Skandha 5, Adhyāya 27

व्यास उवाच ।हतौ तौ दानवौ दृष्ट्वा हतशेषाश्च सैनिकाः ।पलायनं ततः कृत्वा जग्मुः सर्वे नृपं प्रति॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | hatau tau dānavau dṛṣṭvā hataśeṣāśca sainikāḥ | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagmuḥ sarve nṛpaṃ prati

भिन्नाङ्गा विशिखैः केचित्केचिच्छिन्नकरास्तथा ।रुधिरस्रावदेहाश्च रुदन्तोऽभिययुः पुरे॥ 2 ॥

bhinnāṅgā viśikhaiḥ kecitkecicchinnakarāstathā | rudhirasrāvadehāśca rudanto'bhiyayuḥ pure

गत्वा दैत्यपतिं सर्वे चक्रुर्बुम्बारवं मुहुः ।रक्ष रक्ष महाराज भक्षयत्यद्य कालिका॥ 3 ॥

gatvā daityapatiṃ sarve cakrurbumbāravaṃ muhuḥ | rakṣa rakṣa mahārāja bhakṣayatyadya kālikā

तया हतौ महावीरौ चण्डमुण्डौ सुरार्दनौ ।भक्षिताः सैनिकाः सर्वे वयं भग्ना भयातुराः॥ 4 ॥

tayā hatau mahāvīrau caṇḍamuṇḍau surārdanau | bhakṣitāḥ sainikāḥ sarve vayaṃ bhagnā bhayāturāḥ

भीतिदञ्च रणस्थानं कृतं कालिकया प्रभो ।पातितैर्गजवीराश्वैर्दासेरकपदातिभिः॥ 5 ॥

bhītidañca raṇasthānaṃ kṛtaṃ kālikayā prabho | pātitairgajavīrāśvairdāserakapadātibhiḥ

शोणितौघवहा कुल्या कृता मांसातिकर्दमा ।केशशैवलिनी भग्नरथचक्रविराजिता॥ 6 ॥

śoṇitaughavahā kulyā kṛtā māṃsātikardamā | keśaśaivalinī bhagnarathacakravirājitā

छिन्नबाह्वादिमत्स्याढ्या शीर्षतुम्बीफलान्विता ।भयदा कातराणां वै सुराणां मोदवर्धिनी॥ 7 ॥

chinnabāhvādimatsyāḍhyā śīrṣatumbīphalānvitā | bhayadā kātarāṇāṃ vai surāṇāṃ modavardhinī

कुलं रक्ष महाराज पातालं गच्छ सत्वरम् ।क्रुद्धा देवी क्षयं सद्यः करिष्यति न संशयः॥ 8 ॥

kulaṃ rakṣa mahārāja pātālaṃ gaccha satvaram | kruddhā devī kṣayaṃ sadyaḥ kariṣyati na saṃśayaḥ

सिंहोऽपि भक्षयत्याजौ दानवान्दनुजेश्वर ।तथैव कालिका देवी हन्ति बाणैरनेकधा॥ 9 ॥

siṃho'pi bhakṣayatyājau dānavāndanujeśvara | tathaiva kālikā devī hanti bāṇairanekadhā

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मरणाय मृषा मतिम् ।करोषि सहितो भ्रात्रा शुम्भेन कुपिताशयः॥ 10 ॥

tasmāttvamapi rājendra maraṇāya mṛṣā matim | karoṣi sahito bhrātrā śumbhena kupitāśayaḥ

किं करिष्यति नार्येषा क्रूरा कुलविनाशिनी ।यस्या हेतोर्महाराज हन्तुमिच्छसि बान्धवान्॥ 11 ॥

kiṃ kariṣyati nāryeṣā krūrā kulavināśinī | yasyā hetormahārāja hantumicchasi bāndhavān

दैवाधीनौ महाराज लोके जयपराजयौ ।अल्पार्थाय महद्दुःखं बुद्धिमान्न प्रकल्पयेत्॥ 12 ॥

daivādhīnau mahārāja loke jayaparājayau | alpārthāya mahadduḥkhaṃ buddhimānna prakalpayet

चित्रं पश्य विधेः कर्म यदधीनं जगत् प्रभो ।निहता राक्षसाः सर्वे स्त्रिया पश्यैकयानया॥ 13 ॥

citraṃ paśya vidheḥ karma yadadhīnaṃ jagat prabho | nihatā rākṣasāḥ sarve striyā paśyaikayānayā

जेता त्वं लोकपालानां सैन्ययुक्तो हि साम्प्रतम् ।एका प्रार्थयते बाला युद्धायेति सुसम्भ्रमः॥ 14 ॥

jetā tvaṃ lokapālānāṃ sainyayukto hi sāmpratam | ekā prārthayate bālā yuddhāyeti susambhramaḥ

पुरा त्वया तपस्तप्तं पुष्करे देवतायने ।वरदानाय सम्प्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः॥ 15 ॥

purā tvayā tapastaptaṃ puṣkare devatāyane | varadānāya samprāpto brahmā lokapitāmahaḥ

धात्रोक्तस्त्वं महाराज वरं वरय सुव्रत ।तदा त्वयामरत्वं च प्रार्थितं ब्रह्मणः किल॥ 16 ॥

dhātroktastvaṃ mahārāja varaṃ varaya suvrata | tadā tvayāmaratvaṃ ca prārthitaṃ brahmaṇaḥ kila

देवदैत्यमनुष्येभ्यो न भवेन्मरणं मम ।सर्पकिन्नरयक्षेभ्यः पुंल्लिङ्गवाचकादपि॥ 17 ॥

devadaityamanuṣyebhyo na bhavenmaraṇaṃ mama | sarpakinnarayakṣebhyaḥ puṃlliṅgavācakādapi

तस्मात्त्वां हन्तुकामैषा प्राप्ता योषिद्वरा प्रभो ।युद्धं मा कुरु राजेन्द्र विचार्यैवं धियाधुना॥ 18 ॥

tasmāttvāṃ hantukāmaiṣā prāptā yoṣidvarā prabho | yuddhaṃ mā kuru rājendra vicāryaivaṃ dhiyādhunā

देवी ह्येषा महामाया प्रकृतिः परमा मता ।कल्पान्तकाले राजेन्द्र सर्वसंहारकारिणी॥ 19 ॥

devī hyeṣā mahāmāyā prakṛtiḥ paramā matā | kalpāntakāle rājendra sarvasaṃhārakāriṇī

उत्पादयित्री लोकानां देवानामीश्वरी शुभा ।त्रिगुणा तामसी देवी सर्वशक्तिसमन्विता॥ 20 ॥

utpādayitrī lokānāṃ devānāmīśvarī śubhā | triguṇā tāmasī devī sarvaśaktisamanvitā

अजय्या चाक्षया नित्या सर्वज्ञा च सदोदिता ।वेदमाता च गायत्री सन्ध्या सर्वसुरालया॥ 21 ॥

ajayyā cākṣayā nityā sarvajñā ca sadoditā | vedamātā ca gāyatrī sandhyā sarvasurālayā

निर्गुणा सगुणा सिद्धा सर्वसिद्धिप्रदाव्यया ।आनन्दानन्ददा गौरी देवानामभयप्रदा॥ 22 ॥

nirguṇā saguṇā siddhā sarvasiddhipradāvyayā | ānandānandadā gaurī devānāmabhayapradā

एवं ज्ञात्वा महाराज वैरभावं त्यजानया ।शरणं व्रज राजेन्द्र देवी त्वां पालयिष्यति॥ 23 ॥

evaṃ jñātvā mahārāja vairabhāvaṃ tyajānayā | śaraṇaṃ vraja rājendra devī tvāṃ pālayiṣyati

आज्ञाकरो भवैतस्याः सञ्जीवय निजं कुलम् ।हतशेषाश्च ये दैत्यास्ते भवन्तु चिरायुषः॥ 24 ॥

ājñākaro bhavaitasyāḥ sañjīvaya nijaṃ kulam | hataśeṣāśca ye daityāste bhavantu cirāyuṣaḥ

व्यास उवाच ।इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भः सुरबलार्दनः ।उवाच वचनं तथ्यं वीरवर्यगुणान्वितम्॥ 25 ॥

vyāsa uvāca | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbhaḥ surabalārdanaḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ vīravaryaguṇānvitam

शुम्भ उवाच ।मौनं कुर्वन्तु भो मन्दा यूयं भग्ना रणाजिरात् ।शीघ्रं गच्छत पातालं जीविताशा बलीयसी॥ 26 ॥

śumbha uvāca | maunaṃ kurvantu bho mandā yūyaṃ bhagnā raṇājirāt | śīghraṃ gacchata pātālaṃ jīvitāśā balīyasī

दैवाधीनं जगत्सर्वं का चिन्तात्र जये मम ।देवास्तथैव ब्रह्माद्या दैवाधीना वयं यथा॥ 27 ॥

daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ kā cintātra jaye mama | devāstathaiva brahmādyā daivādhīnā vayaṃ yathā

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रोऽयं यमोऽग्निर्वरुणस्तथा ।सूर्यश्चन्द्रस्तथा शक्रः सर्वे दैववशाः किल॥ 28 ॥

brahmā viṣṇuśca rudro'yaṃ yamo'gnirvaruṇastathā | sūryaścandrastathā śakraḥ sarve daivavaśāḥ kila

का चिन्ता तर्हि मे मन्दा यद्भावि तद्भविष्यति ।उद्यमस्तादृशो भूयाद्यादृशी भवितव्यता॥ 29 ॥

kā cintā tarhi me mandā yadbhāvi tadbhaviṣyati | udyamastādṛśo bhūyādyādṛśī bhavitavyatā

सर्वथैव विचार्यैव न शोचन्ति बुधाः क्वचित् ।स्वधर्मं न त्यजन्तीह ज्ञानिनो मरणाद्भयात्॥ 30 ॥

sarvathaiva vicāryaiva na śocanti budhāḥ kvacit | svadharmaṃ na tyajantīha jñānino maraṇādbhayāt

सुखं दुःखं तथैवायुर्जीवितं मरणं नृणाम् ।काले भवति सम्प्राप्ते सर्वथा दैवनिर्मितम्॥ 31 ॥

sukhaṃ duḥkhaṃ tathaivāyurjīvitaṃ maraṇaṃ nṛṇām | kāle bhavati samprāpte sarvathā daivanirmitam

ब्रह्मा पतति काले स्वे विष्णुश्च पार्वतीपतिः ।नाशं गच्छन्त्यायुषोऽन्ते सर्वे देवाः सवासवाः॥ 32 ॥

brahmā patati kāle sve viṣṇuśca pārvatīpatiḥ | nāśaṃ gacchantyāyuṣo'nte sarve devāḥ savāsavāḥ

तथाहमपि कालस्य वशगः सर्वथाधुना ।नाशं जयं वा गन्तास्मि स्वधर्मपरिपालनात्॥ 33 ॥

tathāhamapi kālasya vaśagaḥ sarvathādhunā | nāśaṃ jayaṃ vā gantāsmi svadharmaparipālanāt

आहूतोऽप्यनया कामं युद्धायाबलया किल ।कथं पलायनपरो जीवेयं शरदां शतम्॥ 34 ॥

āhūto'pyanayā kāmaṃ yuddhāyābalayā kila | kathaṃ palāyanaparo jīveyaṃ śaradāṃ śatam

करिष्याम्यद्य सङ्ग्रामं यद्भावि तद्भवत्विह ।जयो वा मरणं वापि स्वीकरोमि यथा तथा॥ 35 ॥

kariṣyāmyadya saṅgrāmaṃ yadbhāvi tadbhavatviha | jayo vā maraṇaṃ vāpi svīkaromi yathā tathā

दैवं मिथ्येति विद्वांसो वदन्त्युद्यमवादिनः ।युक्तियुक्तं वचस्तेषां ये जानन्त्यभिभाषितम्॥ 36 ॥

daivaṃ mithyeti vidvāṃso vadantyudyamavādinaḥ | yuktiyuktaṃ vacasteṣāṃ ye jānantyabhibhāṣitam

उद्यमेन विना कामं न सिध्यन्ति मनोरथाः ।कातरा एव जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्भविष्यति॥ 37 ॥

udyamena vinā kāmaṃ na sidhyanti manorathāḥ | kātarā eva jalpanti yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

अदृष्टं बलवन्मूढाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।प्रमाणं तस्य सत्त्वे किमदृश्यं दृश्यते कथम्॥ 38 ॥

adṛṣṭaṃ balavanmūḍhāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | pramāṇaṃ tasya sattve kimadṛśyaṃ dṛśyate katham

अदृष्टं क्त्वापि दृष्टं स्यादेषा मूर्खविभीषिका ।अवलम्बं विनैवैषा दुःखे चित्तस्य धारणा॥ 39 ॥

adṛṣṭaṃ ktvāpi dṛṣṭaṃ syādeṣā mūrkhavibhīṣikā | avalambaṃ vinaivaiṣā duḥkhe cittasya dhāraṇā

चक्रीसमीपे संविष्टा संस्थिता पिष्टकारिणी ।उद्यमेन विना पिष्टं न भवत्येव सर्वथा॥ 40 ॥

cakrīsamīpe saṃviṣṭā saṃsthitā piṣṭakāriṇī | udyamena vinā piṣṭaṃ na bhavatyeva sarvathā

उद्यमे च कृते कार्यं सिद्धिं यात्येव सर्वथा ।कदाचित्तस्य न्यूनत्वे कार्यं नैव भवेदपि॥ 41 ॥

udyame ca kṛte kāryaṃ siddhiṃ yātyeva sarvathā | kadācittasya nyūnatve kāryaṃ naiva bhavedapi

देशं कालञ्च विज्ञाय स्वबलं शत्रुजं बलम् ।कृतं कार्यं भवत्येव बृहस्पतिवचो यथा॥ 42 ॥

deśaṃ kālañca vijñāya svabalaṃ śatrujaṃ balam | kṛtaṃ kāryaṃ bhavatyeva bṛhaspativaco yathā

व्यास उवाच ।इति निश्चित्य दैत्येन्द्रो रक्तबीजं महासुरम् ।प्रेषयामास सङ्ग्रामे सैन्येन महताऽऽवृतम्॥ 43 ॥

vyāsa uvāca | iti niścitya daityendro raktabījaṃ mahāsuram | preṣayāmāsa saṅgrāme sainyena mahatā''vṛtam

शुम्भ उवाच ।रक्तबीज महाबाहो गच्छ त्वं समराङ्गणे ।कुरु युद्धं महाभाग यथा ते बलमाहितम्॥ 44 ॥

śumbha uvāca | raktabīja mahābāho gaccha tvaṃ samarāṅgaṇe | kuru yuddhaṃ mahābhāga yathā te balamāhitam

रक्तबीज उवाच ।महाराज न ते कार्या चिन्ता स्वल्पतरापि वा ।अहमेनां हनिष्यामि करिष्यामि वशे तव॥ 45 ॥

raktabīja uvāca | mahārāja na te kāryā cintā svalpatarāpi vā | ahamenāṃ haniṣyāmi kariṣyāmi vaśe tava

पश्य मे युद्धचातुर्यं क्वेयं बाला सुरप्रिया ।दासीं तेऽहं करिष्यामि जित्वेमां समरे बलात्॥ 46 ॥

paśya me yuddhacāturyaṃ kveyaṃ bālā surapriyā | dāsīṃ te'haṃ kariṣyāmi jitvemāṃ samare balāt

व्यास उवाच ।इत्याभाष्य कुरुश्रेष्ठ रक्तबीजो महासुरः ।जगाम रथमारुह्य स्वसैन्यपरिवारितः॥ 47 ॥

vyāsa uvāca | ityābhāṣya kuruśreṣṭha raktabījo mahāsuraḥ | jagāma rathamāruhya svasainyaparivāritaḥ

हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैश्च परिवेष्टितः ।निर्जगाम रथारूढो देवीं शैलोपरिस्थिताम्॥ 48 ॥

hastyaśvarathapādātavṛndaiśca pariveṣṭitaḥ | nirjagāma rathārūḍho devīṃ śailoparisthitām

तमागतं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् ।भयदं सर्वदैत्यानां देवानां मोदवर्धनम्॥ 49 ॥

tamāgataṃ samālokya devī śaṅkhamavādayat | bhayadaṃ sarvadaityānāṃ devānāṃ modavardhanam

श्रुत्वा शङ्खस्वनं चोग्रं रक्तबीजोऽतिवेगवान् ।गत्वा समीपे चामुण्डां बभाषे वचनं मृदु॥ 50 ॥

śrutvā śaṅkhasvanaṃ cograṃ raktabījo'tivegavān | gatvā samīpe cāmuṇḍāṃ babhāṣe vacanaṃ mṛdu

रक्तबीज उवाच ।बाले किं मां भीषयसि मत्वा त्वं कातरं किल ।शङ्खनादेन तन्वङ्गि वेत्सि किं धूम्रलोचनम्॥ 51 ॥

raktabīja uvāca | bāle kiṃ māṃ bhīṣayasi matvā tvaṃ kātaraṃ kila | śaṅkhanādena tanvaṅgi vetsi kiṃ dhūmralocanam

रक्तबीजोऽस्मि नाम्नाहं त्वत्सकाशमिहागतः ।युद्धेच्छा चेत्पिकालापे सज्जा भव भयं न मे॥ 52 ॥

raktabījo'smi nāmnāhaṃ tvatsakāśamihāgataḥ | yuddhecchā cetpikālāpe sajjā bhava bhayaṃ na me

पश्याद्य मे बलं कान्ते दृष्टा ये कातरास्त्वया ।नाहं पङ्क्तिगतस्तेषां कुरु युद्धं यथेच्छसि॥ 53 ॥

paśyādya me balaṃ kānte dṛṣṭā ye kātarāstvayā | nāhaṃ paṅktigatasteṣāṃ kuru yuddhaṃ yathecchasi

वृद्धाश्च सेविताः पूर्वं नीतिशास्त्रं श्रुतं त्वया ।पतितं चार्थविज्ञानं विद्वद्गोष्ठी कृताथ वा॥ 54 ॥

vṛddhāśca sevitāḥ pūrvaṃ nītiśāstraṃ śrutaṃ tvayā | patitaṃ cārthavijñānaṃ vidvadgoṣṭhī kṛtātha vā

साहित्यतन्त्रविज्ञानं चेदस्ति तव सुन्दरि ।शृणु मे वचनं पथ्यं तथ्यं प्रमितिबृंहितम्॥ 55 ॥

sāhityatantravijñānaṃ cedasti tava sundari | śṛṇu me vacanaṃ pathyaṃ tathyaṃ pramitibṛṃhitam

रसानाञ्च नवानां वै द्वावेव मुख्यतां गतौ ।शृङ्गारकः शान्तिरसो विद्वज्जनसभासु च॥ 56 ॥

rasānāñca navānāṃ vai dvāveva mukhyatāṃ gatau | śṛṅgārakaḥ śāntiraso vidvajjanasabhāsu ca

तयोः शृङ्गार एवादौ नृपभावे प्रतिष्ठितः ।विष्णुर्लक्ष्म्या सहास्ते वै सावित्र्या चतुराननः॥ 57 ॥

tayoḥ śṛṅgāra evādau nṛpabhāve pratiṣṭhitaḥ | viṣṇurlakṣmyā sahāste vai sāvitryā caturānanaḥ

शच्येन्द्रः शैलसुतया शङ्करः सह शेरते ।वल्ल्या वृक्षो मृगो मृग्या कपोत्या च कपोतकः॥ 58 ॥

śacyendraḥ śailasutayā śaṅkaraḥ saha śerate | vallyā vṛkṣo mṛgo mṛgyā kapotyā ca kapotakaḥ

एवं सर्वे प्राणभृतः संयोगरसिका भृशम् ।अप्राप्तभोगविभवा ये चान्ये कातरा नराः॥ 59 ॥

evaṃ sarve prāṇabhṛtaḥ saṃyogarasikā bhṛśam | aprāptabhogavibhavā ye cānye kātarā narāḥ

भवन्ति यतयस्ते वै मूढा दैवेन वञ्चिताः ।असंसाररसज्ञास्ते वञ्चिता वञ्चनापरैः॥ 60 ॥

bhavanti yatayaste vai mūḍhā daivena vañcitāḥ | asaṃsārarasajñāste vañcitā vañcanāparaiḥ

मधुरालापनिपुणै रताः शान्तिरसे हि ते ।क्व ज्ञानं क्व च वैराग्यं वर्तमाने मनोभवे॥ 61 ॥

madhurālāpanipuṇai ratāḥ śāntirase hi te | kva jñānaṃ kva ca vairāgyaṃ vartamāne manobhave

लोभे क्रोधे च दुर्धर्षे मोहे मतिविनाशके ।तस्मात्त्वमपि कल्याणि कुरु कान्तं मनोहरम्॥ 62 ॥

lobhe krodhe ca durdharṣe mohe mativināśake | tasmāttvamapi kalyāṇi kuru kāntaṃ manoharam

शुम्भं सुराणां जेतारं निशुम्भं वा महाबलम् ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा रक्तबीजोऽसौ विरराम पुरःस्थितः ।श्रुत्वा जहास चामुण्डा कालिका चाम्बिका तथा॥ 63 ॥

śumbhaṃ surāṇāṃ jetāraṃ niśumbhaṃ vā mahābalam | vyāsa uvāca | ityuktvā raktabījo'sau virarāma puraḥsthitaḥ | śrutvā jahāsa cāmuṇḍā kālikā cāmbikā tathā