Skandha 5, Adhyāya 23

व्यास उवाच ।एवं स्तुता तदा देवी दैवतैः शत्रुतापितैः ।स्वशरीरात्परं रूपं प्रादुर्भूतं चकार ह॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ stutā tadā devī daivataiḥ śatrutāpitaiḥ | svaśarīrātparaṃ rūpaṃ prādurbhūtaṃ cakāra ha

पार्वत्यास्तु शरीराद्वै निःसृता चाम्बिका यदा ।कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु पठ्यते॥ 2 ॥

pārvatyāstu śarīrādvai niḥsṛtā cāmbikā yadā | kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu paṭhyate

निःसृतायां तु तस्यां सा पार्वती तनुव्यत्ययात् ।कृष्णरूपाथ सञ्जाता कालिका सा प्रकीर्तिता॥ 3 ॥

niḥsṛtāyāṃ tu tasyāṃ sā pārvatī tanuvyatyayāt | kṛṣṇarūpātha sañjātā kālikā sā prakīrtitā

मषीवर्णा महाघोरा दैत्यानां भयवर्धिनी ।कालरात्रीति सा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा॥ 4 ॥

maṣīvarṇā mahāghorā daityānāṃ bhayavardhinī | kālarātrīti sā proktā sarvakāmaphalapradā

अम्बिकायाः परं रूपं विरराज मनोहरम् ।सर्वभूषणसंयुक्तं लावण्यगुणसंयुतम्॥ 5 ॥

ambikāyāḥ paraṃ rūpaṃ virarāja manoharam | sarvabhūṣaṇasaṃyuktaṃ lāvaṇyaguṇasaṃyutam

ततोऽम्बिका तदा देवानित्युवाच ह सस्मिता ।तिष्ठन्तु निर्भया यूयं हनिष्यामि रिपूनिह॥ 6 ॥

tato'mbikā tadā devānityuvāca ha sasmitā | tiṣṭhantu nirbhayā yūyaṃ haniṣyāmi ripūniha

कार्यं वः सर्वथा कार्यं विहरिष्याम्यहं रणे ।निशुम्भादीन्वधिष्यामि युष्माकं सुखहेतवे॥ 7 ॥

kāryaṃ vaḥ sarvathā kāryaṃ vihariṣyāmyahaṃ raṇe | niśumbhādīnvadhiṣyāmi yuṣmākaṃ sukhahetave

इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहारूढा मदोत्कटा ।कालिकां पार्श्वतः कृत्वा जगाम नगरे रिपोः॥ 8 ॥

ityuktvā sā tadā devī siṃhārūḍhā madotkaṭā | kālikāṃ pārśvataḥ kṛtvā jagāma nagare ripoḥ

सा गत्वोपवने तस्थावम्बिका कालिकान्विता ।जगावथ कलं तत्र जगन्मोहनमोहनम्॥ 9 ॥

sā gatvopavane tasthāvambikā kālikānvitā | jagāvatha kalaṃ tatra jaganmohanamohanam

श्रुत्वा तन्मधुरं गानं मोहमीयुः खगा मृगाः ।मुदञ्च परमां प्रापुरमरा गगने स्थिताः॥ 10 ॥

śrutvā tanmadhuraṃ gānaṃ mohamīyuḥ khagā mṛgāḥ | mudañca paramāṃ prāpuramarā gagane sthitāḥ

तस्मिन्नवसरे तत्र दानवौ शुम्भसेवकौ ।चण्डमुण्डाभिधौ घोरौ रममाणौ यदृच्छया॥ 11 ॥

tasminnavasare tatra dānavau śumbhasevakau | caṇḍamuṇḍābhidhau ghorau ramamāṇau yadṛcchayā

आगतौ ददृशाते तु तां तदा दिव्यरूपिणीम् ।अम्बिकां गानसंयुक्तां कालिकां पुरतः स्थिताम्॥ 12 ॥

āgatau dadṛśāte tu tāṃ tadā divyarūpiṇīm | ambikāṃ gānasaṃyuktāṃ kālikāṃ purataḥ sthitām

दृष्ट्वा तां दिव्यरूपाञ्च दानवौ विस्मयान्वितौ ।जग्मतुस्तरसा पार्श्वं शुम्भस्य नृपसत्तम॥ 13 ॥

dṛṣṭvā tāṃ divyarūpāñca dānavau vismayānvitau | jagmatustarasā pārśvaṃ śumbhasya nṛpasattama

तौ गत्वा तं समासीनं दैत्यानामधिपं गृहे ।ऊचतुर्मधुरां वाणीं प्रणम्य शिरसा नृपम्॥ 14 ॥

tau gatvā taṃ samāsīnaṃ daityānāmadhipaṃ gṛhe | ūcaturmadhurāṃ vāṇīṃ praṇamya śirasā nṛpam

राजन् हिमालयात्कामं कामिनी काममोहिनी ।सम्प्राप्ता सिंहमारूढा सर्वलक्षणसंयुता॥ 15 ॥

rājan himālayātkāmaṃ kāminī kāmamohinī | samprāptā siṃhamārūḍhā sarvalakṣaṇasaṃyutā

नेदृशी देवलोकेऽस्ति न गन्धर्वपुरे तथा ।न दृष्टा न श्रुता क्वापि पृथिव्यां प्रमदोत्तमा॥ 16 ॥

nedṛśī devaloke'sti na gandharvapure tathā | na dṛṣṭā na śrutā kvāpi pṛthivyāṃ pramadottamā

गानञ्च तादृशं राजन् करोति जनरञ्जनम् ।मृगास्तिष्ठन्ति तत्पार्श्वे मथुरस्वरमोहिताः॥ 17 ॥

gānañca tādṛśaṃ rājan karoti janarañjanam | mṛgāstiṣṭhanti tatpārśve mathurasvaramohitāḥ

ज्ञायतां कस्य पुत्रीयं किमर्थमिह चागता ।गृह्यतां राजशार्दूल तव योग्यास्ति कामिनी॥ 18 ॥

jñāyatāṃ kasya putrīyaṃ kimarthamiha cāgatā | gṛhyatāṃ rājaśārdūla tava yogyāsti kāminī

ज्ञात्वाऽऽनय गृहे भार्यां कुरु कल्याणलोचनाम् ।निश्चितं नास्ति संसारे नारी त्वेवंविधा किल॥ 19 ॥

jñātvā''naya gṛhe bhāryāṃ kuru kalyāṇalocanām | niścitaṃ nāsti saṃsāre nārī tvevaṃvidhā kila

देवानां सर्वरत्नानि गृहीतानि त्वया नृप ।कस्मान्नेमां वरारोहां प्रगह्णासि नृपोत्तम॥ 20 ॥

devānāṃ sarvaratnāni gṛhītāni tvayā nṛpa | kasmānnemāṃ varārohāṃ pragahṇāsi nṛpottama

इन्द्रस्यैरावतः श्रीमान्पारिजाततरुस्तथा ।गृहीतोऽश्वः सप्तमुखस्त्वया नृप बलात्किल॥ 21 ॥

indrasyairāvataḥ śrīmānpārijātatarustathā | gṛhīto'śvaḥ saptamukhastvayā nṛpa balātkila

विमानं वैधसं दिव्यं मरालध्वजसंयुतम् ।त्वयात्तं रत्नभूतं तद्बलेन नृप चाद्भुतम्॥ 22 ॥

vimānaṃ vaidhasaṃ divyaṃ marāladhvajasaṃyutam | tvayāttaṃ ratnabhūtaṃ tadbalena nṛpa cādbhutam

कुबेरस्य निधिः पद्मस्त्वया राजन् समाहृतः ।छत्रं जलपतेः शुभ्रं गृहीतं तत्त्वया बलात्॥ 23 ॥

kuberasya nidhiḥ padmastvayā rājan samāhṛtaḥ | chatraṃ jalapateḥ śubhraṃ gṛhītaṃ tattvayā balāt

पाशश्चापि निशुम्भेन भ्रात्रा तव नृपोत्तम ।गृहीतोऽस्ति हठात्कामं वरुणस्य जितस्य च॥ 24 ॥

pāśaścāpi niśumbhena bhrātrā tava nṛpottama | gṛhīto'sti haṭhātkāmaṃ varuṇasya jitasya ca

अम्लानपङ्कजां तुभ्यं मालां जलनिधिर्ददौ ।भयात्तव महाराज रत्नानि विविधानि च॥ 25 ॥

amlānapaṅkajāṃ tubhyaṃ mālāṃ jalanidhirdadau | bhayāttava mahārāja ratnāni vividhāni ca

मृत्योः शक्तिर्यमस्यापि दण्डः परमदारुणः ।त्वया जित्वा हृतः कामं किमन्यद्वर्ण्यते नृप॥ 26 ॥

mṛtyoḥ śaktiryamasyāpi daṇḍaḥ paramadāruṇaḥ | tvayā jitvā hṛtaḥ kāmaṃ kimanyadvarṇyate nṛpa

कामधेनुर्गहीताद्य वर्तते सागरोद्भवा ।मेनकाद्या वशे राजंस्तव तिष्ठन्ति चाप्सराः॥ 27 ॥

kāmadhenurgahītādya vartate sāgarodbhavā | menakādyā vaśe rājaṃstava tiṣṭhanti cāpsarāḥ

एवं सर्वाणि रत्नानि त्वयात्तानि बलादपि ।कस्मान्न गृह्यते कान्तारत्नमेषा वराङ्गना॥ 28 ॥

evaṃ sarvāṇi ratnāni tvayāttāni balādapi | kasmānna gṛhyate kāntāratnameṣā varāṅganā

सर्वाणि ते गृहस्थानि रत्नानि विशदान्यथ ।अनया सम्भविष्यन्ति रत्नभूतानि भूपते॥ 29 ॥

sarvāṇi te gṛhasthāni ratnāni viśadānyatha | anayā sambhaviṣyanti ratnabhūtāni bhūpate

त्रिषु लोकेषु दैत्येन्द्र नेदृशी वर्तते प्रिया ।तस्मात्तामानयाशु त्वं कुरु भार्यां मनोहराम्॥ 30 ॥

triṣu lokeṣu daityendra nedṛśī vartate priyā | tasmāttāmānayāśu tvaṃ kuru bhāryāṃ manoharām

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।प्रसन्नवदनः प्राह सुग्रीवं सनिधौ स्थितम्॥ 31 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā tayorvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram | prasannavadanaḥ prāha sugrīvaṃ sanidhau sthitam

गच्छ सुग्रीव दूतत्वं कुरु कार्यं विचक्षण ।वक्तव्यञ्च तथा तत्र यथाभ्येति कृशोदरी॥ 32 ॥

gaccha sugrīva dūtatvaṃ kuru kāryaṃ vicakṣaṇa | vaktavyañca tathā tatra yathābhyeti kṛśodarī

उपायौ द्वौ प्रयोक्तव्यौ कान्तासु सुविचक्षणैः ।सामदाने इति प्राहुः शृङ्गाररसकोविदाः॥ 33 ॥

upāyau dvau prayoktavyau kāntāsu suvicakṣaṇaiḥ | sāmadāne iti prāhuḥ śṛṅgārarasakovidāḥ

भेदे प्रयुज्यमानेऽपि रसाभासस्तु जायते ।निग्रहे रसभङ्गः स्यात्तस्मात्तौ दूषितौ बुधैः॥ 34 ॥

bhede prayujyamāne'pi rasābhāsastu jāyate | nigrahe rasabhaṅgaḥ syāttasmāttau dūṣitau budhaiḥ

सामदानमुखैर्वाक्यैः श्लक्ष्णैर्नर्मयुतैस्तथा ।का न याति वशे दूत कामिनी कामपीडिता॥ 35 ॥

sāmadānamukhairvākyaiḥ ślakṣṇairnarmayutaistathā | kā na yāti vaśe dūta kāminī kāmapīḍitā

व्यास उवाच ।सुग्रीवस्तु वचः श्रुत्वा शुम्भोक्तं सुप्रियं पटु ।जगाम तरसा तत्र यत्रास्ते जगदम्बिका॥ 36 ॥

vyāsa uvāca | sugrīvastu vacaḥ śrutvā śumbhoktaṃ supriyaṃ paṭu | jagāma tarasā tatra yatrāste jagadambikā

सोऽपश्यत्सुमुखीं कान्तां सिंहस्योपरिसंस्थिताम् ।प्रणम्य मधुरं वाक्यमुवाच जगदम्बिकाम्॥ 37 ॥

so'paśyatsumukhīṃ kāntāṃ siṃhasyoparisaṃsthitām | praṇamya madhuraṃ vākyamuvāca jagadambikām

दूत उवाच ।वरोरु त्रिदशारातिः शुम्भः सर्वाङ्गसुन्दरः ।त्रैलोक्याधिपतिः शूरः सर्वजिद्राजते नृपः॥ 38 ॥

dūta uvāca | varoru tridaśārātiḥ śumbhaḥ sarvāṅgasundaraḥ | trailokyādhipatiḥ śūraḥ sarvajidrājate nṛpaḥ

तेनाहं प्रेषितः कामं त्वत्सकाशं महात्मना ।त्वद्रूपश्रवणासक्तचित्तेनातिविदूयता॥ 39 ॥

tenāhaṃ preṣitaḥ kāmaṃ tvatsakāśaṃ mahātmanā | tvadrūpaśravaṇāsaktacittenātividūyatā

वचनं तस्य तन्वङ्गि शृणु प्रेमपुरःसरम् ।प्रणिपत्य यथा प्राह दैत्यानामधिपस्त्वयि॥ 40 ॥

vacanaṃ tasya tanvaṅgi śṛṇu premapuraḥsaram | praṇipatya yathā prāha daityānāmadhipastvayi

देवा मया जिताः सर्वे त्रैलोक्याधिपतिस्त्वहम् ।यज्ञभागानहं कान्ते गह्णामीह स्थितः सदा॥ 41 ॥

devā mayā jitāḥ sarve trailokyādhipatistvaham | yajñabhāgānahaṃ kānte gahṇāmīha sthitaḥ sadā

हृतसारा कृता नूनं द्यौर्मया रत्नवर्जिता ।यानि रत्नानि देवानां तानि चाहृतवानहम्॥ 42 ॥

hṛtasārā kṛtā nūnaṃ dyaurmayā ratnavarjitā | yāni ratnāni devānāṃ tāni cāhṛtavānaham

भोक्ताहं सर्वरत्नानां त्रिषु लोकेषु भामिनि ।वशानुगाः सुराः सर्वे मम दैत्याश्च मानवाः॥ 43 ॥

bhoktāhaṃ sarvaratnānāṃ triṣu lokeṣu bhāmini | vaśānugāḥ surāḥ sarve mama daityāśca mānavāḥ

त्वद्गुणैः कर्णमागत्य प्रविश्य हृदयान्तरम् ।त्वदधीनः कृतः कामं किङ्करोऽस्मि करोमि किम्॥ 44 ॥

tvadguṇaiḥ karṇamāgatya praviśya hṛdayāntaram | tvadadhīnaḥ kṛtaḥ kāmaṃ kiṅkaro'smi karomi kim

त्वमाज्ञापय रम्भोरु तत्करोमि वशानुगः ।दासोऽहं तव चार्वङ्गि रक्ष मां कामबाणतः॥ 45 ॥

tvamājñāpaya rambhoru tatkaromi vaśānugaḥ | dāso'haṃ tava cārvaṅgi rakṣa māṃ kāmabāṇataḥ

भज मां त्वं मरालाक्षि तवाधीनं स्मराकुलम् ।त्रैलोक्यस्वामिनी भूत्वा भुङ्क्ष्व भोगाननुत्तमान्॥ 46 ॥

bhaja māṃ tvaṃ marālākṣi tavādhīnaṃ smarākulam | trailokyasvāminī bhūtvā bhuṅkṣva bhogānanuttamān

तव चाज्ञाकरः कान्ते भवामि मरणावधि ।अवध्योऽस्मि वरारोहे सदेवासुरमानुषैः॥ 47 ॥

tava cājñākaraḥ kānte bhavāmi maraṇāvadhi | avadhyo'smi varārohe sadevāsuramānuṣaiḥ

सदा सौभाग्यसंयुक्ता भविष्यसि वरानने ।यत्र ते रमते चित्तं तत्र क्रीडस्व सुन्दरि॥ 48 ॥

sadā saubhāgyasaṃyuktā bhaviṣyasi varānane | yatra te ramate cittaṃ tatra krīḍasva sundari

इति तस्य वचश्चित्ते विमृश्य मदमन्थरे ।वक्तव्यं यद्भवेत्प्रेम्णा तद् ब्रूहि मधुरं वचः॥ 49 ॥

iti tasya vacaścitte vimṛśya madamanthare | vaktavyaṃ yadbhavetpremṇā tad brūhi madhuraṃ vacaḥ

शुम्भाय चञ्चलापाङ्गि तद्ब्रवीम्यहमाशु वै ।व्यास उवाच ।तद्दूतवचनं श्रुत्वा स्मितं कृत्वा सुपेशलम्॥ 50 ॥

śumbhāya cañcalāpāṅgi tadbravīmyahamāśu vai | vyāsa uvāca | taddūtavacanaṃ śrutvā smitaṃ kṛtvā supeśalam

तं प्राह मधुरां वाचं देवी देवार्थसाधिका ।देव्युवाच ।जानाम्यहं निशुम्भं च शुम्भं चातिबलं नृपम्॥ 51 ॥

taṃ prāha madhurāṃ vācaṃ devī devārthasādhikā | devyuvāca | jānāmyahaṃ niśumbhaṃ ca śumbhaṃ cātibalaṃ nṛpam

जेतारं सर्वदेवानां हन्तारञ्चैव विद्विषाम् ।राशिं सर्वगुणानाञ्च भोक्तारं सर्वसम्पदाम्॥ 52 ॥

jetāraṃ sarvadevānāṃ hantārañcaiva vidviṣām | rāśiṃ sarvaguṇānāñca bhoktāraṃ sarvasampadām

दातारं चातिशूरं च सुन्दरं मन्मथाकृतिम् ।द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युक्तमवध्यं सुरमानुषैः॥ 53 ॥

dātāraṃ cātiśūraṃ ca sundaraṃ manmathākṛtim | dvātriṃśallakṣaṇairyuktamavadhyaṃ suramānuṣaiḥ

ज्ञात्वा समागतास्स्म्यत्र द्रष्टुकामा महासुरम् ।रत्नं कनकमायाति स्वशोभाधिकवृद्धये॥ 54 ॥

jñātvā samāgatāssmyatra draṣṭukāmā mahāsuram | ratnaṃ kanakamāyāti svaśobhādhikavṛddhaye

तत्राहं स्वपतिं द्रष्टुं दूरादेवागतास्मि वै ।दृष्टा मया सुराः सर्वे मानवा भुवि मानदाः॥ 55 ॥

tatrāhaṃ svapatiṃ draṣṭuṃ dūrādevāgatāsmi vai | dṛṣṭā mayā surāḥ sarve mānavā bhuvi mānadāḥ

गन्धर्वा राक्षसाश्चान्ये ये चातिप्रियदर्शनाः ।सर्वे शुम्भभयाद्भीता वेपमाना विचेतसः॥ 56 ॥

gandharvā rākṣasāścānye ye cātipriyadarśanāḥ | sarve śumbhabhayādbhītā vepamānā vicetasaḥ

श्रुत्वा शुम्भगुणानत्र प्राप्तास्म्यद्य दिदृक्षया ।गच्छ दूत महाभाग ब्रूहि शुम्भं महाबलम्॥ 57 ॥

śrutvā śumbhaguṇānatra prāptāsmyadya didṛkṣayā | gaccha dūta mahābhāga brūhi śumbhaṃ mahābalam

निर्जने श्लक्ष्णया वाचा वचनं वचनान्मम ।त्वां ज्ञात्वा बलिनां श्रेष्ठं सुन्दराणां च सुन्दरम्॥ 58 ॥

nirjane ślakṣṇayā vācā vacanaṃ vacanānmama | tvāṃ jñātvā balināṃ śreṣṭhaṃ sundarāṇāṃ ca sundaram

दातारं गुणिनं शूरं सर्वविद्याविशारदम् ।जेतारं सर्वदेवानां दक्षं चोग्रं कुलोत्तरम्॥ 59 ॥

dātāraṃ guṇinaṃ śūraṃ sarvavidyāviśāradam | jetāraṃ sarvadevānāṃ dakṣaṃ cograṃ kulottaram

भोक्तारं सर्वरत्नानां स्वाधीनं स्वबलोन्नतम् ।पतिकामास्म्यहं सत्यं तव योग्या नराधिप॥ 60 ॥

bhoktāraṃ sarvaratnānāṃ svādhīnaṃ svabalonnatam | patikāmāsmyahaṃ satyaṃ tava yogyā narādhipa

स्वेच्छया नगरे तेऽत्र समायाता महामते ।ममास्ति कारणं किञ्चिद्विवाहे राक्षसोत्तम॥ 61 ॥

svecchayā nagare te'tra samāyātā mahāmate | mamāsti kāraṇaṃ kiñcidvivāhe rākṣasottama

बालभावाद्व्रतं किञ्चित्कृतं राजन्मया पुरा ।क्रीडन्त्या च वयस्याभिः सहैकान्ते यदृच्छया॥ 62 ॥

bālabhāvādvrataṃ kiñcitkṛtaṃ rājanmayā purā | krīḍantyā ca vayasyābhiḥ sahaikānte yadṛcchayā

स्वदेहबलदर्पेण सखीनां पुरतो रहः ।मत्समानबलः शूरो रणे मां जेष्यति स्फुटम्॥ 63 ॥

svadehabaladarpeṇa sakhīnāṃ purato rahaḥ | matsamānabalaḥ śūro raṇe māṃ jeṣyati sphuṭam

तं वरिष्याम्यहं कामं ज्ञात्वा तस्य बलाबलम् ।जहसुर्वचनं श्रुत्वा सख्यो विस्मितमानसाः॥ 64 ॥

taṃ variṣyāmyahaṃ kāmaṃ jñātvā tasya balābalam | jahasurvacanaṃ śrutvā sakhyo vismitamānasāḥ

किमेतया कृतं क्रूरं व्रतमद्भुतमाशु वै ।तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र ज्ञात्वा मे हीदृशं बलं ।६५॥ जित्वा मां स्वबलेनात्र वाञ्छितं कुरु चात्मनः ।त्वं वा तवानुजो भ्राता समेत्य समराङ्गणे ।जित्वा मां समरेणात्र विवाहं कुरु सुन्दर॥ 66 ॥

kimetayā kṛtaṃ krūraṃ vratamadbhutamāśu vai | tasmāttvamapi rājendra jñātvā me hīdṛśaṃ balaṃ | 65|| jitvā māṃ svabalenātra vāñchitaṃ kuru cātmanaḥ | tvaṃ vā tavānujo bhrātā sametya samarāṅgaṇe | jitvā māṃ samareṇātra vivāhaṃ kuru sundara