्वार्थदं वेदविदो वदन्ति॥ 5 ॥

muktāśca ye caiva mumukṣavaśca saṃsāriṇo rogayutāśca kecit | teṣāṃ sadā śrotrapuṭaiśca peyaṃ sarvārthadaṃ vedavido vadanti

तथा विशेषेण मुने नृपाणां धर्मार्थकामेषु सदा रतानाम् ।मुक्ताश्च यस्मात्खलु तत्पिबन्ति कथं न पेयं रहितैश्च तेभ्यः॥ 6 ॥

tathā viśeṣeṇa mune nṛpāṇāṃ dharmārthakāmeṣu sadā ratānām | muktāśca yasmātkhalu tatpibanti kathaṃ na peyaṃ rahitaiśca tebhyaḥ

यैः पूजिता पूर्वभवे भवानी सत्कुन्दपुष्पैरथ चम्पकैश्च ।बैल्वैर्दलैस्ते भुवि भोगयुक्ता नृपा भवन्तीत्यनुमेयमेवम्॥ 7 ॥

yaiḥ pūjitā pūrvabhave bhavānī satkundapuṣpairatha campakaiśca | bailvairdalaiste bhuvi bhogayuktā nṛpā bhavantītyanumeyamevam

ये भक्तिहीना समवाप्य देहं तं मानुषं भारतभूमिभागे ।यैर्नार्चिता ते धनधान्यहीना रोगान्विताः सन्ततिवर्जिताश्च॥ 8 ॥

ye bhaktihīnā samavāpya dehaṃ taṃ mānuṣaṃ bhāratabhūmibhāge | yairnārcitā te dhanadhānyahīnā rogānvitāḥ santativarjitāśca

भ्रमन्ति नित्यं किल दासभूता आज्ञाकराः केवलभारवाहाः ।दिवानिशं स्वार्थपराः कदापि नैवाप्नुवन्त्यौदरपूर्तिमात्रम्॥ 9 ॥

bhramanti nityaṃ kila dāsabhūtā ājñākarāḥ kevalabhāravāhāḥ | divāniśaṃ svārthaparāḥ kadāpi naivāpnuvantyaudarapūrtimātram

अन्धाश्च मूका बधिराश्च खञ्जाः कुष्ठान्विता ये भुवि दुःखभाजः ।तत्रानुमानं कविभिर्विधेयं नाराधिता तैः सततं भवानी॥ 10 ॥

andhāśca mūkā badhirāśca khañjāḥ kuṣṭhānvitā ye bhuvi duḥkhabhājaḥ | tatrānumānaṃ kavibhirvidheyaṃ nārādhitā taiḥ satataṃ bhavānī

ये राजभोगान्वितऋद्धिपूर्णाः संसेव्यमाना बहुभिर्मनुष्यैः ।दृश्यन्ति ये वा विभवैः समेता- स्तैः पूजिताम्बेत्यनुमेयमेव॥ 11 ॥

ye rājabhogānvitaṛddhipūrṇāḥ saṃsevyamānā bahubhirmanuṣyaiḥ | dṛśyanti ye vā vibhavaiḥ sametā- staiḥ pūjitāmbetyanumeyameva

तस्मात्सत्यवतीसूनो देव्याश्चरितमुत्तमम् ।कथयस्व कृपां कृत्वा दयावानसि साम्प्रतम्॥ 12 ॥

tasmātsatyavatīsūno devyāścaritamuttamam | kathayasva kṛpāṃ kṛtvā dayāvānasi sāmpratam

हत्वा तं महिषं पापं स्तुता सम्पूजिता सुरैः ।क्व गता सा महालक्ष्मीः सर्वतेजःसमुद्भवा॥ 13 ॥

hatvā taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ stutā sampūjitā suraiḥ | kva gatā sā mahālakṣmīḥ sarvatejaḥsamudbhavā

कथितं ते महाभाग गतान्तर्धानमाशु सा ।स्वर्गे वा मृत्युलोके वा संस्थिता भुवनेश्वरी॥ 14 ॥

kathitaṃ te mahābhāga gatāntardhānamāśu sā | svarge vā mṛtyuloke vā saṃsthitā bhuvaneśvarī

लयं गता वा तत्रैव वैकुण्ठे वा समाश्रिता ।अथवा हेमशैले सा तत्त्वतो मे वदाधुना॥ 15 ॥

layaṃ gatā vā tatraiva vaikuṇṭhe vā samāśritā | athavā hemaśaile sā tattvato me vadādhunā

व्यास उवाच ।पूर्वं मया ते कथितं मणिद्वीपं मनोहरम् ।क्रीडास्थानं सदा देव्या वल्लभं परमं स्मृतम्॥ 16 ॥

vyāsa uvāca | pūrvaṃ mayā te kathitaṃ maṇidvīpaṃ manoharam | krīḍāsthānaṃ sadā devyā vallabhaṃ paramaṃ smṛtam

यत्र ब्रह्मा हरिः स्थाणुः स्त्रीभावं ते प्रपेदिरे ।पुरुषत्वं पुनः प्राप्य स्वानि कार्याणि चक्रिरे॥ 17 ॥

yatra brahmā hariḥ sthāṇuḥ strībhāvaṃ te prapedire | puruṣatvaṃ punaḥ prāpya svāni kāryāṇi cakrire

यः सुधासिन्धुमध्येऽस्ति द्वीपः परमशोभनः ।नानारूपैः सदा तत्र विहारं कुरुतेऽम्बिका॥ 18 ॥

yaḥ sudhāsindhumadhye'sti dvīpaḥ paramaśobhanaḥ | nānārūpaiḥ sadā tatra vihāraṃ kurute'mbikā

स्तुता सम्पूजिता देवैः सा तत्रैव गता शिवा ।यत्र सङ्क्रीडते नित्यं मायाशक्तिः सनातनी॥ 19 ॥

stutā sampūjitā devaiḥ sā tatraiva gatā śivā | yatra saṅkrīḍate nityaṃ māyāśaktiḥ sanātanī

देवास्तां निर्गतां वीक्ष्य देवीं सर्वेश्वरीं तथा ।रविवंशोद्भवं चक्रुर्भूमिपालं महाबलम्॥ 20 ॥

devāstāṃ nirgatāṃ vīkṣya devīṃ sarveśvarīṃ tathā | ravivaṃśodbhavaṃ cakrurbhūmipālaṃ mahābalam

अयोध्याधिपतिं वीरं शत्रुघ्नं नाम पार्थिवम् ।सर्वलक्षणसम्पन्नं महिषस्यासने शुभे॥ 21 ॥

ayodhyādhipatiṃ vīraṃ śatrughnaṃ nāma pārthivam | sarvalakṣaṇasampannaṃ mahiṣasyāsane śubhe

दत्त्वा राज्यं तदा तस्मै देवा इन्द्रपुरोगमाः ।स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि ते॥ 22 ॥

dattvā rājyaṃ tadā tasmai devā indrapurogamāḥ | svakīyairvāhanaiḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni te

गतेषु तेषु देवेषु पृथिव्यां पृथिवीपते ।धर्मराज्यं बभूवाथ प्रजाश्च सुखितास्तथा॥ 23 ॥

gateṣu teṣu deveṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate | dharmarājyaṃ babhūvātha prajāśca sukhitāstathā

पर्जन्यः कालवर्षी च धरा धान्यगुणावृता ।पादपाः फलपुष्पाढ्या बभूवुः सुखदाः सदा॥ 24 ॥

parjanyaḥ kālavarṣī ca dharā dhānyaguṇāvṛtā | pādapāḥ phalapuṣpāḍhyā babhūvuḥ sukhadāḥ sadā

गावश्च क्षीरसम्पना घटोध्न्यः कामदा नृणाम् ।नद्यः सुमार्गगाः स्वच्छाः शीतोदाः खगसंयुताः॥ 25 ॥

gāvaśca kṣīrasampanā ghaṭodhnyaḥ kāmadā nṛṇām | nadyaḥ sumārgagāḥ svacchāḥ śītodāḥ khagasaṃyutāḥ

ब्राह्मणा वेदतत्त्वाश्च यज्ञकर्मरतास्तथा ।क्षत्रिया धर्मसंयुक्ता दानाध्ययनतत्पराः॥ 26 ॥

brāhmaṇā vedatattvāśca yajñakarmaratāstathā | kṣatriyā dharmasaṃyuktā dānādhyayanatatparāḥ

शस्त्रविद्यारता नित्यं प्रजारक्षणतत्पराः ।न्यायदण्डधराः सर्वे राजानः शमसंयुताः॥ 27 ॥

śastravidyāratā nityaṃ prajārakṣaṇatatparāḥ | nyāyadaṇḍadharāḥ sarve rājānaḥ śamasaṃyutāḥ

अविरोधस्तु भूतानां सर्वेषां सम्बभूव ह ।आकरा धनदा नृणां व्रजा गोयूथसंयुताः॥ 28 ॥

avirodhastu bhūtānāṃ sarveṣāṃ sambabhūva ha | ākarā dhanadā nṛṇāṃ vrajā goyūthasaṃyutāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम ।देवीभक्तिपराः सर्वे सम्बभूवुर्धरातले॥ 29 ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama | devībhaktiparāḥ sarve sambabhūvurdharātale

सर्वत्र यज्ञयूपाश्च मण्डपाश्च मनोहराः ।मखैः पूर्णा धराश्चासन् ब्राह्मणैः क्षत्रियैः कृतैः॥ 30 ॥

sarvatra yajñayūpāśca maṇḍapāśca manoharāḥ | makhaiḥ pūrṇā dharāścāsan brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ kṛtaiḥ

पतिव्रतधरा नार्यः सुशीलाः सत्यसंयुताः ।पितृभक्तिपराः पुत्रा आसन्धर्मपरायणाः॥ 31 ॥

pativratadharā nāryaḥ suśīlāḥ satyasaṃyutāḥ | pitṛbhaktiparāḥ putrā āsandharmaparāyaṇāḥ

न पाखण्डं न वाधर्मः कुत्रापि पृथिवीतले ।वेदवादा शास्त्रवादा नान्ये वादास्तथाभवन्॥ 32 ॥

na pākhaṇḍaṃ na vādharmaḥ kutrāpi pṛthivītale | vedavādā śāstravādā nānye vādāstathābhavan

कलहो नैव केषाञ्चिन्न दैन्यं नाशुभा मतिः ।सर्वत्र सुखिनो लोकाः काले च मरणं तथा॥ 33 ॥

kalaho naiva keṣāñcinna dainyaṃ nāśubhā matiḥ | sarvatra sukhino lokāḥ kāle ca maraṇaṃ tathā

सुहृदां न वियोगश्च नापदश्च कदाचन ।नानावृष्टिर्न दुर्भिक्षं न मारी दुःखदा नृणाम्॥ 34 ॥

suhṛdāṃ na viyogaśca nāpadaśca kadācana | nānāvṛṣṭirna durbhikṣaṃ na mārī duḥkhadā nṛṇām

न रोगो न च मात्सर्यं न विरोधः परस्परम् ।सर्वत्र सुखसम्पन्ना नरा नार्यः सुखान्विताः॥ 35 ॥

na rogo na ca mātsaryaṃ na virodhaḥ parasparam | sarvatra sukhasampannā narā nāryaḥ sukhānvitāḥ

क्रीडन्ति मानवाः सर्वे स्वर्गे देवगणा इव ।न चौरा न च पाखण्डा वञ्चका दम्भकास्तथा॥ 36 ॥

krīḍanti mānavāḥ sarve svarge devagaṇā iva | na caurā na ca pākhaṇḍā vañcakā dambhakāstathā

पिशुना लम्पटाः स्तब्धा न बभूवुस्तदा नृप ।न वेदद्वेषिणः पापा मानवाः पृथिवीपते॥ 37 ॥

piśunā lampaṭāḥ stabdhā na babhūvustadā nṛpa | na vedadveṣiṇaḥ pāpā mānavāḥ pṛthivīpate

सर्वधर्मरता नित्यं द्विजसेवापरायणाः ।त्रिधात्वात्सृष्टिधर्मस्य त्रिविधा ब्राह्मणास्ततः॥ 38 ॥

sarvadharmaratā nityaṃ dvijasevāparāyaṇāḥ | tridhātvātsṛṣṭidharmasya trividhā brāhmaṇāstataḥ

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्च तथापरे ।सर्वे वेदविदो दक्षाः सात्त्विकाः सत्त्ववृत्तयः॥ 39 ॥

sāttvikā rājasāścaiva tāmasāśca tathāpare | sarve vedavido dakṣāḥ sāttvikāḥ sattvavṛttayaḥ

प्रतिग्रहविहीनाश्च दयादमपरायणाः ।यज्ञास्ते सात्त्विकैरन्नैः कुर्वाणा धर्मतत्पराः॥ 40 ॥

pratigrahavihīnāśca dayādamaparāyaṇāḥ | yajñāste sāttvikairannaiḥ kurvāṇā dharmatatparāḥ

पुरोडाशविधानैश्च पशुभिर्न कदाचन ।दानमध्ययनञ्चैव यजनं तु तृतीयकम्॥ 41 ॥

puroḍāśavidhānaiśca paśubhirna kadācana | dānamadhyayanañcaiva yajanaṃ tu tṛtīyakam

त्रिकर्मरसिकास्ते वै सात्त्विका ब्राह्मणा नृप ।राजसा वेदविद्वांसः क्षत्रियाणां पुरोहिताः॥ 42 ॥

trikarmarasikāste vai sāttvikā brāhmaṇā nṛpa | rājasā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyāṇāṃ purohitāḥ

षट्कर्मनिरता सर्वे विधिवन्मांसभक्षकाः ।यजनं याजनं दानं तथैव च प्रतिग्रहः॥ 43 ॥

ṣaṭkarmaniratā sarve vidhivanmāṃsabhakṣakāḥ | yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ tathaiva ca pratigrahaḥ

अध्ययनं तु वेदानां तथैवाध्यापनं तु षट् ।तामसाः क्रोधसंयुक्ता रागद्वेषपराः पुनः॥ 44 ॥

adhyayanaṃ tu vedānāṃ tathaivādhyāpanaṃ tu ṣaṭ | tāmasāḥ krodhasaṃyuktā rāgadveṣaparāḥ punaḥ

राज्ञां कर्मकरा नित्यं किञ्चिदध्ययने रताः ।महिषे निहते सर्वे सुखिनो वेदतत्पराः॥ 45 ॥

rājñāṃ karmakarā nityaṃ kiñcidadhyayane ratāḥ | mahiṣe nihate sarve sukhino vedatatparāḥ

बभूवुर्व्रतनिष्णाता दानधर्मपरास्तथा ।क्षत्रियाः पालने युक्ता वैश्या वणिजवृत्तयः॥ 46 ॥

babhūvurvrataniṣṇātā dānadharmaparāstathā | kṣatriyāḥ pālane yuktā vaiśyā vaṇijavṛttayaḥ

कृषिवाणिज्यगोरक्षाकुसीदवृत्तयः परे ।एवं प्रमुदितो लोको महिषे विनिपातिते॥ 47 ॥

kṛṣivāṇijyagorakṣākusīdavṛttayaḥ pare | evaṃ pramudito loko mahiṣe vinipātite

अनुद्वेगः प्रजानां वै सम्बभूव धनागमः ।बहुक्षीरा शुभा गावो नद्यश्चैव बहूदकाः॥ 48 ॥

anudvegaḥ prajānāṃ vai sambabhūva dhanāgamaḥ | bahukṣīrā śubhā gāvo nadyaścaiva bahūdakāḥ

वृक्षा बहुफलाश्चासन्मानवा रोगवर्जिताः ।नाधयो नेतयः क्वापि प्रजानां दुःखदायकाः॥ 49 ॥

vṛkṣā bahuphalāścāsanmānavā rogavarjitāḥ | nādhayo netayaḥ kvāpi prajānāṃ duḥkhadāyakāḥ

न निधनमुपयान्ति प्राणिनस्तेऽप्यकाले सकलविभवयुक्ता रोगहीनाः सदैव ।निगमविहितधर्मे तत्पराश्चण्डिकाया- श्चरणसरसिजानां सेवने दत्तचित्ताः॥ 50 ॥

na nidhanamupayānti prāṇinaste'pyakāle sakalavibhavayuktā rogahīnāḥ sadaiva | nigamavihitadharme tatparāścaṇḍikāyā- ścaraṇasarasijānāṃ sevane dattacittāḥ