Skandha 6, Adhyāya 7

व्यास उवाच ।अथ तं पतितं दृष्ट्वा विष्णुर्विष्णुपुरीं ययौ ।मनसा शङ्कमानस्तु तस्य हत्याकृतं भयम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | atha taṃ patitaṃ dṛṣṭvā viṣṇurviṣṇupurīṃ yayau | manasā śaṅkamānastu tasya hatyākṛtaṃ bhayam

इन्द्रोऽपि भयसन्त्रस्तो ययाविन्द्रपुरीं ततः ।मुनयो भयसंविग्ना ह्यभवन्निहते रिपौ॥ 2 ॥

indro'pi bhayasantrasto yayāvindrapurīṃ tataḥ | munayo bhayasaṃvignā hyabhavannihate ripau

किमस्माभिः कृतं पापं यदसौ वञ्चितः किल ।मुनिशब्दो वृथा जातः सुरेशस्य च सङ्गमात्॥ 3 ॥

kimasmābhiḥ kṛtaṃ pāpaṃ yadasau vañcitaḥ kila | muniśabdo vṛthā jātaḥ sureśasya ca saṅgamāt

अस्माकं वचनाद्वृत्रो विश्वासमगमत्किल ।विश्वासघातिनः सङ्गाद्वयं विश्वासघातकाः॥ 4 ॥

asmākaṃ vacanādvṛtro viśvāsamagamatkila | viśvāsaghātinaḥ saṅgādvayaṃ viśvāsaghātakāḥ

धिगियं ममता पापमूलमेवमनर्थकृत् ।यदस्माभिश्छलं कृत्वा शपथैर्वञ्चितोऽसुरः॥ 5 ॥

dhigiyaṃ mamatā pāpamūlamevamanarthakṛt | yadasmābhiśchalaṃ kṛtvā śapathairvañcito'suraḥ

मन्त्रकृद्बुद्धिदाता च प्रेरकः पापकारिणाम् ।पापभाक्स भवेन्नूनं पक्षकर्ता तथैव च॥ 6 ॥

mantrakṛdbuddhidātā ca prerakaḥ pāpakāriṇām | pāpabhāksa bhavennūnaṃ pakṣakartā tathaiva ca

विष्णुनापि कृतं पापं यत्साहाय्यमवाप्तवान् ।वज्रं प्रविश्य येनासौ पातितः सत्त्वमूर्तिना॥ 7 ॥

viṣṇunāpi kṛtaṃ pāpaṃ yatsāhāyyamavāptavān | vajraṃ praviśya yenāsau pātitaḥ sattvamūrtinā

नूनं स्वार्थपरः प्राणी न पापात्त्रासमश्नुते ।हरिणा हरिसङ्गेन सर्वथा दुष्कृतं कृतम्॥ 8 ॥

nūnaṃ svārthaparaḥ prāṇī na pāpāttrāsamaśnute | hariṇā harisaṅgena sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam

द्वावेव स्तः पदार्थानां द्वावेव निधनं गतौ ।प्रथमश्च तुरीयश्च यौ त्रिलोक्यां तु दुर्लभौ॥ 9 ॥

dvāveva staḥ padārthānāṃ dvāveva nidhanaṃ gatau | prathamaśca turīyaśca yau trilokyāṃ tu durlabhau

अर्थकामौ प्रशस्तौ द्वौ सर्वेषां सम्मतौ प्रियौ ।धर्माधर्मेति वाग्वादो दम्भोऽयं महतामपि॥ 10 ॥

arthakāmau praśastau dvau sarveṣāṃ sammatau priyau | dharmādharmeti vāgvādo dambho'yaṃ mahatāmapi

मुनयोऽपि मनस्तापमेवं कृत्वा पुनः पुनः ।जग्मुः स्वानाश्रमानेव विमनस्का हतोद्यमाः॥ 11 ॥

munayo'pi manastāpamevaṃ kṛtvā punaḥ punaḥ | jagmuḥ svānāśramāneva vimanaskā hatodyamāḥ

त्वष्टा तु निहतं श्रुत्वा पुत्रमिन्द्रेण भारत ।रुरोद दुःखसन्तप्तो निर्वेदमगमत्पुनः॥ 12 ॥

tvaṣṭā tu nihataṃ śrutvā putramindreṇa bhārata | ruroda duḥkhasantapto nirvedamagamatpunaḥ

यत्रासौ पतितस्तत्र गत्वा वीक्ष्य तथागतम् ।संस्कारं कारयामास विधिवत्पारलौकिकम्॥ 13 ॥

yatrāsau patitastatra gatvā vīkṣya tathāgatam | saṃskāraṃ kārayāmāsa vidhivatpāralaukikam

स्नात्वास्य सलिलं दत्त्वा कृत्वा चैवौर्ध्वदैहिकम् ।शशापेन्द्रं स शोकार्तः पापिष्ठं मित्रघातकम्॥ 14 ॥

snātvāsya salilaṃ dattvā kṛtvā caivaurdhvadaihikam | śaśāpendraṃ sa śokārtaḥ pāpiṣṭhaṃ mitraghātakam

यथा मे निहतः पुत्रः प्रलोभ्य शपथैर्भृशम् ।तथेन्द्रोऽपि महद्दुःखं प्राप्नोतु विधिनिर्मितम्॥ 15 ॥

yathā me nihataḥ putraḥ pralobhya śapathairbhṛśam | tathendro'pi mahadduḥkhaṃ prāpnotu vidhinirmitam

इति शप्त्वा सुरेशानं त्वष्टा तापसमन्वितः ।मेरोः शिखरमास्थाय तपस्तेपे सुदुष्करम्॥ 16 ॥

iti śaptvā sureśānaṃ tvaṣṭā tāpasamanvitaḥ | meroḥ śikharamāsthāya tapastepe suduṣkaram

जनमेजय उवाच ।हत्वा त्वाष्ट्रं सुरेशोऽथ कामवस्थामवाप्तवान् ।सुखं वा दुःखमेवाग्रे तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 17 ॥

janamejaya uvāca | hatvā tvāṣṭraṃ sureśo'tha kāmavasthāmavāptavān | sukhaṃ vā duḥkhamevāgre tanme brūhi pitāmaha

व्यास उवाच ।किं पृच्छसि महाभाग सन्देहः कीदृशस्तव ।अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्॥ 18 ॥

vyāsa uvāca | kiṃ pṛcchasi mahābhāga sandehaḥ kīdṛśastava | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

बलिष्ठैर्दुर्बलैर्वापि स्वल्पं वा बहु वा कृतम् ।सर्वथैव हि भोक्तव्यं सदेवासुरमानुषैः॥ 19 ॥

baliṣṭhairdurbalairvāpi svalpaṃ vā bahu vā kṛtam | sarvathaiva hi bhoktavyaṃ sadevāsuramānuṣaiḥ

शक्रायेत्थं मतिर्दत्ता हरिणा वृत्रघातिने ।प्रविष्टोऽथ पविं विष्णुः सहायः प्रत्यपद्यत॥ 20 ॥

śakrāyetthaṃ matirdattā hariṇā vṛtraghātine | praviṣṭo'tha paviṃ viṣṇuḥ sahāyaḥ pratyapadyata

न चापदि सहायोऽभूद्वासुदेवः कथञ्चन ।समये स्वजनः सर्वः संसारेऽस्मिन्नराधिप॥ 21 ॥

na cāpadi sahāyo'bhūdvāsudevaḥ kathañcana | samaye svajanaḥ sarvaḥ saṃsāre'sminnarādhipa

दैवे विमुखतां प्राप्ते न कोऽप्यस्ति सहायवान् ।पिता माता तथा भार्या भ्राता वाथ सहोदरः॥ 22 ॥

daive vimukhatāṃ prāpte na ko'pyasti sahāyavān | pitā mātā tathā bhāryā bhrātā vātha sahodaraḥ

सेवको वापि मित्रं वा पुत्रश्चैव तथौरसः ।प्रतिकूले गते दैवे न कोऽप्येति सहायताम्॥ 23 ॥

sevako vāpi mitraṃ vā putraścaiva tathaurasaḥ | pratikūle gate daive na ko'pyeti sahāyatām

भोक्ता पापस्य पुण्यस्य कर्ता भवति सर्वथा ।वृत्रं हत्वा गताः सर्वे निस्तेजस्कः शचीपतिः॥ 24 ॥

bhoktā pāpasya puṇyasya kartā bhavati sarvathā | vṛtraṃ hatvā gatāḥ sarve nistejaskaḥ śacīpatiḥ

शेपुस्तं त्रिदशाः सर्वे ब्रह्महेत्यब्रुवञ्छनैः ।को नाम शपथान्कृत्वा सत्यं दत्त्वा वचः पुनः॥ 25 ॥

śepustaṃ tridaśāḥ sarve brahmahetyabruvañchanaiḥ | ko nāma śapathānkṛtvā satyaṃ dattvā vacaḥ punaḥ

जिघांसति सुविश्वस्तं मुनिं मित्रत्वमागतम् ।देवगोष्ठ्यां सुरोद्याने गन्धर्वाणां समागमे॥ 26 ॥

jighāṃsati suviśvastaṃ muniṃ mitratvamāgatam | devagoṣṭhyāṃ surodyāne gandharvāṇāṃ samāgame

सर्वत्रैव कथा तस्य विस्तारमगमत्किल ।किं कृतं दुष्कृतं कर्म शक्रेणाद्य जिघांसता॥ 27 ॥

sarvatraiva kathā tasya vistāramagamatkila | kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma śakreṇādya jighāṃsatā

वृत्रं छलेन विश्वस्तं मुनिभिश्च प्रतारितम् ।वेदप्रमाणमुत्सृज्य स्वीकृतं सौगतं मतम्॥ 28 ॥

vṛtraṃ chalena viśvastaṃ munibhiśca pratāritam | vedapramāṇamutsṛjya svīkṛtaṃ saugataṃ matam

यदयं निहतः शनुर्वञ्चयित्वातिसाहसात् ।को नाम वचनं दत्त्वा विपरीतमथाचरेत्॥ 29 ॥

yadayaṃ nihataḥ śanurvañcayitvātisāhasāt | ko nāma vacanaṃ dattvā viparītamathācaret

विना शक्रं हरिं वापि यथायं विनिपातितः ।एवंविधाः कथाश्चान्याः समाजेष्वभवन्भृशम्॥ 30 ॥

vinā śakraṃ hariṃ vāpi yathāyaṃ vinipātitaḥ | evaṃvidhāḥ kathāścānyāḥ samājeṣvabhavanbhṛśam

शुश्रावेन्द्रोऽपि विविधाः स्वकीर्तेर्हानिकारकाः ।यस्य कीर्तिर्हता लोके धिक्तस्यैव कुजीवितम्॥ 31 ॥

śuśrāvendro'pi vividhāḥ svakīrterhānikārakāḥ | yasya kīrtirhatā loke dhiktasyaiva kujīvitam

यं दृष्ट्वा पथि गच्छन्तं शत्रुः स्मेरमुखो भवेत् ।इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिः पतितः कीर्तिसङ्क्षयात्॥ 32 ॥

yaṃ dṛṣṭvā pathi gacchantaṃ śatruḥ smeramukho bhavet | indradyumno'pi rājarṣiḥ patitaḥ kīrtisaṅkṣayāt

स्वर्गादकृतपापोऽसौ पापकृत्किं न पात्यते ।स्वल्पेऽपराधेऽपि नृपो ययातिः पतितः किल॥ 33 ॥

svargādakṛtapāpo'sau pāpakṛtkiṃ na pātyate | svalpe'parādhe'pi nṛpo yayātiḥ patitaḥ kila

नृपः कर्कटतां प्राप्तो युगानष्टादशैव तु ।भृगुपत्नीशिरश्छेदाद्भगवान्हरिरच्युतः॥ 34 ॥

nṛpaḥ karkaṭatāṃ prāpto yugānaṣṭādaśaiva tu | bhṛgupatnīśiraśchedādbhagavānhariracyutaḥ

ब्रह्मशापात्पशोर्योनौ सञ्जातो मकरादिषु ।विष्णुश्च वामनो भूत्वा याचनार्थं बलेर्गृहे॥ 35 ॥

brahmaśāpātpaśoryonau sañjāto makarādiṣu | viṣṇuśca vāmano bhūtvā yācanārthaṃ balergṛhe

गतः किमपरं दुःखं प्राप्नोति दुष्कृती नरः ।रामोऽपि वनवासेषु सीताविरहजं बहु॥ 36 ॥

gataḥ kimaparaṃ duḥkhaṃ prāpnoti duṣkṛtī naraḥ | rāmo'pi vanavāseṣu sītāvirahajaṃ bahu

दुःखं च प्राप्तवान्घोरं भृगुशापेन भारत ।तथेन्द्रोऽपि ब्रह्महत्याकृतं प्राप्य महद्भयम्॥ 37 ॥

duḥkhaṃ ca prāptavānghoraṃ bhṛguśāpena bhārata | tathendro'pi brahmahatyākṛtaṃ prāpya mahadbhayam

न स्वास्थ्यं प्राप गेहेऽसौ सर्वसिद्धिसमन्विते ।पौलोमी तं सभाहीनं दृष्ट्वा प्रोवाच वासवम्॥ 38 ॥

na svāsthyaṃ prāpa gehe'sau sarvasiddhisamanvite | paulomī taṃ sabhāhīnaṃ dṛṣṭvā provāca vāsavam

निःश्वसन्तं भयत्रस्तं नष्टसंज्ञं विचेतसम् ।किं प्रभोऽद्य भयार्तोऽसि मृतस्ते दारुणो रिपुः॥ 39 ॥

niḥśvasantaṃ bhayatrastaṃ naṣṭasaṃjñaṃ vicetasam | kiṃ prabho'dya bhayārto'si mṛtaste dāruṇo ripuḥ

का चिन्ता वर्तते कान्त तव शत्रुनिषूदन ।कस्माच्छोचसि लोकेश निःश्वसन्प्राकृतो यथा॥ 40 ॥

kā cintā vartate kānta tava śatruniṣūdana | kasmācchocasi lokeśa niḥśvasanprākṛto yathā

नान्योऽस्ति बलवाञ्छत्रुर्येन चिन्तापरो भवान् ।इन्द्र उवाच ।नारातिर्बलवान्मेऽस्ति न शान्तिर्न सुखं तथा॥ 41 ॥

nānyo'sti balavāñchatruryena cintāparo bhavān | indra uvāca | nārātirbalavānme'sti na śāntirna sukhaṃ tathā

ब्रह्महत्याभयाद्राज्ञि बिभेमि सततं गृहे ।न नन्दनं सुखकरं नामृतं न गृहं वनम्॥ 42 ॥

brahmahatyābhayādrājñi bibhemi satataṃ gṛhe | na nandanaṃ sukhakaraṃ nāmṛtaṃ na gṛhaṃ vanam

गन्धर्वाणां तथा गेयं नृत्यमप्सरसां पुनः ।न त्वं सुखकरा नारी नाना च सुरयोषितः॥ 43 ॥

gandharvāṇāṃ tathā geyaṃ nṛtyamapsarasāṃ punaḥ | na tvaṃ sukhakarā nārī nānā ca surayoṣitaḥ

न तथा कामधेनुश्च देववृक्षः सुखप्रदः ।किं करोमि क्व गच्छामि क्व शर्म मम जायते॥ 44 ॥

na tathā kāmadhenuśca devavṛkṣaḥ sukhapradaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi kva śarma mama jāyate

इति चिन्तापरः कान्ते न लभे सुखमात्मनि ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा वचनं शक्रः प्रियां परमकातराम्॥ 45 ॥

iti cintāparaḥ kānte na labhe sukhamātmani | vyāsa uvāca | ityuktvā vacanaṃ śakraḥ priyāṃ paramakātarām

निर्जगाम गृहान्मन्दो मानसं सर उत्तमम् ।पद्मनाले प्रविष्टोऽसौ भयार्तः शोककर्षितः॥ 46 ॥

nirjagāma gṛhānmando mānasaṃ sara uttamam | padmanāle praviṣṭo'sau bhayārtaḥ śokakarṣitaḥ

न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतश्च कल्मषैः ।प्रतिच्छन्नो वसत्यप्सु चेष्टमान इवोरगः॥ 47 ॥

na prājñāyata devendrastvabhibhūtaśca kalmaṣaiḥ | praticchanno vasatyapsu ceṣṭamāna ivoragaḥ

असहायस्तुराषाडैच्चिन्तार्तो विकलेन्द्रियः ।ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दिते॥ 48 ॥

asahāyasturāṣāḍaiccintārto vikalendriyaḥ | tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārdite

सुराश्चिन्तातुराश्चासन्नुत्पाताश्चाभवन्नथ ।ऋषयः सिद्धगन्धर्वा भयार्ताश्चाभवन्भृशम्॥ 49 ॥

surāścintāturāścāsannutpātāścābhavannatha | ṛṣayaḥ siddhagandharvā bhayārtāścābhavanbhṛśam

अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः ।अवर्षणं तदा जातं पृथिवी क्षीणवैभवा॥ 50 ॥

arājakaṃ jagatsarvamabhibhūtamupadravaiḥ | avarṣaṇaṃ tadā jātaṃ pṛthivī kṣīṇavaibhavā

विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि वै ।एवं त्वराजके जाते देवता मुनयस्तथा॥ 51 ॥

vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsyanudakāni vai | evaṃ tvarājake jāte devatā munayastathā

विचार्य नहुषं चक्रुः शक्रं सर्वे दिवौकसः ।सम्प्राप्य नहुषो राजा धर्मिष्ठोऽपि रजोबलात्॥ 52 ॥

vicārya nahuṣaṃ cakruḥ śakraṃ sarve divaukasaḥ | samprāpya nahuṣo rājā dharmiṣṭho'pi rajobalāt

बभूव विषयासक्तः पञ्चबाणशराहतः ।अप्सरोभिर्वृतः क्रीडन्देवोद्यानेषु भारत॥ 53 ॥

babhūva viṣayāsaktaḥ pañcabāṇaśarāhataḥ | apsarobhirvṛtaḥ krīḍandevodyāneṣu bhārata

शक्रपत्नीगुणाञ्छ्रुत्वा चकमे तां स पार्थिवः ।ऋषीनाह किमिन्द्राणी नोपगच्छति मां किल॥ 54 ॥

śakrapatnīguṇāñchrutvā cakame tāṃ sa pārthivaḥ | ṛṣīnāha kimindrāṇī nopagacchati māṃ kila

भवद्भिश्चामरैः सर्वैः कृतोऽहं वासवस्त्विह ।प्रेषयध्वं सुराः कामं सेवार्थं मम वै शचीम्॥ 55 ॥

bhavadbhiścāmaraiḥ sarvaiḥ kṛto'haṃ vāsavastviha | preṣayadhvaṃ surāḥ kāmaṃ sevārthaṃ mama vai śacīm

प्रियं चेन्मम कर्तव्यं सर्वथा मुनयोऽमराः ।अहमिन्द्रोऽद्य देवानां लोकानां च तथेश्वरः॥ 56 ॥

priyaṃ cenmama kartavyaṃ sarvathā munayo'marāḥ | ahamindro'dya devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ

आगच्छतु शची मह्यं क्षिप्रमद्य निवेशनम् ।इति तस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयस्तथा॥ 57 ॥

āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipramadya niveśanam | iti tasya vacaḥ śrutvā devā devarṣayastathā

गत्वा चिन्तातुराः प्रोचुः पौलोमीं प्रणतास्ततः ।इन्द्रपत्नि दुराचारो नहुषस्त्वामिहेच्छति॥ 58 ॥

gatvā cintāturāḥ procuḥ paulomīṃ praṇatāstataḥ | indrapatni durācāro nahuṣastvāmihecchati

कुपितोऽस्मानुवाचेदं प्रेषयध्वं शचीमिह ।किं कुर्मस्तदधीनाः स्मो येनेन्द्रोऽयं कृतः किल॥ 59 ॥

kupito'smānuvācedaṃ preṣayadhvaṃ śacīmiha | kiṃ kurmastadadhīnāḥ smo yenendro'yaṃ kṛtaḥ kila

तच्छ्रुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिमुवाच ह ।रक्ष मां नहुषाद्ब्रह्मंस्तवास्मि शरणं गता॥ 60 ॥

tacchrutvā durmanā devī bṛhaspatimuvāca ha | rakṣa māṃ nahuṣādbrahmaṃstavāsmi śaraṇaṃ gatā

बृहस्पतिरुवाच ।न भेतव्यं त्वया देवि नहुषात्पापमोहितात् ।न त्वां दास्याम्यहं वत्से त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्॥ 61 ॥

bṛhaspatiruvāca | na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣātpāpamohitāt | na tvāṃ dāsyāmyahaṃ vatse tyaktvā dharmaṃ sanātanam

शरणागतमार्तं च यो ददाति नराधमः ।स एव नरकं याति यावदाभूतसम्प्लवम् ।स्वस्था भव पृथुश्रोणि न त्यक्ष्ये त्वां कदाचन॥ 62 ॥

śaraṇāgatamārtaṃ ca yo dadāti narādhamaḥ | sa eva narakaṃ yāti yāvadābhūtasamplavam | svasthā bhava pṛthuśroṇi na tyakṣye tvāṃ kadācana