Skandha 6, Adhyāya 6

व्यास उवाच ।एवं प्राप्तवरा देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।ददृशुस्तत्र तं वृत्रं ज्वलन्तमिव तेजसा॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ prāptavarā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | dadṛśustatra taṃ vṛtraṃ jvalantamiva tejasā

धक्ष्यन्तमिव लोकांस्त्रीन्ग्रसन्तमिव चामरान् ।ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः॥ 2 ॥

dhakṣyantamiva lokāṃstrīngrasantamiva cāmarān | ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥ

देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं सामयुक्तं रसात्मकम् ।ऋषय ऊचुः ।वृत्र वृत्र महाभाग सर्वलोकभयङ्कर॥ 3 ॥

devakāryārthasiddhyarthaṃ sāmayuktaṃ rasātmakam | ṛṣaya ūcuḥ | vṛtra vṛtra mahābhāga sarvalokabhayaṅkara

व्याप्तं त्वयैतत्सकलं ब्रह्माण्डमखिलं किल ।शक्रेण तव वैरं यत्तत्तु सौख्यविघातकम्॥ 4 ॥

vyāptaṃ tvayaitatsakalaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ kila | śakreṇa tava vairaṃ yattattu saukhyavighātakam

युवयोर्दुःखदं कामं चिन्तावृद्धिकरं परम् ।न त्वं स्वपिषि सन्तुष्टो न चापि मघवा तथा॥ 5 ॥

yuvayorduḥkhadaṃ kāmaṃ cintāvṛddhikaraṃ param | na tvaṃ svapiṣi santuṣṭo na cāpi maghavā tathā

सुखं स्वपिति चिन्तार्तो द्वयोर्यद्वैरिजं भयम् ।युवयोर्युध्यतोः कालो व्यतीतस्तु महानिह॥ 6 ॥

sukhaṃ svapiti cintārto dvayoryadvairijaṃ bhayam | yuvayoryudhyatoḥ kālo vyatītastu mahāniha

पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ।संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः॥ 7 ॥

pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ | saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ

न सुखं कृतवैरस्य भवतीति विनिर्णयः ।सङ्ग्रामरसिकाः शूराः प्रशंसन्ति न पण्डिताः॥ 8 ॥

na sukhaṃ kṛtavairasya bhavatīti vinirṇayaḥ | saṅgrāmarasikāḥ śūrāḥ praśaṃsanti na paṇḍitāḥ

युद्धं शृङ्गारचतुरा इन्द्रियार्थविघातकम् ।पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः॥ 9 ॥

yuddhaṃ śṛṅgāracaturā indriyārthavighātakam | puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ

युद्धे विजयसन्देहो निश्चयं बाणताडनम् ।दैवाधीनमिदं विश्वं तथा जयपराजयौ॥ 10 ॥

yuddhe vijayasandeho niścayaṃ bāṇatāḍanam | daivādhīnamidaṃ viśvaṃ tathā jayaparājayau

दैवाधीनाविति ज्ञात्वा न योद्धव्यं कदाचन ।कालेऽथ भोजनं स्नानं शय्यायां शयनं तथा॥ 11 ॥

daivādhīnāviti jñātvā na yoddhavyaṃ kadācana | kāle'tha bhojanaṃ snānaṃ śayyāyāṃ śayanaṃ tathā

परिचर्यापरा भार्या संसारे सुखसाधनम् ।किं सुखं युध्यतः सङ्ख्ये बाणवृष्टिभयङ्करे॥ 12 ॥

paricaryāparā bhāryā saṃsāre sukhasādhanam | kiṃ sukhaṃ yudhyataḥ saṅkhye bāṇavṛṣṭibhayaṅkare

खड्गपातातिरौद्रे च तथारातिसुखप्रदे ।सङ्ग्रामे मरणात्स्वर्गसुखप्राप्तिरिति स्फुटम्॥ 13 ॥

khaḍgapātātiraudre ca tathārātisukhaprade | saṅgrāme maraṇātsvargasukhaprāptiriti sphuṭam

प्रलोभनपरं वाक्यं नोदनार्थं निरर्थकम् ।छित्त्वा देहं व्यथां प्राप्य शृगालकरटादिभिः॥ 14 ॥

pralobhanaparaṃ vākyaṃ nodanārthaṃ nirarthakam | chittvā dehaṃ vyathāṃ prāpya śṛgālakaraṭādibhiḥ

पश्चात्स्वर्गसुखावाप्तिं को वा वाञ्छति मन्दधीः ।सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा॥ 15 ॥

paścātsvargasukhāvāptiṃ ko vā vāñchati mandadhīḥ | sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā

अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रश्चापि निरन्तरम् ।वयं च तापसाः सर्वे गन्धर्वाश्च निजाश्रमे॥ 16 ॥

avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakraścāpi nirantaram | vayaṃ ca tāpasāḥ sarve gandharvāśca nijāśrame

सुखवासं गमिष्यामः शान्ते वैरेऽधुनैव वाम् ।सङ्ग्रामे युवयोर्धीर वर्तमाने दिवानिशम्॥ 17 ॥

sukhavāsaṃ gamiṣyāmaḥ śānte vaire'dhunaiva vām | saṅgrāme yuvayordhīra vartamāne divāniśam

पीड्यन्ते मुनयः सर्वे गन्धर्वाः किन्नरा नराः ।सर्वेषां शान्तिकामानां सख्यमिच्छामहे वयम्॥ 18 ॥

pīḍyante munayaḥ sarve gandharvāḥ kinnarā narāḥ | sarveṣāṃ śāntikāmānāṃ sakhyamicchāmahe vayam

मुनयस्त्वं च शक्रश्च प्राप्नुवन्तु सुखं किल ।मध्यस्थाश्च वयं वृत्र युवयोः सख्यकारणे॥ 19 ॥

munayastvaṃ ca śakraśca prāpnuvantu sukhaṃ kila | madhyasthāśca vayaṃ vṛtra yuvayoḥ sakhyakāraṇe

शपथं कारयित्वात्र योजयामो मिथः प्रियम् ।शक्रस्तु शपथान्कृत्वा यथोक्तांश्च तवाग्रतः॥ 20 ॥

śapathaṃ kārayitvātra yojayāmo mithaḥ priyam | śakrastu śapathānkṛtvā yathoktāṃśca tavāgrataḥ

चित्तं ते प्रीतिसंयुक्तं करिष्यति तु साम्प्रतम् ।सत्याधारा धरा नूनं सत्येन च दिवाकरः॥ 21 ॥

cittaṃ te prītisaṃyuktaṃ kariṣyati tu sāmpratam | satyādhārā dharā nūnaṃ satyena ca divākaraḥ

तपत्ययं यथाकालं वायुः सत्येन वात्यथ ।उदन्वानपि मर्यादां सत्येनैव न मुञ्चति॥ 22 ॥

tapatyayaṃ yathākālaṃ vāyuḥ satyena vātyatha | udanvānapi maryādāṃ satyenaiva na muñcati

तस्मात्सत्येन सख्यं वा भवत्वद्य यथासुखम् ।एकत्र शयनं क्रीडा जलकेलिं सुखासनम्॥ 23 ॥

tasmātsatyena sakhyaṃ vā bhavatvadya yathāsukham | ekatra śayanaṃ krīḍā jalakeliṃ sukhāsanam

युवाभ्यां सर्वथा कार्यं कर्तव्यं सख्यमेत्य च ।व्यास उवाच ।महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महामतिः॥ 24 ॥

yuvābhyāṃ sarvathā kāryaṃ kartavyaṃ sakhyametya ca | vyāsa uvāca | maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahāmatiḥ

अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः ।भवन्तो मुनयः क्वापि न मिथ्यावादिनो भृशम्॥ 25 ॥

avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ | bhavanto munayaḥ kvāpi na mithyāvādino bhṛśam

सदाचाराः सुशान्ताश्च न विदुश्छलकारणम् ।कृतवैरे शठे स्तब्धे कामुके च गतत्विषि॥ 26 ॥

sadācārāḥ suśāntāśca na viduśchalakāraṇam | kṛtavaire śaṭhe stabdhe kāmuke ca gatatviṣi

निर्लज्जे नैव कर्तव्यं सख्यं मतिमता सदा ।निर्लज्जोऽयं दुराचारो ब्रह्महा लम्पटः शठः॥ 27 ॥

nirlajje naiva kartavyaṃ sakhyaṃ matimatā sadā | nirlajjo'yaṃ durācāro brahmahā lampaṭaḥ śaṭhaḥ

न विश्वासस्तु कर्तव्यः सर्वथैवेदृशे जने ।भवन्तो निपुणाः सर्वे न द्रोहमतयः सदा॥ 28 ॥

na viśvāsastu kartavyaḥ sarvathaivedṛśe jane | bhavanto nipuṇāḥ sarve na drohamatayaḥ sadā

अनभिज्ञास्तु शान्तत्वाच्चित्तानामतिवादिनाम् ।मुनय ऊचुः ।जन्तुः कृतस्य भोक्ता वै शुभस्य त्वशुभस्य च॥ 29 ॥

anabhijñāstu śāntatvāccittānāmativādinām | munaya ūcuḥ | jantuḥ kṛtasya bhoktā vai śubhasya tvaśubhasya ca

द्रोहं कृत्वा कुतः शान्तिमाप्नुयान्नष्टचेतनः ।विश्वासघातकर्तारो नरकं यान्ति निश्चयम्॥ 30 ॥

drohaṃ kṛtvā kutaḥ śāntimāpnuyānnaṣṭacetanaḥ | viśvāsaghātakartāro narakaṃ yānti niścayam

दुःखं च समवाप्नोति नूनं विश्वासघातकः ।निष्कृतिर्ब्रह्महन्तॄणां सुरापानां च निष्कृतिः॥ 31 ॥

duḥkhaṃ ca samavāpnoti nūnaṃ viśvāsaghātakaḥ | niṣkṛtirbrahmahantṝṇāṃ surāpānāṃ ca niṣkṛtiḥ

विश्वासघातिनां नैव मित्रद्रोहकृतामपि ।समयं ब्रूहि सर्वज्ञ यथा ते चेतसि ध्रुवम्॥ 32 ॥

viśvāsaghātināṃ naiva mitradrohakṛtāmapi | samayaṃ brūhi sarvajña yathā te cetasi dhruvam

तेनैव समयेनाद्य सन्धिः स्यादुभयोः किल ।वृत्र उवाच ।न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा॥ 33 ॥

tenaiva samayenādya sandhiḥ syādubhayoḥ kila | vṛtra uvāca | na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā

न वज्रेण महाभाग न दिवा निशि नैव च ।वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः॥ 34 ॥

na vajreṇa mahābhāga na divā niśi naiva ca | vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ

एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नान्यथा ।व्यास उवाच ।ऋषयस्तं तदा प्राहुर्बाढमित्येव चादृताः॥ 35 ॥

evaṃ me rocate sandhiḥ śakreṇa saha nānyathā | vyāsa uvāca | ṛṣayastaṃ tadā prāhurbāḍhamityeva cādṛtāḥ

समयं श्रावयामासुस्तत्रानीय सुरेश्वरम् ।इन्द्रोऽपि शपथांस्तत्र चकार विगतज्वरः॥ 36 ॥

samayaṃ śrāvayāmāsustatrānīya sureśvaram | indro'pi śapathāṃstatra cakāra vigatajvaraḥ

साक्षिणं पावकं कृत्वा मुनीनां सन्निधौ किल ।वृत्रस्तु वचनैस्तस्य विश्वासमगमत्तदा॥ 37 ॥

sākṣiṇaṃ pāvakaṃ kṛtvā munīnāṃ sannidhau kila | vṛtrastu vacanaistasya viśvāsamagamattadā

बभूव मित्रवच्छक्रे सहचर्यापरायणः ।कदाचिन्नन्दने चोभौ कदाचिद्गन्धमादने॥ 38 ॥

babhūva mitravacchakre sahacaryāparāyaṇaḥ | kadācinnandane cobhau kadācidgandhamādane

कदाचिदुदधेस्तीरे मोदमानौ विचेरतुः ।एवं कृते च सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्॥ 39 ॥

kadācidudadhestīre modamānau viceratuḥ | evaṃ kṛte ca sandhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat

शक्रोऽपि वधकामस्तु तदुपायानचिन्तयत् ।रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नस्तदासीन्मघवा भृशम्॥ 40 ॥

śakro'pi vadhakāmastu tadupāyānacintayat | randhrānveṣī samudvignastadāsīnmaghavā bhṛśam

एवं चिन्तयतस्तस्य कालः समभिवर्तत ।विश्वासं परमं प्राप वृत्रः शक्रेऽतिदारुणे॥ 41 ॥

evaṃ cintayatastasya kālaḥ samabhivartata | viśvāsaṃ paramaṃ prāpa vṛtraḥ śakre'tidāruṇe

एवं कतिचिदब्दानि गतानि समये कृते ।वृत्रस्य मरणोपायान्मनसीन्द्रोऽप्यचिन्तयत्॥ 42 ॥

evaṃ katicidabdāni gatāni samaye kṛte | vṛtrasya maraṇopāyānmanasīndro'pyacintayat

त्वष्टैकदा सुतं प्राह विश्वस्तं पाकशासने ।पुत्र वृत्र महाभाग शृणु मे वचनं हितम्॥ 43 ॥

tvaṣṭaikadā sutaṃ prāha viśvastaṃ pākaśāsane | putra vṛtra mahābhāga śṛṇu me vacanaṃ hitam

न विश्वासस्तु कर्तव्यः कृतवैरे कथञ्चन ।मघवा कृतवैरस्ते सदासूयापरः परैः॥ 44 ॥

na viśvāsastu kartavyaḥ kṛtavaire kathañcana | maghavā kṛtavairaste sadāsūyāparaḥ paraiḥ

लोभान्मत्तो द्वेषरतः परदुःखोत्सवान्वितः ।परदारलम्पटः स पापबुद्धिः प्रतारकः॥ 45 ॥

lobhānmatto dveṣarataḥ paraduḥkhotsavānvitaḥ | paradāralampaṭaḥ sa pāpabuddhiḥ pratārakaḥ

रन्ध्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदगर्वितः ।यः प्रविश्योदरे मातुर्गर्भच्छेदं चकार ह॥ 46 ॥

randhrānveṣī drohaparo māyāvī madagarvitaḥ | yaḥ praviśyodare māturgarbhacchedaṃ cakāra ha

सप्तकृत्वः सप्तकृत्वः क्रन्दमानमनातुरः ।तस्मात्पुत्र न कर्तव्यो विश्वासस्तु कथञ्चन॥ 47 ॥

saptakṛtvaḥ saptakṛtvaḥ krandamānamanāturaḥ | tasmātputra na kartavyo viśvāsastu kathañcana

कृतपापस्य का लज्जा पुनः पुत्र प्रकुर्वतः ।व्यास उवाच ।एवं प्रबोधितः पित्रा वचनैर्हेतुसंयुतैः॥ 48 ॥

kṛtapāpasya kā lajjā punaḥ putra prakurvataḥ | vyāsa uvāca | evaṃ prabodhitaḥ pitrā vacanairhetusaṃyutaiḥ

न बुबोध तदा वृत्र आसन्नमरणः किल ।स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम्॥ 49 ॥

na bubodha tadā vṛtra āsannamaraṇaḥ kila | sa kadācitsamudrānte tamapaśyanmahāsuram

सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्तेऽतीव दारुणे ।ततः सञ्चिन्त्य मघवा वरदानं महात्मनाम्॥ 50 ॥

sandhyākāla upāvṛtte muhūrte'tīva dāruṇe | tataḥ sañcintya maghavā varadānaṃ mahātmanām

सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसो न च ।हन्तव्योऽयं मया चाद्य बलेनैव न संशयः॥ 51 ॥

sandhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivaso na ca | hantavyo'yaṃ mayā cādya balenaiva na saṃśayaḥ

एकाकी विजने चात्र सम्प्राप्तः समयोचितः ।एवं विचार्य मनसा सस्मार हरिमव्ययम्॥ 52 ॥

ekākī vijane cātra samprāptaḥ samayocitaḥ | evaṃ vicārya manasā sasmāra harimavyayam

तत्राजगाम भगवानदृश्यः पुरुषोत्तमः ।वज्रमध्ये प्रविश्यासौ संस्थितो भगवान्हरिः॥ 53 ॥

tatrājagāma bhagavānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ | vajramadhye praviśyāsau saṃsthito bhagavānhariḥ

इन्द्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवधं प्रति ।इति सञ्चिन्त्य मनसा कथं हन्यां रिपुं रणे॥ 54 ॥

indro buddhiṃ cakārāśu tadā vṛtravadhaṃ prati | iti sañcintya manasā kathaṃ hanyāṃ ripuṃ raṇe

अजेयं सर्वथा सर्वदेवैश्च दानवैस्तथा ।यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम्॥ 55 ॥

ajeyaṃ sarvathā sarvadevaiśca dānavaistathā | yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahābalam

न श्रेयो मम नूनं स्यात्सर्वथा रिपुरक्षणात् ।अपां फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम्॥ 56 ॥

na śreyo mama nūnaṃ syātsarvathā ripurakṣaṇāt | apāṃ phenaṃ tadāpaśyatsamudre parvatopamam

नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा ।अपां फेनं तदा शक्रो जग्राह किल लीलया॥ 57 ॥

nāyaṃ śuṣko na cārdro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathā | apāṃ phenaṃ tadā śakro jagrāha kila līlayā

परां शक्तिं च सस्मार भक्त्या परमया युतः ।स्मृतमात्रा तदा देवी स्वांशं फेने न्यधापयत्॥ 58 ॥

parāṃ śaktiṃ ca sasmāra bhaktyā paramayā yutaḥ | smṛtamātrā tadā devī svāṃśaṃ phene nyadhāpayat

वज्रं तदावृतं तत्र चकार हरिसंयुतम् ।फेनावृतं पविं तत्र शक्रश्चिक्षेप तं प्रति॥ 59 ॥

vajraṃ tadāvṛtaṃ tatra cakāra harisaṃyutam | phenāvṛtaṃ paviṃ tatra śakraścikṣepa taṃ prati

सहसा निपपाताशु वज्राहत इवाचलः ।वासवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहते तदा॥ 60 ॥

sahasā nipapātāśu vajrāhata ivācalaḥ | vāsavastu prahṛṣṭātmā babhūva nihate tadā

ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः ।हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः॥ 61 ॥

ṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ | hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ

देवीं सम्पूजयामास यत्प्रसादाद्धतो रिपुः ।प्रसादयामास तदा स्तोत्रैर्नानाविधैरपि॥ 62 ॥

devīṃ sampūjayāmāsa yatprasādāddhato ripuḥ | prasādayāmāsa tadā stotrairnānāvidhairapi

देवोद्याने पराशक्तेः प्रासादमकरोद्धरिः ।पद्मरागमयीं मूर्तिं स्थापयामास वासवः॥ 63 ॥

devodyāne parāśakteḥ prāsādamakaroddhariḥ | padmarāgamayīṃ mūrtiṃ sthāpayāmāsa vāsavaḥ

त्रिकालं महतीं पूजां चक्रुः सर्वेऽपि निर्जराः ।तदाप्रभृति देवानां श्रीदेवी कुलदैवतम्॥ 64 ॥

trikālaṃ mahatīṃ pūjāṃ cakruḥ sarve'pi nirjarāḥ | tadāprabhṛti devānāṃ śrīdevī kuladaivatam

विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास वासवः ।ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे॥ 65 ॥

viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa vāsavaḥ | tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare

प्रववौ च शिवो वायुर्जहृषुर्देवतास्तथा ।हते तस्मिन्सगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः॥ 66 ॥

pravavau ca śivo vāyurjahṛṣurdevatāstathā | hate tasminsagandharvā yakṣarākṣasakinnarāḥ

इत्थं वृत्रः पराशक्तिप्रवेशयुतफेनतः ।तया कृतविमोहाच्च शक्रेण सहसा हतः॥ 67 ॥

itthaṃ vṛtraḥ parāśaktipraveśayutaphenataḥ | tayā kṛtavimohācca śakreṇa sahasā hataḥ

ततो वृत्रनिहन्त्रीति देवी लोकेषु गीयते ।शक्रेण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यते॥ 68 ॥

tato vṛtranihantrīti devī lokeṣu gīyate | śakreṇa nihatatvācca śakreṇa hata ucyate