Skandha 5, Adhyāya 26

व्यास उवाच ।इत्याज्ञप्तौ तदा वीरौ चण्डमुण्डौ महाबलौ ।जग्मतुस्तरसैवाजौ सैन्येन महतान्वितौ॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | ityājñaptau tadā vīrau caṇḍamuṇḍau mahābalau | jagmatustarasaivājau sainyena mahatānvitau

दृष्ट्वा तत्र स्थितां देवीं देवानां हितकारिणीम् ।ऊचतुस्तौ महावीर्यौ तदा सामान्वितं वचः॥ 2 ॥

dṛṣṭvā tatra sthitāṃ devīṃ devānāṃ hitakāriṇīm | ūcatustau mahāvīryau tadā sāmānvitaṃ vacaḥ

बाले त्वं किं न जानासि शुम्भं सुरबलार्दनम् ।निशुम्भञ्च महावीर्यं तुराषाड्विजयोद्धतम्॥ 3 ॥

bāle tvaṃ kiṃ na jānāsi śumbhaṃ surabalārdanam | niśumbhañca mahāvīryaṃ turāṣāḍvijayoddhatam

त्वमेकासि वरारोहे कालिकासिंहसंयुता ।जेतुमिच्छसि दुर्बुद्धे शुम्भं सर्वबलान्वितम्॥ 4 ॥

tvamekāsi varārohe kālikāsiṃhasaṃyutā | jetumicchasi durbuddhe śumbhaṃ sarvabalānvitam

मतिदः कोऽपि ते नास्ति नारी वापि नरोऽपि वा ।देवास्त्वां प्रेरयन्त्येव विनाशाय तवैव ते॥ 5 ॥

matidaḥ ko'pi te nāsti nārī vāpi naro'pi vā | devāstvāṃ prerayantyeva vināśāya tavaiva te

विमृश्य कुरु तन्वङ्गि कार्यं स्वपरयोर्बलम् ।अष्टादशभुजत्वात्त्वं गर्वञ्च कुरुषे मृषा॥ 6 ॥

vimṛśya kuru tanvaṅgi kāryaṃ svaparayorbalam | aṣṭādaśabhujatvāttvaṃ garvañca kuruṣe mṛṣā

किं भुजैर्बहुभिर्व्यर्थैरायुधैः किं श्रमप्रदैः ।शुम्भस्याग्रे सुराणां वै जेतुः समरशालिनः॥ 7 ॥

kiṃ bhujairbahubhirvyarthairāyudhaiḥ kiṃ śramapradaiḥ | śumbhasyāgre surāṇāṃ vai jetuḥ samaraśālinaḥ

ऐरावतकरच्छेत्तुर्दन्तिदारणकारिणः ।जयिनः सुरसङ्घानां कार्यं कुरु मनोगतम्॥ 8 ॥

airāvatakaracchetturdantidāraṇakāriṇaḥ | jayinaḥ surasaṅghānāṃ kāryaṃ kuru manogatam

वृथा गर्वायसे कान्ते कुरु मे वचनं प्रियम् ।हितं तव विशालाक्षि सुखदं दुःखनाशनम्॥ 9 ॥

vṛthā garvāyase kānte kuru me vacanaṃ priyam | hitaṃ tava viśālākṣi sukhadaṃ duḥkhanāśanam

दुःखदानि च कार्याणि त्याज्यानि दूरतो बुधैः ।सुखदानि च सेव्यानि शास्त्रतत्त्वविशारदैः॥ 10 ॥

duḥkhadāni ca kāryāṇi tyājyāni dūrato budhaiḥ | sukhadāni ca sevyāni śāstratattvaviśāradaiḥ

चतुरासि पिकालापे पश्य शुम्भबलं महत् ।प्रत्यक्षं सुरसङ्घानां मर्दनेन महोदयम्॥ 11 ॥

caturāsi pikālāpe paśya śumbhabalaṃ mahat | pratyakṣaṃ surasaṅghānāṃ mardanena mahodayam

प्रत्यक्षञ्च परित्यज्य वृथैवानुमितिः किल ।सन्देहसहिते कार्ये न विपश्चित्प्रवर्तते॥ 12 ॥

pratyakṣañca parityajya vṛthaivānumitiḥ kila | sandehasahite kārye na vipaścitpravartate

शत्रुः सुराणां परमः शुम्भः समरदुर्जयः ।तस्मात्त्वां प्रेरयन्त्यत्र देवा दैत्येशपीडिताः॥ 13 ॥

śatruḥ surāṇāṃ paramaḥ śumbhaḥ samaradurjayaḥ | tasmāttvāṃ prerayantyatra devā daityeśapīḍitāḥ

तस्मात्तद्वचनैः स्निग्धैर्वञ्चितासि शुचिस्मिते ।दुःखाय तव देवानां शिक्षा स्वार्थस्य साधिका॥ 14 ॥

tasmāttadvacanaiḥ snigdhairvañcitāsi śucismite | duḥkhāya tava devānāṃ śikṣā svārthasya sādhikā

कार्यमित्रं परिक्षिप्य धर्ममित्रं समाश्रयेत् ।देवाः स्वार्थपराः कामं त्वामहं सत्यमब्रुवम्॥ 15 ॥

kāryamitraṃ parikṣipya dharmamitraṃ samāśrayet | devāḥ svārthaparāḥ kāmaṃ tvāmahaṃ satyamabruvam

भज शुम्भं सुरेशानं जेतारं भुवनेश्वरम् ।चतुरं सुन्दरं शूरं कामशास्त्रविशारदम् ॥ १६ ऐश्वर्यं सर्वलोकानां प्राप्स्यसे शुम्भशासनात् ।निश्चयं परमं कृत्वा भर्तारं भज शोभनम्॥ 17 ॥

bhaja śumbhaṃ sureśānaṃ jetāraṃ bhuvaneśvaram | caturaṃ sundaraṃ śūraṃ kāmaśāstraviśāradam || 16 aiśvaryaṃ sarvalokānāṃ prāpsyase śumbhaśāsanāt | niścayaṃ paramaṃ kṛtvā bhartāraṃ bhaja śobhanam

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा चण्डस्य जगदम्बिका ।मेघगम्भीरनिनदं जगर्ज पुनरब्रवीत्॥ 18 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā caṇḍasya jagadambikā | meghagambhīraninadaṃ jagarja punarabravīt

गच्छ जाल्म मृषा किं त्वं भाषसे वञ्चकं वचः ।त्यक्त्वा हरिहरादींश्च शुम्भं कस्माद्भजे पतिम्॥ 19 ॥

gaccha jālma mṛṣā kiṃ tvaṃ bhāṣase vañcakaṃ vacaḥ | tyaktvā hariharādīṃśca śumbhaṃ kasmādbhaje patim

न मे कश्चित्पतिः कार्यो न कार्यं पतिना सह ।स्वामिनी सर्वभूतानामहमेव निशामय॥ 20 ॥

na me kaścitpatiḥ kāryo na kāryaṃ patinā saha | svāminī sarvabhūtānāmahameva niśāmaya

शुम्भा मे बहवो दृष्टा निशुम्भाश्च सहस्रशः ।घातिताश्च मया पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः॥ 21 ॥

śumbhā me bahavo dṛṣṭā niśumbhāśca sahasraśaḥ | ghātitāśca mayā pūrvaṃ śataśo daityadānavāḥ

ममाग्रे देववृन्दानि विनष्टानि युगे युगे ।नाशं यास्यन्ति दैत्यानां यूथानि पुनरद्य वै॥ 22 ॥

mamāgre devavṛndāni vinaṣṭāni yuge yuge | nāśaṃ yāsyanti daityānāṃ yūthāni punaradya vai

काल एवागतोऽस्त्यत्र दैत्यसंहारकारकः ।वृथा त्वं कुरुषे यत्नं रक्षणायात्मसन्ततेः॥ 23 ॥

kāla evāgato'styatra daityasaṃhārakārakaḥ | vṛthā tvaṃ kuruṣe yatnaṃ rakṣaṇāyātmasantateḥ

कुरु युद्धं वीरधर्मरक्षायै त्वं महामते ।मरणं भावि दुस्त्याज्यं यशो रक्ष्यं महात्मभिः॥ 24 ॥

kuru yuddhaṃ vīradharmarakṣāyai tvaṃ mahāmate | maraṇaṃ bhāvi dustyājyaṃ yaśo rakṣyaṃ mahātmabhiḥ

किं ते कार्यं निशुम्भेन शुम्भेन च दुरात्मना ।वीरधर्मं परं प्राप्य गच्छ स्वर्गं सुरालयम्॥ 25 ॥

kiṃ te kāryaṃ niśumbhena śumbhena ca durātmanā | vīradharmaṃ paraṃ prāpya gaccha svargaṃ surālayam

शुम्भो निशुम्भश्चैवान्ये ये चात्र तव बान्धवाः ।सर्वे तवानुगाः पश्चादागमिष्यन्ति साम्प्रतम्॥ 26 ॥

śumbho niśumbhaścaivānye ye cātra tava bāndhavāḥ | sarve tavānugāḥ paścādāgamiṣyanti sāmpratam

क्रमशः सर्वदैत्यानां करिष्याम्यद्य सङ्क्षयम् ।विषादं त्यज मन्दात्मन् कुरु युद्धं विशाम्पते॥ 27 ॥

kramaśaḥ sarvadaityānāṃ kariṣyāmyadya saṅkṣayam | viṣādaṃ tyaja mandātman kuru yuddhaṃ viśāmpate

त्वामहं निहनिष्यामि भ्रातरं तव साम्प्रतम् ।ततः शुम्भं निशुम्भं च रक्तबीजं मदोत्कटम्॥ 28 ॥

tvāmahaṃ nihaniṣyāmi bhrātaraṃ tava sāmpratam | tataḥ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca raktabījaṃ madotkaṭam

अन्यांश्च दानवान्सर्वान्हत्वाहं समराङ्गणे ।गमिष्यामि यथास्थानं तिष्ठ वा गच्छ वा द्रुतम्॥ 29 ॥

anyāṃśca dānavānsarvānhatvāhaṃ samarāṅgaṇe | gamiṣyāmi yathāsthānaṃ tiṣṭha vā gaccha vā drutam

गृहाणास्त्रं वृथापुष्ट कुरु युद्धं मयाधुना ।किं जल्पसि मृषा वाक्यं सर्वथा कातरप्रियम्॥ 30 ॥

gṛhāṇāstraṃ vṛthāpuṣṭa kuru yuddhaṃ mayādhunā | kiṃ jalpasi mṛṣā vākyaṃ sarvathā kātarapriyam

व्यास उवाच ।तयेत्थं प्रेरितौ दैत्यौ चण्डमुण्डौ क्रुधान्वितौ ।ज्याशब्दं तरसा घोरं चक्रतुर्बलदर्पितौ॥ 31 ॥

vyāsa uvāca | tayetthaṃ preritau daityau caṇḍamuṇḍau krudhānvitau | jyāśabdaṃ tarasā ghoraṃ cakraturbaladarpitau

सापि शङ्खस्वनं चक्रे पूरयन्ती दिशो दश ।सिंहोऽपि कुपितस्तावन्नादं समकरोद्बली॥ 32 ॥

sāpi śaṅkhasvanaṃ cakre pūrayantī diśo daśa | siṃho'pi kupitastāvannādaṃ samakarodbalī

तेन नादेन शक्राद्या जहर्षुरमरास्तदा ।मुनयो यक्षगन्धर्वाः सिद्धाः साध्याश्च किन्नराः॥ 33 ॥

tena nādena śakrādyā jaharṣuramarāstadā | munayo yakṣagandharvāḥ siddhāḥ sādhyāśca kinnarāḥ

युद्धं परस्परं तत्र जातं कातरभीतिदम् ।चण्डिकाचण्डयोस्तीव्रं बाणखड्गगदादिभिः॥ 34 ॥

yuddhaṃ parasparaṃ tatra jātaṃ kātarabhītidam | caṇḍikācaṇḍayostīvraṃ bāṇakhaḍgagadādibhiḥ

चण्डमुक्ताञ्छरान्देवी चिच्छेद निशितैः शरैः ।मुमोच पुनरुग्रान्सा बाणांश्च पन्नगानिव॥ 35 ॥

caṇḍamuktāñcharāndevī ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ | mumoca punarugrānsā bāṇāṃśca pannagāniva

गगनं छादितं तत्र सङ्ग्रामे विशिखैस्तदा ।शलभैरिव मेघान्ते कर्षकाणां भयप्रदैः॥ 36 ॥

gaganaṃ chāditaṃ tatra saṅgrāme viśikhaistadā | śalabhairiva meghānte karṣakāṇāṃ bhayapradaiḥ

मुण्डोऽपि सैनिकैः सार्धं पपात तरसा रणे ।मुमोच बाणवृष्टिं वै क्रुद्धः परमदारुणः॥ 37 ॥

muṇḍo'pi sainikaiḥ sārdhaṃ papāta tarasā raṇe | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ vai kruddhaḥ paramadāruṇaḥ

बाणजालं महद् दृष्ट्वा कुद्धा तत्राम्बिका भृशम् ।कोपेन वदनं तस्या बभूव घनसन्निभम्॥ 38 ॥

bāṇajālaṃ mahad dṛṣṭvā kuddhā tatrāmbikā bhṛśam | kopena vadanaṃ tasyā babhūva ghanasannibham

कदलीपुष्पनेत्रञ्च भृकुटीकुटिलं तदा ।निष्क्रान्ता च तदा काली ललाटफलकाद्द्रुतम्॥ 39 ॥

kadalīpuṣpanetrañca bhṛkuṭīkuṭilaṃ tadā | niṣkrāntā ca tadā kālī lalāṭaphalakāddrutam

व्याघ्रचर्माम्बरा क्रूरा गजचर्मोत्तरीयका ।मुण्डमालाधरा घोरा शुष्कवापीसमोदरा॥ 40 ॥

vyāghracarmāmbarā krūrā gajacarmottarīyakā | muṇḍamālādharā ghorā śuṣkavāpīsamodarā

खड्गपाशधरातीव भीषणा भयदायिनी ।खट्वाङ्गधारिणी रौद्रा कालरात्रिरिवापरा॥ 41 ॥

khaḍgapāśadharātīva bhīṣaṇā bhayadāyinī | khaṭvāṅgadhāriṇī raudrā kālarātririvāparā

विस्तीर्णवदना जिह्वां चालयन्ती मुहुर्मुहुः ।विस्तारजघना वेगाज्जघानासुरसैनिकान्॥ 42 ॥

vistīrṇavadanā jihvāṃ cālayantī muhurmuhuḥ | vistārajaghanā vegājjaghānāsurasainikān

करे कृत्वा महावीरांस्तरसा सा रुषान्विता ।मुखे चिक्षेप दैतेयान्पिपेष दशनैः शनैः॥ 43 ॥

kare kṛtvā mahāvīrāṃstarasā sā ruṣānvitā | mukhe cikṣepa daiteyānpipeṣa daśanaiḥ śanaiḥ

गजान्घण्टान्वितान्हस्ते गृहीत्वा निदधौ मुखे ।सारोहान्भक्षयित्वाजौ साट्टहासं चकार ह॥ 44 ॥

gajānghaṇṭānvitānhaste gṛhītvā nidadhau mukhe | sārohānbhakṣayitvājau sāṭṭahāsaṃ cakāra ha

तथैव तुरगानुष्ट्रांस्तथा सारथिभिः सह ।निक्षिप्य वक्त्त्रे दशनैश्चर्वयत्यतिभैरवम्॥ 45 ॥

tathaiva turagānuṣṭrāṃstathā sārathibhiḥ saha | nikṣipya vakttre daśanaiścarvayatyatibhairavam

हन्यमानं बलं प्रेक्ष्य चण्डमुण्डौ महासुरौ ।छादयामासतुर्देवीं बाणासारैरनन्तरैः॥ 46 ॥

hanyamānaṃ balaṃ prekṣya caṇḍamuṇḍau mahāsurau | chādayāmāsaturdevīṃ bāṇāsārairanantaraiḥ

चण्डश्चण्डकरच्छायं चक्रं चक्रधरायुधम् ।चिक्षेप तरसा देवीं ननाद च मुहुर्मुहुः॥ 47 ॥

caṇḍaścaṇḍakaracchāyaṃ cakraṃ cakradharāyudham | cikṣepa tarasā devīṃ nanāda ca muhurmuhuḥ

नदन्तं वीक्ष्य तं काली रथाङ्गञ्च रविप्रभम् ।बाणेनैकेन चिच्छेद सुप्रभं तत्सुदर्शनम्॥ 48 ॥

nadantaṃ vīkṣya taṃ kālī rathāṅgañca raviprabham | bāṇenaikena ciccheda suprabhaṃ tatsudarśanam

तं जघान शरैस्तीक्ष्णैश्चण्डं चण्डी शिलाशितैः ।मूर्च्छितोऽसौ पपातोर्व्यां देवीबाणार्दितो भृशम्॥ 49 ॥

taṃ jaghāna śaraistīkṣṇaiścaṇḍaṃ caṇḍī śilāśitaiḥ | mūrcchito'sau papātorvyāṃ devībāṇārdito bhṛśam

पतितं भ्रातरं वीक्ष्य मुण्डो दुःखार्दितस्तदा ।चकार शरवृष्टिञ्च कालिकोपरि कोपतः॥ 50 ॥

patitaṃ bhrātaraṃ vīkṣya muṇḍo duḥkhārditastadā | cakāra śaravṛṣṭiñca kālikopari kopataḥ

चण्डिका मुण्डनिर्मुक्तां शरवृष्टिं सुदारुणाम् ।ईषिकास्त्रैर्बलान्मुक्तैश्चकार तिलशः क्षणात्॥ 51 ॥

caṇḍikā muṇḍanirmuktāṃ śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām | īṣikāstrairbalānmuktaiścakāra tilaśaḥ kṣaṇāt

अर्धचन्द्रेण बाणेन ताडयामास तं पुनः ।पतितोऽसौ महावीर्यो मेदिन्यां मदवर्जितः॥ 52 ॥

ardhacandreṇa bāṇena tāḍayāmāsa taṃ punaḥ | patito'sau mahāvīryo medinyāṃ madavarjitaḥ

हाहाकारो महानासीद्दानवानां बले तदा ।जहर्षुरमराः सर्वे गगनस्था गतव्यथाः॥ 53 ॥

hāhākāro mahānāsīddānavānāṃ bale tadā | jaharṣuramarāḥ sarve gaganasthā gatavyathāḥ

विहाय मूर्च्छां चण्डस्तु सङ्गृह्य महतीं गदाम् ।तरसा ताडयामास कालिकां दक्षिणे भुजे॥ 54 ॥

vihāya mūrcchāṃ caṇḍastu saṅgṛhya mahatīṃ gadām | tarasā tāḍayāmāsa kālikāṃ dakṣiṇe bhuje

वञ्चयित्वा गदाघातं तं बबन्ध महासुरम् ।तरसा बाणपाशेन मन्त्रमुक्तेन कालिका॥ 55 ॥

vañcayitvā gadāghātaṃ taṃ babandha mahāsuram | tarasā bāṇapāśena mantramuktena kālikā

उत्थितस्तु तदा मुण्डो बद्धं दृष्ट्वानुजं बलात् ।आजगाम सुसन्नद्धः शक्तिं कृत्वा करे दृढाम्॥ 56 ॥

utthitastu tadā muṇḍo baddhaṃ dṛṣṭvānujaṃ balāt | ājagāma susannaddhaḥ śaktiṃ kṛtvā kare dṛḍhām

आगच्छन्तं तदा काली दानवं वीक्ष्य सत्वरम् ।बबन्ध तरसा तं तु द्वितीयं भ्रातरं भृशम्॥ 57 ॥

āgacchantaṃ tadā kālī dānavaṃ vīkṣya satvaram | babandha tarasā taṃ tu dvitīyaṃ bhrātaraṃ bhṛśam

गृहीत्वा तौ महावीर्यौ चण्डमुण्डौ शशाविव ।कुर्वती विपुलं हासमाजगामाम्बिकां प्रति॥ 58 ॥

gṛhītvā tau mahāvīryau caṇḍamuṇḍau śaśāviva | kurvatī vipulaṃ hāsamājagāmāmbikāṃ prati

आगत्य तामथोवाच गृहाणेमौ पशू प्रिये ।रणयज्ञार्थमानीतौ दानवौ रणदुर्जयौ॥ 59 ॥

āgatya tāmathovāca gṛhāṇemau paśū priye | raṇayajñārthamānītau dānavau raṇadurjayau

तावानीतौ तदा वीक्ष्य चण्डिका तौ वृकाविव ।अम्बिका कालिकां प्राह माधुरीसंयुतं वचः॥ 60 ॥

tāvānītau tadā vīkṣya caṇḍikā tau vṛkāviva | ambikā kālikāṃ prāha mādhurīsaṃyutaṃ vacaḥ

वधं मा कुरु मा मुञ्च चतुरासि रणप्रिये ।देवानां कार्यसंसिद्धिः कर्तव्या तरसा त्वया॥ 61 ॥

vadhaṃ mā kuru mā muñca caturāsi raṇapriye | devānāṃ kāryasaṃsiddhiḥ kartavyā tarasā tvayā

व्यास उवाच ।इति तस्या वचः श्रुत्वा कालिका प्राह तां पुनः ।युद्धयज्ञेऽतिविख्याते खड्गयूपे प्रतिष्ठिते॥ 62 ॥

vyāsa uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā kālikā prāha tāṃ punaḥ | yuddhayajñe'tivikhyāte khaḍgayūpe pratiṣṭhite

आलम्भञ्च करिष्यामि यथा हिंसा न जायते ।इत्युक्त्वा सा तदा देवी खड्गेन शिरसी तयोः॥ 63 ॥

ālambhañca kariṣyāmi yathā hiṃsā na jāyate | ityuktvā sā tadā devī khaḍgena śirasī tayoḥ

चकर्त तरसा काली पपौ च रुधिरं मुदा ।एवं दैत्यौ हतौ दृष्ट्वा मुदितोवाच चाम्बिका॥ 64 ॥

cakarta tarasā kālī papau ca rudhiraṃ mudā | evaṃ daityau hatau dṛṣṭvā muditovāca cāmbikā

कृतं कार्यं सुराणां ते ददाम्यद्य वरं शुभम् ।चण्डमुण्डौ हतौ यस्मात्तस्मात्ते नाम कालिके ।चामुण्डेति सुविख्यातं भविष्यति धरातले॥ 65 ॥

kṛtaṃ kāryaṃ surāṇāṃ te dadāmyadya varaṃ śubham | caṇḍamuṇḍau hatau yasmāttasmātte nāma kālike | cāmuṇḍeti suvikhyātaṃ bhaviṣyati dharātale