Skandha 5, Adhyāya 25

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा विररामासौ वचनं धूम्रलोचनः ।प्रत्युवाच तदा काली प्रहस्य ललितं वचः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā virarāmāsau vacanaṃ dhūmralocanaḥ | pratyuvāca tadā kālī prahasya lalitaṃ vacaḥ

विदूषकोऽसि जाल्म त्वं शैलूष इव भाषसे ।वृथा मनोरथांश्चित्ते करोषि मधुरं वदन्॥ 2 ॥

vidūṣako'si jālma tvaṃ śailūṣa iva bhāṣase | vṛthā manorathāṃścitte karoṣi madhuraṃ vadan

बलवान्बलसंयुक्तः प्रेषितोऽसि दुरात्मना ।कुरु युद्धं वृथा वादं मुञ्च मूढमतेऽधुना॥ 3 ॥

balavānbalasaṃyuktaḥ preṣito'si durātmanā | kuru yuddhaṃ vṛthā vādaṃ muñca mūḍhamate'dhunā

हत्वा शुम्भं निशुम्भञ्च त्वदन्यान्वा बलाधिकान् ।देवी क्रुद्धा शराघातैर्व्रजिष्यति निजालयम्॥ 4 ॥

hatvā śumbhaṃ niśumbhañca tvadanyānvā balādhikān | devī kruddhā śarāghātairvrajiṣyati nijālayam

क्वासौ मन्दमतिः शुम्भः क्व वा विश्वविमोहिनी ।अयुक्तः खलु संसारे विवाहविधिरेतयोः॥ 5 ॥

kvāsau mandamatiḥ śumbhaḥ kva vā viśvavimohinī | ayuktaḥ khalu saṃsāre vivāhavidhiretayoḥ

सिंही किं त्वतिकामार्ता जम्बुकं कुरुते पतिम् ।करिणी गर्दभं वापि गवयं सुरभिः किमु॥ 6 ॥

siṃhī kiṃ tvatikāmārtā jambukaṃ kurute patim | kariṇī gardabhaṃ vāpi gavayaṃ surabhiḥ kimu

गच्छ शुम्भं निशुम्भं च वद सत्यं वचो मम ।कुरु युद्धं न चेद्याहि पातालं तरसाधुना॥ 7 ॥

gaccha śumbhaṃ niśumbhaṃ ca vada satyaṃ vaco mama | kuru yuddhaṃ na cedyāhi pātālaṃ tarasādhunā

व्यास उवाच ।कालिकायावचः श्रुत्वा स दैत्यो धूम्रलोचनः ।तामुवाच महाभाग क्रोधसंरक्तलोचनः॥ 8 ॥

vyāsa uvāca | kālikāyāvacaḥ śrutvā sa daityo dhūmralocanaḥ | tāmuvāca mahābhāga krodhasaṃraktalocanaḥ

दुर्दर्शे त्वां निहत्याजौ सिंहञ्च मदगर्वितम् ।गृहीत्वैनां गमिष्यामि राजानं प्रत्यहं किल॥ 9 ॥

durdarśe tvāṃ nihatyājau siṃhañca madagarvitam | gṛhītvaināṃ gamiṣyāmi rājānaṃ pratyahaṃ kila

रसभङ्गभयात्कालि बिभेमि त्विह साम्प्रतम् ।नोचेत्त्वां निशितैर्बाणैर्हन्म्यद्य कलहप्रिये॥ 10 ॥

rasabhaṅgabhayātkāli bibhemi tviha sāmpratam | nocettvāṃ niśitairbāṇairhanmyadya kalahapriye

कालिकोवाच ।किं विकत्थसि मन्दात्मन्नायं धर्मो धनुष्मताम् ।स्वशक्त्या मुञ्च विशिखान्गन्तासि यमसंसदि॥ 11 ॥

kālikovāca | kiṃ vikatthasi mandātmannāyaṃ dharmo dhanuṣmatām | svaśaktyā muñca viśikhāngantāsi yamasaṃsadi

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्यः सङ्गृह्य कार्मुकं दृढम् ।कालिकां तां शरासारैर्ववर्षातिशिलाशितैः॥ 12 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ daityaḥ saṅgṛhya kārmukaṃ dṛḍham | kālikāṃ tāṃ śarāsārairvavarṣātiśilāśitaiḥ

देवास्तु प्रेक्षकास्तत्र विमानवरसंस्थिताः ।तां स्तुवन्तो जयेत्यूचुर्देवीं शक्रपुरोगमाः॥ 13 ॥

devāstu prekṣakāstatra vimānavarasaṃsthitāḥ | tāṃ stuvanto jayetyūcurdevīṃ śakrapurogamāḥ

तयोः परस्परं युद्धं प्रवृत्तं चातिदारुणम् ।बाणखड्गगदाशक्तिमुसलादिभिरुत्कटम्॥ 14 ॥

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ cātidāruṇam | bāṇakhaḍgagadāśaktimusalādibhirutkaṭam

कालिका बाणपातैस्तु हत्वा पूर्वं खरानथ ।बभञ्ज तद्रथं व्यूढं जहास च मुहुर्मुहुः॥ 15 ॥

kālikā bāṇapātaistu hatvā pūrvaṃ kharānatha | babhañja tadrathaṃ vyūḍhaṃ jahāsa ca muhurmuhuḥ

स चान्यं रथमारूढः कोपेन प्रज्वलन्निव ।बाणवृष्टिं चकारोग्रां कालिकोपरि भारत॥ 16 ॥

sa cānyaṃ rathamārūḍhaḥ kopena prajvalanniva | bāṇavṛṣṭiṃ cakārogrāṃ kālikopari bhārata

सापि चिच्छेद तरसा तस्य बाणानसङ्गतान् ।मुमोचान्यानुग्रवेगान्दानवोपरि कालिका॥ 17 ॥

sāpi ciccheda tarasā tasya bāṇānasaṅgatān | mumocānyānugravegāndānavopari kālikā

तैर्बाणैर्निहतास्तस्य पार्ष्णिग्राहा सहस्रशः ।बभञ्ज च रथं वेगात्सूतं हत्वा खरानपि॥ 18 ॥

tairbāṇairnihatāstasya pārṣṇigrāhā sahasraśaḥ | babhañja ca rathaṃ vegātsūtaṃ hatvā kharānapi

चिच्छेद तद्धनुः सद्यो बाणैरुरगसन्निभैः ।मुदं चक्रे सुराणां सा शङ्खनादं तथाकरोत्॥ 19 ॥

ciccheda taddhanuḥ sadyo bāṇairuragasannibhaiḥ | mudaṃ cakre surāṇāṃ sā śaṅkhanādaṃ tathākarot

विरथः परिघं गृह्य सर्वलोहमयं दृढम् ।आजगाम रथोपस्थं कुपितो धूम्रलोचनः॥ 20 ॥

virathaḥ parighaṃ gṛhya sarvalohamayaṃ dṛḍham | ājagāma rathopasthaṃ kupito dhūmralocanaḥ

वाचा निर्भर्त्सयन्कालीं करालः कालसन्निभः ।अद्यैव त्वां हनिष्यामि कुरूपे पिङ्गलोचने॥ 21 ॥

vācā nirbhartsayankālīṃ karālaḥ kālasannibhaḥ | adyaiva tvāṃ haniṣyāmi kurūpe piṅgalocane

इत्युक्त्वा सहसाऽऽगत्य परिघं क्षिपते यदा ।हुङ्कारेणैव तं भस्म चकार तरसाम्बिका॥ 22 ॥

ityuktvā sahasā''gatya parighaṃ kṣipate yadā | huṅkāreṇaiva taṃ bhasma cakāra tarasāmbikā

दृष्ट्वा भस्मीकृतं दैत्यं सैनिका भयविह्वलाः ।चक्रुः पलायनं सद्यो हा तातेत्यब्रुवन्पथि॥ 23 ॥

dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ daityaṃ sainikā bhayavihvalāḥ | cakruḥ palāyanaṃ sadyo hā tātetyabruvanpathi

देवास्तं निहतं दृष्ट्वा दानवं धूम्रलोचनम् ।मुमुचुः पुष्पवृष्टिं ते मुदिता गगने स्थिताः॥ 24 ॥

devāstaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ dhūmralocanam | mumucuḥ puṣpavṛṣṭiṃ te muditā gagane sthitāḥ

रणभूमिस्तदा राजन् दारुणा समपद्यत ।निहतैर्दानवैरश्वैः खरैश्च वारणैस्तथा॥ 25 ॥

raṇabhūmistadā rājan dāruṇā samapadyata | nihatairdānavairaśvaiḥ kharaiśca vāraṇaistathā

गृध्राः काका वटाः श्येना वरफा जम्बुकास्तथा ।ननृतुश्चुक्रुशुः प्रेतान्पतितान् रणभूमिषु॥ 26 ॥

gṛdhrāḥ kākā vaṭāḥ śyenā varaphā jambukāstathā | nanṛtuścukruśuḥ pretānpatitān raṇabhūmiṣu

अम्बिका तद्रणस्थानं त्यक्त्वा दूरं स्थलान्तरे ।गत्वा चकार चाप्युग्रं शङ्खनादं भयप्रदम्॥ 27 ॥

ambikā tadraṇasthānaṃ tyaktvā dūraṃ sthalāntare | gatvā cakāra cāpyugraṃ śaṅkhanādaṃ bhayapradam

तं श्रुत्वा दरशब्दं तु शुम्भः सद्मनि संस्थितः ।दृष्ट्वाथ दानवान्भग्नानागतान् रुधिरोक्षितान्॥ 28 ॥

taṃ śrutvā daraśabdaṃ tu śumbhaḥ sadmani saṃsthitaḥ | dṛṣṭvātha dānavānbhagnānāgatān rudhirokṣitān

छिन्नपादकराक्षांश्च मञ्चकारोपितानपि ।भग्नपृष्ठकटिग्रीवान्क्रन्दमानाननेकशः॥ 29 ॥

chinnapādakarākṣāṃśca mañcakāropitānapi | bhagnapṛṣṭhakaṭigrīvānkrandamānānanekaśaḥ

वीक्ष्य शुम्भो निशुम्भश्च क्व गतो धूम्रलोचनः ।कथं भग्नाः समायाता नानीता किं वरानना॥ 30 ॥

vīkṣya śumbho niśumbhaśca kva gato dhūmralocanaḥ | kathaṃ bhagnāḥ samāyātā nānītā kiṃ varānanā

सैन्यं कुत्र गतं मन्दाः कथयन्तु यथोचितम् ।कस्यायं शङ्खनादोऽद्य श्रूयते भयवर्धनः॥ 31 ॥

sainyaṃ kutra gataṃ mandāḥ kathayantu yathocitam | kasyāyaṃ śaṅkhanādo'dya śrūyate bhayavardhanaḥ

गणा ऊचुः ।बलञ्च पातितं सर्वं निहतो धूम्रलोचनः ।कृतं कालिकया कर्म रणभूमावमानुषम्॥ 32 ॥

gaṇā ūcuḥ | balañca pātitaṃ sarvaṃ nihato dhūmralocanaḥ | kṛtaṃ kālikayā karma raṇabhūmāvamānuṣam

शङ्खनादोऽम्बिकायास्तु गगनं व्याप्य राजते ।हर्षदः सुरसङ्घानां दानवानाञ्च शोककृत्॥ 33 ॥

śaṅkhanādo'mbikāyāstu gaganaṃ vyāpya rājate | harṣadaḥ surasaṅghānāṃ dānavānāñca śokakṛt

यदा निपातिताः सर्वे तेन केसरिणा विभो ।रथा भग्ना हयाश्चैव बाणपातैर्विनाशिताः॥ 34 ॥

yadā nipātitāḥ sarve tena kesariṇā vibho | rathā bhagnā hayāścaiva bāṇapātairvināśitāḥ

गगनस्थाः सुराश्चक्रुः पुष्पवृष्टिं मुदान्विताः ।दृष्ट्वा भग्नं बलं सर्वं पातितं धूम्रलोचनम्॥ 35 ॥

gaganasthāḥ surāścakruḥ puṣpavṛṣṭiṃ mudānvitāḥ | dṛṣṭvā bhagnaṃ balaṃ sarvaṃ pātitaṃ dhūmralocanam

निश्चयस्तु कृतोऽस्माभिर्जयो नैव भवेदिति ।विचारं कुरु राजेन्द्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवित्तमैः॥ 36 ॥

niścayastu kṛto'smābhirjayo naiva bhavediti | vicāraṃ kuru rājendra mantribhirmantravittamaiḥ

विस्मयोऽयं महाराज यदेका जगदम्बिका ।भवद्भिः सह युद्धाय संस्थिता सैन्यवर्जिता॥ 37 ॥

vismayo'yaṃ mahārāja yadekā jagadambikā | bhavadbhiḥ saha yuddhāya saṃsthitā sainyavarjitā

निर्भयैकाकिनी बाला सिंहारूढा मदोत्कटा ।चित्रमेतन्महाराज भासतेऽद्भुतमञ्जसा॥ 38 ॥

nirbhayaikākinī bālā siṃhārūḍhā madotkaṭā | citrametanmahārāja bhāsate'dbhutamañjasā

सन्धिर्वा विग्रहो वाद्य स्थानं निर्याणमेव च ।मन्त्रयित्वा महाराज कुरु कार्यं यथारुचि॥ 39 ॥

sandhirvā vigraho vādya sthānaṃ niryāṇameva ca | mantrayitvā mahārāja kuru kāryaṃ yathāruci

तत्सन्निधौ बलं नास्ति तथापि शत्रुतापन ।पार्ष्णिग्राहा सुराः सर्वे भविष्यन्ति किलापदि॥ 40 ॥

tatsannidhau balaṃ nāsti tathāpi śatrutāpana | pārṣṇigrāhā surāḥ sarve bhaviṣyanti kilāpadi

समये तत्समीपस्थौ ज्ञातौ च हरिशङ्करौ ।लोकपालाः समीपेऽद्य वर्तन्ते गगने स्थिताः॥ 41 ॥

samaye tatsamīpasthau jñātau ca hariśaṅkarau | lokapālāḥ samīpe'dya vartante gagane sthitāḥ

रक्षोगणाश्च गन्धर्वाः किन्नरा मानुषास्तथा ।तत्सहायाश्च मन्तव्याः समये सुरतापन॥ 42 ॥

rakṣogaṇāśca gandharvāḥ kinnarā mānuṣāstathā | tatsahāyāśca mantavyāḥ samaye suratāpana

अस्माकं मतिमानेन ज्ञायते सर्वथेदृशम् ।अम्बिकायाः सहायाशा तत्कार्याशा न काचन॥ 43 ॥

asmākaṃ matimānena jñāyate sarvathedṛśam | ambikāyāḥ sahāyāśā tatkāryāśā na kācana

एका नाशयितुं शक्ता जगत्सर्वं चराचरम् ।का कथा दानवानां तु सर्वेषामिति निश्चयः॥ 44 ॥

ekā nāśayituṃ śaktā jagatsarvaṃ carācaram | kā kathā dānavānāṃ tu sarveṣāmiti niścayaḥ

इति ज्ञात्वा महाभाग यथारुचि तथा कुरु ।हितं सत्यं मितं वाक्यं वक्तव्यमनुयायिभिः॥ 45 ॥

iti jñātvā mahābhāga yathāruci tathā kuru | hitaṃ satyaṃ mitaṃ vākyaṃ vaktavyamanuyāyibhiḥ

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शुम्भः परबलार्दनः ।कनीयांसं समानीय पप्रच्छ रहसि स्थितः॥ 46 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ śumbhaḥ parabalārdanaḥ | kanīyāṃsaṃ samānīya papraccha rahasi sthitaḥ

भ्रातः कालिकयाद्यैव निहतो धूम्रलोचनः ।बलञ्च शातितं सर्वं गणा भग्नाः समागताः॥ 47 ॥

bhrātaḥ kālikayādyaiva nihato dhūmralocanaḥ | balañca śātitaṃ sarvaṃ gaṇā bhagnāḥ samāgatāḥ

अम्बिका शङ्खनादं वै करोति मदगर्विता ।ज्ञानिनां चैव दुर्ज्ञेया गतिः कालस्य सर्वथा॥ 48 ॥

ambikā śaṅkhanādaṃ vai karoti madagarvitā | jñānināṃ caiva durjñeyā gatiḥ kālasya sarvathā

तृणं वज्रायते नूनं वज्रं चैव तृणायते ।बलवान्बलहीनः स्याद्दैवस्य गतिरीदृशी॥ 49 ॥

tṛṇaṃ vajrāyate nūnaṃ vajraṃ caiva tṛṇāyate | balavānbalahīnaḥ syāddaivasya gatirīdṛśī

पृच्छामि त्वां महाभाग किं कर्तव्यमितः परम् ।अभोग्या चाम्बिका नूनं कारणादत्र चागता॥ 50 ॥

pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param | abhogyā cāmbikā nūnaṃ kāraṇādatra cāgatā

युक्तं पलायनं वीर युद्धं वा वद सत्वरम् ।लघुं ज्येष्ठं विजानामि त्वामहं कार्यसङ्कटे॥ 51 ॥

yuktaṃ palāyanaṃ vīra yuddhaṃ vā vada satvaram | laghuṃ jyeṣṭhaṃ vijānāmi tvāmahaṃ kāryasaṅkaṭe

निशुम्भ उवाच ।न वा पलायनं युक्तं न दुर्गग्रहणं तथा ।युद्धमेव परं श्रेयः सर्वथैवानयानघ॥ 52 ॥

niśumbha uvāca | na vā palāyanaṃ yuktaṃ na durgagrahaṇaṃ tathā | yuddhameva paraṃ śreyaḥ sarvathaivānayānagha

ससैन्योऽहं गमिष्यामि रणे तु प्रवराश्रितः ।हत्वा तामागमिष्यामि तरसा त्वबलामिमाम्॥ 53 ॥

sasainyo'haṃ gamiṣyāmi raṇe tu pravarāśritaḥ | hatvā tāmāgamiṣyāmi tarasā tvabalāmimām

अथवा बलवद्दैवादन्यथा चेद्भविष्यति ।मृते मयि त्वया कार्यं विमृश्य च पुनः पुनः॥ 54 ॥

athavā balavaddaivādanyathā cedbhaviṣyati | mṛte mayi tvayā kāryaṃ vimṛśya ca punaḥ punaḥ

इति तस्य वचः श्रुत्वा शुम्भः प्रोवाच चानुजम् ।तिष्ठ त्वं चण्डमुण्डौ द्वौ गच्छेतां बलसंयुतौ॥ 55 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā śumbhaḥ provāca cānujam | tiṣṭha tvaṃ caṇḍamuṇḍau dvau gacchetāṃ balasaṃyutau

शशकग्रहणायात्र न युक्तं गजमोचनम् ।चण्डमुण्डौ महावीरौ तां हन्तुं सर्वथा क्षमौ॥ 56 ॥

śaśakagrahaṇāyātra na yuktaṃ gajamocanam | caṇḍamuṇḍau mahāvīrau tāṃ hantuṃ sarvathā kṣamau

इत्युक्त्वा भ्रातरं शुम्भः सम्भाष्य च महाबलौ ।उवाच वचनं राजा चण्डमुण्डौ पुरःस्थितौ॥ 57 ॥

ityuktvā bhrātaraṃ śumbhaḥ sambhāṣya ca mahābalau | uvāca vacanaṃ rājā caṇḍamuṇḍau puraḥsthitau

गच्छतं चण्डमुण्डौ द्वौ स्वसैन्यपरिवारितौ ।हन्तुं तामबलां शीघ्रं निर्लज्जां मदगर्विताम्॥ 58 ॥

gacchataṃ caṇḍamuṇḍau dvau svasainyaparivāritau | hantuṃ tāmabalāṃ śīghraṃ nirlajjāṃ madagarvitām

गृहीत्वाथ निहत्याजौ कालिकां पिङ्गलोचनाम् ।आगम्यतां महाभागौ कृत्वा कार्यं महत्तरम्॥ 59 ॥

gṛhītvātha nihatyājau kālikāṃ piṅgalocanām | āgamyatāṃ mahābhāgau kṛtvā kāryaṃ mahattaram

सा नायाति गृहीतापि गर्विता चाम्बिका यदि ।तदा बाणैर्महातीक्ष्णैर्हन्तव्याहवमण्डिता॥ 60 ॥

sā nāyāti gṛhītāpi garvitā cāmbikā yadi | tadā bāṇairmahātīkṣṇairhantavyāhavamaṇḍitā