Skandha 6, Adhyāya 8

व्यास उवाच ।नहुषस्त्वथ तां श्रुत्वा गुरोस्तु शरणं गताम् ।चुक्रोध स्मरबाणार्तस्तमाङ्गिरसमाशु वै॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | nahuṣastvatha tāṃ śrutvā gurostu śaraṇaṃ gatām | cukrodha smarabāṇārtastamāṅgirasamāśu vai

देवानाहाङ्गिरासूनुर्हन्तव्योऽयं मया किल ।इतीन्द्राणीं गृहे मूढो रक्षतीति मया श्रुतम्॥ 2 ॥

devānāhāṅgirāsūnurhantavyo'yaṃ mayā kila | itīndrāṇīṃ gṛhe mūḍho rakṣatīti mayā śrutam

इति तं कुपितं दृष्ट्वा देवाः सर्षिपुरोगमाः ।अब्रुवन्नहुषं घोरं सामपूर्वं वचस्तदा॥ 3 ॥

iti taṃ kupitaṃ dṛṣṭvā devāḥ sarṣipurogamāḥ | abruvannahuṣaṃ ghoraṃ sāmapūrvaṃ vacastadā

क्रोधं संहर राजेन्द्र त्यज पापमतिं प्रभो ।निन्दन्ति धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम्॥ 4 ॥

krodhaṃ saṃhara rājendra tyaja pāpamatiṃ prabho | nindanti dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam

शक्रपत्नी सदा साध्वी जीवमाने पतौ पुनः ।कथमन्ये पतिं कुर्यात्सुभगातिपतिव्रता॥ 5 ॥

śakrapatnī sadā sādhvī jīvamāne patau punaḥ | kathamanye patiṃ kuryātsubhagātipativratā

त्रिलोकीशस्त्वमधुना शास्ता धर्मस्य वै विभो ।त्वादृशोऽधर्ममातिष्ठेत्तदा नश्येत्प्रजा ध्रुवम्॥ 6 ॥

trilokīśastvamadhunā śāstā dharmasya vai vibho | tvādṛśo'dharmamātiṣṭhettadā naśyetprajā dhruvam

सर्वथा प्रभुणा कार्यं शिष्टाचारस्य रक्षणम् ।वारमुख्याश्च शतशो वर्तन्तेऽत्र शचीसमाः॥ 7 ॥

sarvathā prabhuṇā kāryaṃ śiṣṭācārasya rakṣaṇam | vāramukhyāśca śataśo vartante'tra śacīsamāḥ

रतिस्तु कारणं प्रोक्तं शृङ्गारस्य महात्मभिः ।रसहानिर्बलात्कारे कृते सति तु जायते॥ 8 ॥

ratistu kāraṇaṃ proktaṃ śṛṅgārasya mahātmabhiḥ | rasahānirbalātkāre kṛte sati tu jāyate

उभयोः सदृशं प्रेम यदि पार्थिवसत्तम ।तदा वै सुखसम्पत्तिरुभयोरुपजायते॥ 9 ॥

ubhayoḥ sadṛśaṃ prema yadi pārthivasattama | tadā vai sukhasampattirubhayorupajāyate

तस्माद्भावमिमं मुञ्च परदाराभिमर्शने ।सद्भावं कुरु देवेन्द्र पदं प्राप्तोऽस्यनुत्तमम्॥ 10 ॥

tasmādbhāvamimaṃ muñca paradārābhimarśane | sadbhāvaṃ kuru devendra padaṃ prāpto'syanuttamam

ऋद्धिक्षयस्तु पापेन पुण्येनातिविवर्धनम् ।तस्मात्पापं परित्यज्य सन्मतिं कुरु पार्थिव॥ 11 ॥

ṛddhikṣayastu pāpena puṇyenātivivardhanam | tasmātpāpaṃ parityajya sanmatiṃ kuru pārthiva

नहुष उवाच ।गौतमस्य यदा भुक्ता दाराः शक्रेण देवताः ।वाचस्पतेस्तु सोमेन क्व यूयं संस्थितास्तदा॥ 12 ॥

nahuṣa uvāca | gautamasya yadā bhuktā dārāḥ śakreṇa devatāḥ | vācaspatestu somena kva yūyaṃ saṃsthitāstadā

परोपदेशे कुशला प्रभवन्ति नराः किल ।कर्ता चैवोपदेष्टा च दुर्लभः पुरुषो भवेत्॥ 13 ॥

paropadeśe kuśalā prabhavanti narāḥ kila | kartā caivopadeṣṭā ca durlabhaḥ puruṣo bhavet

मामागच्छतु सा देवी हितं स्यादद्भुतं हि वः ।एतस्याः परमं देवाः सुखमेव भविष्यति॥ 14 ॥

māmāgacchatu sā devī hitaṃ syādadbhutaṃ hi vaḥ | etasyāḥ paramaṃ devāḥ sukhameva bhaviṣyati

अन्यथा न हि तुष्येऽहं सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ।विनयाद्वा बलाद्वापि तामाशु प्रापयन्त्विह॥ 15 ॥

anyathā na hi tuṣye'haṃ satyametadbravīmi vaḥ | vinayādvā balādvāpi tāmāśu prāpayantviha

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाश्च मुनयस्तथा ।तमूचुश्चातिसन्त्रस्ता नहुषं मदनातुरम्॥ 16 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā devāśca munayastathā | tamūcuścātisantrastā nahuṣaṃ madanāturam

इन्द्राणीमानयिष्यामः सामपूर्वं तवान्तिकम् ।इत्युक्त्वा ते तदा जग्मुर्बृहस्पतिनिकेतनम्॥ 17 ॥

indrāṇīmānayiṣyāmaḥ sāmapūrvaṃ tavāntikam | ityuktvā te tadā jagmurbṛhaspatiniketanam

व्यास उवाच ।ते गत्वाङ्गिरसः पुत्रं प्रोचुः प्राञ्जलयः सुराः ।जानीमः शरणं प्राप्तामिन्द्राणीं तव वेश्मनि॥ 18 ॥

vyāsa uvāca | te gatvāṅgirasaḥ putraṃ procuḥ prāñjalayaḥ surāḥ | jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptāmindrāṇīṃ tava veśmani

सा देया नहुषायाद्य वासवोऽसौ कृतो यतः ।वृणोत्वियं वरारोहा पतित्वे वरवर्णिनी॥ 19 ॥

sā deyā nahuṣāyādya vāsavo'sau kṛto yataḥ | vṛṇotviyaṃ varārohā patitve varavarṇinī

बृहस्पतिः सुरानाह तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः ।नाहं त्यक्ष्ये तु पौलोमीं सतीं च शरणागताम्॥ 20 ॥

bṛhaspatiḥ surānāha tacchrutvā dāruṇaṃ vacaḥ | nāhaṃ tyakṣye tu paulomīṃ satīṃ ca śaraṇāgatām

देवा ऊचुः ।उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यो येन सोऽद्य प्रसीदति ।अन्यथा कोपसंयुक्तो दुराराध्यो भविष्यति॥ 21 ॥

devā ūcuḥ | upāyo'nyaḥ prakartavyo yena so'dya prasīdati | anyathā kopasaṃyukto durārādhyo bhaviṣyati

गुरुरुवाच ।तत्र गत्वा शची भूपं प्रलोभ्य वचसा भृशम् ।करोतु समयं बाला पतिं ज्ञात्वा मृतं भजे॥ 22 ॥

gururuvāca | tatra gatvā śacī bhūpaṃ pralobhya vacasā bhṛśam | karotu samayaṃ bālā patiṃ jñātvā mṛtaṃ bhaje

इन्द्रे जीवति मे कान्ते कथमन्यं करोम्यहम् ।अन्वेषणार्थं गन्तव्यं मया तस्य महात्मनः॥ 23 ॥

indre jīvati me kānte kathamanyaṃ karomyaham | anveṣaṇārthaṃ gantavyaṃ mayā tasya mahātmanaḥ

इति सा समयं कृत्वा वञ्चयित्वा च भूपतिम् ।भर्तुरानयने यत्नं करोतु मम वाक्यतः॥ 24 ॥

iti sā samayaṃ kṛtvā vañcayitvā ca bhūpatim | bharturānayane yatnaṃ karotu mama vākyataḥ

इति सञ्चिन्त्य मे सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः ।नहुषं सहिता जग्मुरिन्द्रपत्न्या दिवौकसः॥ 25 ॥

iti sañcintya me sarve bṛhaspatipurogamāḥ | nahuṣaṃ sahitā jagmurindrapatnyā divaukasaḥ

तानागतान्ममीक्ष्याह तदा कृत्रिमवासवः ।जहर्ष च मुदायुक्तस्तां वीक्ष्य मुदितोऽब्रवीत्॥ 26 ॥

tānāgatānmamīkṣyāha tadā kṛtrimavāsavaḥ | jaharṣa ca mudāyuktastāṃ vīkṣya mudito'bravīt

अद्यास्मि वासवः कान्ते भज मां चारुलोचने ।पतित्वे सर्वलोकस्य पूज्योऽहं विहितः सुरैः॥ 27 ॥

adyāsmi vāsavaḥ kānte bhaja māṃ cārulocane | patitve sarvalokasya pūjyo'haṃ vihitaḥ suraiḥ

इत्युक्ता सा नृपं प्राह वेपमाना त्रपायुता ।वरमिच्छाम्यहं राजंस्त्वत्तः प्राप्तं सुरेश्वर॥ 28 ॥

ityuktā sā nṛpaṃ prāha vepamānā trapāyutā | varamicchāmyahaṃ rājaṃstvattaḥ prāptaṃ sureśvara

किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्कुर्वे विनिर्णयम् ।इन्द्रोऽस्तीति न वास्तीति सन्देहो मे हृदि स्थितः॥ 29 ॥

kiñcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatkurve vinirṇayam | indro'stīti na vāstīti sandeho me hṛdi sthitaḥ

ततस्त्वां समुपस्थास्ये कृत्वा निश्चयमात्मनि ।तावत्क्षमस्व राजेन्द्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥ 30 ॥

tatastvāṃ samupasthāsye kṛtvā niścayamātmani | tāvatkṣamasva rājendra satyametadbravīmi te

न हि विज्ञायते शक्रो नष्टः किं वा क्व वा गतः ।एवमुक्तः स चेन्द्राण्या नहुषः प्रीतिमानभूत्॥ 31 ॥

na hi vijñāyate śakro naṣṭaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ | evamuktaḥ sa cendrāṇyā nahuṣaḥ prītimānabhūt

व्यसर्जयत्स तां देवीं तथेत्युक्त्वा मुदान्वितः ।सा विसृष्टा नृपेणाशु गत्वा प्राह सुरान्सती॥ 32 ॥

vyasarjayatsa tāṃ devīṃ tathetyuktvā mudānvitaḥ | sā visṛṣṭā nṛpeṇāśu gatvā prāha surānsatī

इन्द्रस्यागमने यत्नं कुरुताद्य कृतोद्यमाः ।श्रुत्वा तद्वचनं देवा इन्द्राण्या रसवच्छुचि॥ 33 ॥

indrasyāgamane yatnaṃ kurutādya kṛtodyamāḥ | śrutvā tadvacanaṃ devā indrāṇyā rasavacchuci

मन्त्रयामासुरेकाग्राः शक्रार्थं नृपसत्तम ।ते गत्वा वैष्णवं धाम तुष्टुवुः परमेश्वरम्॥ 34 ॥

mantrayāmāsurekāgrāḥ śakrārthaṃ nṛpasattama | te gatvā vaiṣṇavaṃ dhāma tuṣṭuvuḥ parameśvaram

आदिदेवं जगन्नाथं शरणागतवत्सलम् ।ऊचुश्चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः॥ 35 ॥

ādidevaṃ jagannāthaṃ śaraṇāgatavatsalam | ūcuścainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ

देवदेव सुरपतिर्ब्रह्महत्याप्रपीडितः ।अदृश्यः सर्वभूतानां क्वापि तिष्ठति वासवः॥ 36 ॥

devadeva surapatirbrahmahatyāprapīḍitaḥ | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kvāpi tiṣṭhati vāsavaḥ

त्वद्धिया निहते विप्रे ब्रह्महत्या कुतः प्रभो ।त्वं गतिस्तस्य भगवन्नस्माकं च तथैव हि॥ 37 ॥

tvaddhiyā nihate vipre brahmahatyā kutaḥ prabho | tvaṃ gatistasya bhagavannasmākaṃ ca tathaiva hi

त्राहि नः परमापन्नान्मोक्षं तस्य विनिर्दिश ।देवानां वचनं श्रुत्वा कातरं विष्णुरब्रवीत्॥ 38 ॥

trāhi naḥ paramāpannānmokṣaṃ tasya vinirdiśa | devānāṃ vacanaṃ śrutvā kātaraṃ viṣṇurabravīt

यजतामश्वमेधेन शक्रपापनिवृत्तये ।पुण्येन हयमेधेन पावितः पाकशासनः॥ 39 ॥

yajatāmaśvamedhena śakrapāpanivṛttaye | puṇyena hayamedhena pāvitaḥ pākaśāsanaḥ

पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ।हयमेधेन सन्तुष्टा देवी श्रीजगदम्बिका॥ 40 ॥

punareṣyati devānāmindratvamakutobhayaḥ | hayamedhena santuṣṭā devī śrījagadambikā

ब्रह्महत्यादिपापानि नाशयिष्यत्यसंशयम् ।यस्याः स्मरणमात्रेण पापजालं विनश्यति॥ 41 ॥

brahmahatyādipāpāni nāśayiṣyatyasaṃśayam | yasyāḥ smaraṇamātreṇa pāpajālaṃ vinaśyati

किं पुनर्वाजिमेधेन तत्प्रीत्यर्थं कृतेन च ।इन्द्राणी कुरुतान्नित्यं भगवत्याः प्रपूजनम्॥ 42 ॥

kiṃ punarvājimedhena tatprītyarthaṃ kṛtena ca | indrāṇī kurutānnityaṃ bhagavatyāḥ prapūjanam

आराधनं शिवायास्तु सुखकारि भविष्यति ।नहुषोऽपि जगन्मातुर्मायया मोहितः किल॥ 43 ॥

ārādhanaṃ śivāyāstu sukhakāri bhaviṣyati | nahuṣo'pi jaganmāturmāyayā mohitaḥ kila

विनाशं स्वकृतेनाशु गमिष्यत्येनसा सुराः ।पावितश्चाश्वमेधेन तुराषाडपि वैभवम्॥ 44 ॥

vināśaṃ svakṛtenāśu gamiṣyatyenasā surāḥ | pāvitaścāśvamedhena turāṣāḍapi vaibhavam

प्राप्स्यत्यचिरकालेन स्वमासनमनुत्तमम् ।ते तु श्रुत्वा शुभां वाणीं विष्णोरमिततेजसः॥ 45 ॥

prāpsyatyacirakālena svamāsanamanuttamam | te tu śrutvā śubhāṃ vāṇīṃ viṣṇoramitatejasaḥ

जग्मुस्तं देशमनिशं यत्रास्ते पाकशासनः ।तमाश्वास्य सुराः शक्रं बृहस्पतिपुरोगमाः॥ 46 ॥

jagmustaṃ deśamaniśaṃ yatrāste pākaśāsanaḥ | tamāśvāsya surāḥ śakraṃ bṛhaspatipurogamāḥ

कारयामासुरखिलं हयमेधं महाक्रतुम् ।विभज्य ब्रह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च॥ 47 ॥

kārayāmāsurakhilaṃ hayamedhaṃ mahākratum | vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca

पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीषु चैवाक्षिपद्विभुः ।तां विसृज्य च भूतेषु विपापः पाकशासनः॥ 48 ॥

parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caivākṣipadvibhuḥ | tāṃ visṛjya ca bhūteṣu vipāpaḥ pākaśāsanaḥ

विज्वरः समभूद्भूयः कालाकाङ्क्षी स्थितो जले ।अदृश्यः सर्वभूतानां पद्मनाले व्यतिष्ठत॥ 49 ॥

vijvaraḥ samabhūdbhūyaḥ kālākāṅkṣī sthito jale | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ padmanāle vyatiṣṭhata

देवास्तु निर्गताः स्थाने कृत्वा कार्यं तदद्भुतम् ।पौलोमी तु गुरुं प्राह दुःखिता विरहाकुला॥ 50 ॥

devāstu nirgatāḥ sthāne kṛtvā kāryaṃ tadadbhutam | paulomī tu guruṃ prāha duḥkhitā virahākulā

कृतयज्ञोऽपि मे भर्ता किमदृश्यः पुरन्दरः ।कथं द्रक्ष्ये प्रियं स्वामिंस्तमुपायं वदस्व मे॥ 51 ॥

kṛtayajño'pi me bhartā kimadṛśyaḥ purandaraḥ | kathaṃ drakṣye priyaṃ svāmiṃstamupāyaṃ vadasva me

बृहस्पतिरुवाच ।त्वमाराधय पौलोमि देवीं भगवतीं शिवाम् ।दर्शयिष्यति ते नाथं देवी विगतकल्मषम्॥ 52 ॥

bṛhaspatiruvāca | tvamārādhaya paulomi devīṃ bhagavatīṃ śivām | darśayiṣyati te nāthaṃ devī vigatakalmaṣam

आराधिता जगद्धात्री नहुषं वारयिष्यति ।मोहयित्वा नृपं स्थानात्पातयिष्यति चाम्बिका॥ 53 ॥

ārādhitā jagaddhātrī nahuṣaṃ vārayiṣyati | mohayitvā nṛpaṃ sthānātpātayiṣyati cāmbikā

इत्युक्ता सा तदा तेन पुलोमतनया नृप ।जग्राह मन्त्रं विधिवद्गुरोर्देव्याः ससाधनम्॥ 54 ॥

ityuktā sā tadā tena pulomatanayā nṛpa | jagrāha mantraṃ vidhivadgurordevyāḥ sasādhanam

विद्यां प्राप्य गुरोर्देवी देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् ।सम्यगाराधयामास बलिपुष्पार्चनैः शुभै॥ 55 ॥

vidyāṃ prāpya gurordevī devīṃ śrībhuvaneśvarīm | samyagārādhayāmāsa balipuṣpārcanaiḥ śubhai

त्यक्तान्यभोगसम्भारा तापसीवेषधारिणी ।चकार पूजनं देव्याः प्रियदर्शनलालसा॥ 56 ॥

tyaktānyabhogasambhārā tāpasīveṣadhāriṇī | cakāra pūjanaṃ devyāḥ priyadarśanalālasā

कालेन कियता तुष्टा प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।सौम्यरूपधरा देवी वरदा हंसवाहिनी॥ 57 ॥

kālena kiyatā tuṣṭā pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | saumyarūpadharā devī varadā haṃsavāhinī

सूर्यकोटिप्रतीकाशा चन्द्रकोटिसुशीतला ।विद्युत्कोटिसमानाभा चतुर्वेदसमन्विता॥ 58 ॥

sūryakoṭipratīkāśā candrakoṭisuśītalā | vidyutkoṭisamānābhā caturvedasamanvitā

पाशाङ्कुशाभयवरान्दधती निजबाहुभिः ।आपादलम्बिनीं स्वच्छां मुक्तामालां च बिभ्रती॥ 59 ॥

pāśāṅkuśābhayavarāndadhatī nijabāhubhiḥ | āpādalambinīṃ svacchāṃ muktāmālāṃ ca bibhratī

प्रसन्तस्मेरवदना लोचनत्रयभूषिता ।आब्रह्मकीटजननी करुणामृतसागरा॥ 60 ॥

prasantasmeravadanā locanatrayabhūṣitā | ābrahmakīṭajananī karuṇāmṛtasāgarā

अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिका परमेश्वरी ।सौम्यानन्तरसैर्युक्तस्तनद्वयविराजिता॥ 61 ॥

anantakoṭibrahmāṇḍanāyikā parameśvarī | saumyānantarasairyuktastanadvayavirājitā

सर्वेश्वरी च सर्वज्ञा कूटस्थाक्षररूपिणी ।तामुवाच प्रसन्ना सा शक्रपत्नीं कृतोद्यमाम्॥ 62 ॥

sarveśvarī ca sarvajñā kūṭasthākṣararūpiṇī | tāmuvāca prasannā sā śakrapatnīṃ kṛtodyamām

मेघगम्भीरशब्देन मुदमाददती भृशम् ।देव्युवाच ।वरं वरय सुश्रोणि वाञ्छितं शक्रवल्लभे॥ 63 ॥

meghagambhīraśabdena mudamādadatī bhṛśam | devyuvāca | varaṃ varaya suśroṇi vāñchitaṃ śakravallabhe

ददाम्यद्य प्रसन्नास्मि पूजिता सुभृशं त्वया ।वरदाहं समायाता दर्शनं सहजं न मे॥ 64 ॥

dadāmyadya prasannāsmi pūjitā subhṛśaṃ tvayā | varadāhaṃ samāyātā darśanaṃ sahajaṃ na me

अनेककोटिजन्मोत्थपुण्यपुञ्जैर्हि लभ्यते ।इत्युक्ता सा तदा देवी तामाह प्रणता पुरः॥ 65 ॥

anekakoṭijanmotthapuṇyapuñjairhi labhyate | ityuktā sā tadā devī tāmāha praṇatā puraḥ

शक्रपत्नी भगवतीं प्रसन्नां परमेश्वरीम् ।वाञ्छामि दर्शनं मातः पत्युः परमदुर्लभम्॥ 66 ॥

śakrapatnī bhagavatīṃ prasannāṃ parameśvarīm | vāñchāmi darśanaṃ mātaḥ patyuḥ paramadurlabham

नहुषाद्भयनाशं च स्वपदप्रापणं तथा ।देव्युवाच ।गच्छ त्वमनया दूत्या सार्धं श्रीमानसं सरः॥ 67 ॥

nahuṣādbhayanāśaṃ ca svapadaprāpaṇaṃ tathā | devyuvāca | gaccha tvamanayā dūtyā sārdhaṃ śrīmānasaṃ saraḥ

यत्र मे मूर्तिरचला विश्वकामाभिधा मता ।तत्र पश्यसि शक्रं त्वं दुःखितं भयविह्वलम्॥ 68 ॥

yatra me mūrtiracalā viśvakāmābhidhā matā | tatra paśyasi śakraṃ tvaṃ duḥkhitaṃ bhayavihvalam

मोहयिष्यामि राजानं कालेन कियता पुनः ।स्वस्था भव विशालाक्षि करोमि तव चेप्सितम्॥ 69 ॥

mohayiṣyāmi rājānaṃ kālena kiyatā punaḥ | svasthā bhava viśālākṣi karomi tava cepsitam

भ्रंशयिष्यामि भूपालं मोहितं त्रिदशासनात् ।व्यास उवाच ।देवीदूती तां गृहीत्वा शक्रपत्नीं त्वरान्विता॥ 70 ॥

bhraṃśayiṣyāmi bhūpālaṃ mohitaṃ tridaśāsanāt | vyāsa uvāca | devīdūtī tāṃ gṛhītvā śakrapatnīṃ tvarānvitā

प्रापयामास सान्निध्यं स्वपत्युः परमेश्वरीम् ।सा दृष्ट्वा तं पतिं बाला सुरेशं गुप्तसंस्थितम् ।मुदिताभूद्वरं वीक्ष्य बहुकालाभिवाञ्छितम्॥ 71 ॥

prāpayāmāsa sānnidhyaṃ svapatyuḥ parameśvarīm | sā dṛṣṭvā taṃ patiṃ bālā sureśaṃ guptasaṃsthitam | muditābhūdvaraṃ vīkṣya bahukālābhivāñchitam