Skandha 6, Adhyāya 5

व्यास उवाच ।तथा चिन्तातुरान्वीक्ष्य सर्वान्मर्वार्थतत्त्ववित् ।प्राह प्रेमभरोद्भ्रान्तान्माधवो मेदिनीपते॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tathā cintāturānvīkṣya sarvānmarvārthatattvavit | prāha premabharodbhrāntānmādhavo medinīpate

विष्णुरुवाच ।किं मौनमाश्रिता यूयं ब्रुवन्तु कारणं सुराः ।सदसद्वापि यच्छ्रुत्वा यतिष्ये तन्निवारणे॥ 2 ॥

viṣṇuruvāca | kiṃ maunamāśritā yūyaṃ bruvantu kāraṇaṃ surāḥ | sadasadvāpi yacchrutvā yatiṣye tannivāraṇe

देवा ऊचुः ।किमज्ञातं तव विभो त्रिषु लोकेषु वर्तते ।सर्वं वेद भवान्कार्यं किं पृच्छसि पुनः पुनः॥ 3 ॥

devā ūcuḥ | kimajñātaṃ tava vibho triṣu lokeṣu vartate | sarvaṃ veda bhavānkāryaṃ kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ

त्वया पूर्वं बलिर्बद्धः शक्रो देवाधिपः कृतः ।वामनं वपुरास्थाय क्रान्तं त्रिभुवनं पदैः॥ 4 ॥

tvayā pūrvaṃ balirbaddhaḥ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ | vāmanaṃ vapurāsthāya krāntaṃ tribhuvanaṃ padaiḥ

अमृतं त्वाहृतं विष्णो दैत्याश्च विनिपातिताः ।त्वं प्रभुः सर्वदेवानां सर्वापद्विनिवारणे॥ 5 ॥

amṛtaṃ tvāhṛtaṃ viṣṇo daityāśca vinipātitāḥ | tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ sarvāpadvinivāraṇe

विष्णुरुवाच ।न भेतव्यं सुरवरा वेद्म्युपायं सुसम्मतम् ।तद्वधाय प्रवक्ष्यामि येन सौख्यं भविष्यति॥ 6 ॥

viṣṇuruvāca | na bhetavyaṃ suravarā vedmyupāyaṃ susammatam | tadvadhāya pravakṣyāmi yena saukhyaṃ bhaviṣyati

अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमात्मना ।बुद्ध्या बलेन चार्थेन येन केनच्छलेन वा॥ 7 ॥

avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitamātmanā | buddhyā balena cārthena yena kenacchalena vā

उपायाः खलु चत्वारः कथितास्तत्त्वदर्शिभिः ।सामादयः सुहृत्स्वेव दुर्हृदेषु विशेषतः॥ 8 ॥

upāyāḥ khalu catvāraḥ kathitāstattvadarśibhiḥ | sāmādayaḥ suhṛtsveva durhṛdeṣu viśeṣataḥ

ब्रह्मणास्य वरो दत्तस्तपसाऽऽराधितेन च ।दुर्जयत्वं च सम्प्राप्तं वरदानप्रभावतः॥ 9 ॥

brahmaṇāsya varo dattastapasā''rādhitena ca | durjayatvaṃ ca samprāptaṃ varadānaprabhāvataḥ

अजेयः सर्वभूतानां त्वष्ट्रा समुपपादितः ।ततो बलेन वृद्धिं स प्राप्तः परपुरञ्जयः॥ 10 ॥

ajeyaḥ sarvabhūtānāṃ tvaṣṭrā samupapāditaḥ | tato balena vṛddhiṃ sa prāptaḥ parapurañjayaḥ

दुःसाध्योऽसौ सुराः शत्रुर्विना सामप्रतारणम् ।प्रलोभ्य वशमानेयो हन्तव्यस्तु ततः परम्॥ 11 ॥

duḥsādhyo'sau surāḥ śatrurvinā sāmapratāraṇam | pralobhya vaśamāneyo hantavyastu tataḥ param

गच्छध्वं सर्वगन्धर्वा यत्रास्ति बलवत्तरः ।साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ॥ 12 ॥

gacchadhvaṃ sarvagandharvā yatrāsti balavattaraḥ | sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha

सङ्गम्य शपथात्कृत्वा विश्वास्य समयेन हि ।मित्रत्वं च समाधाय हन्तव्यः प्रबलो रिपुः॥ 13 ॥

saṅgamya śapathātkṛtvā viśvāsya samayena hi | mitratvaṃ ca samādhāya hantavyaḥ prabalo ripuḥ

अदृश्यः सम्प्रवेक्ष्यामि वज्रमस्य वरायुधम् ।साहाय्यं च करिष्यामि शक्रस्याहं सुरोत्तमाः॥ 14 ॥

adṛśyaḥ sampravekṣyāmi vajramasya varāyudham | sāhāyyaṃ ca kariṣyāmi śakrasyāhaṃ surottamāḥ

समयं च प्रतीक्षध्वं सर्वथैवायुषः क्षये ।मरणं विबुधास्तस्य नान्यथा सम्भविष्यति॥ 15 ॥

samayaṃ ca pratīkṣadhvaṃ sarvathaivāyuṣaḥ kṣaye | maraṇaṃ vibudhāstasya nānyathā sambhaviṣyati

गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वाः कपटावृताः ।इन्द्रेण सह मित्रत्वं कुरुध्वं वाक्यदानतः॥ 16 ॥

gacchadhvamṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvāḥ kapaṭāvṛtāḥ | indreṇa saha mitratvaṃ kurudhvaṃ vākyadānataḥ

यथा स याति विश्वासं तथा कार्यं प्रतारणम् ।गुप्तोऽहं सम्प्रवेक्ष्यामि पविं सञ्छादितं दृढम्॥ 17 ॥

yathā sa yāti viśvāsaṃ tathā kāryaṃ pratāraṇam | gupto'haṃ sampravekṣyāmi paviṃ sañchāditaṃ dṛḍham

विश्वस्तं मघवा शत्रुं हनिष्यति न चान्यथा ।विश्वासस्य कृते पापं कृत्वा शक्रस्तु पृष्ठतः॥ 18 ॥

viśvastaṃ maghavā śatruṃ haniṣyati na cānyathā | viśvāsasya kṛte pāpaṃ kṛtvā śakrastu pṛṣṭhataḥ

मत्सहायोऽथ वज्रेण शातयिष्यति पापिनम् ।न दोषोऽत्र शठे शत्रौ शाठ्यमेव प्रकुर्वतः॥ 19 ॥

matsahāyo'tha vajreṇa śātayiṣyati pāpinam | na doṣo'tra śaṭhe śatrau śāṭhyameva prakurvataḥ

नान्यथा बलवान्वध्यः शूरधर्मेण जायते ।वामनं रूपमाधाय मयायं वञ्चितो बलिः॥ 20 ॥

nānyathā balavānvadhyaḥ śūradharmeṇa jāyate | vāmanaṃ rūpamādhāya mayāyaṃ vañcito baliḥ

कृत्वा च मोहिनीवेषं दैत्याः सर्वेऽपिवञ्चिताः ।भवन्तः सहिताः सर्वे देवीं भगवतीं शिवाम्॥ 21 ॥

kṛtvā ca mohinīveṣaṃ daityāḥ sarve'pivañcitāḥ | bhavantaḥ sahitāḥ sarve devīṃ bhagavatīṃ śivām

गच्छध्वं शरणं भावैः स्तोत्रमन्त्रैः सुरोत्तमाः ।साहाय्यं सा योगमाया भवतां संविधास्यति॥ 22 ॥

gacchadhvaṃ śaraṇaṃ bhāvaiḥ stotramantraiḥ surottamāḥ | sāhāyyaṃ sā yogamāyā bhavatāṃ saṃvidhāsyati

वन्दामहे सदा देवीं सात्त्विकीं प्रकृतिं पराम् ।सिद्धिदां कामदां कामां दुरापामकृतात्मभिः॥ 23 ॥

vandāmahe sadā devīṃ sāttvikīṃ prakṛtiṃ parām | siddhidāṃ kāmadāṃ kāmāṃ durāpāmakṛtātmabhiḥ

इन्द्रोऽपि तां समाराध्य हनिष्यति रिपुं रणे ।मोहिनी सा महामाया मोहयिष्यति दानवम्॥ 24 ॥

indro'pi tāṃ samārādhya haniṣyati ripuṃ raṇe | mohinī sā mahāmāyā mohayiṣyati dānavam

मोहितो मायया वृत्रः सुखसाध्यो भविष्यति ।प्रसन्नायां पराम्बायां सर्वं साध्यं भविष्यति॥ 25 ॥

mohito māyayā vṛtraḥ sukhasādhyo bhaviṣyati | prasannāyāṃ parāmbāyāṃ sarvaṃ sādhyaṃ bhaviṣyati

नोचेन्मनोरथावाप्तिर्न कस्यापि भविष्यति ।अन्तर्यामिस्वरूपा सा सर्वकारणकारणा॥ 26 ॥

nocenmanorathāvāptirna kasyāpi bhaviṣyati | antaryāmisvarūpā sā sarvakāraṇakāraṇā

तस्मात्तां विश्वजननीं प्रकृतिं परमादृताः ।भजध्वं सात्त्विकैर्भावैः शत्रुनाशाय सत्तमाः॥ 27 ॥

tasmāttāṃ viśvajananīṃ prakṛtiṃ paramādṛtāḥ | bhajadhvaṃ sāttvikairbhāvaiḥ śatrunāśāya sattamāḥ

पुरा मयापि सङ्ग्रामं कृत्वा परमदारुणम् ।पञ्चवर्षसहस्राणि निहतौ मधुकैटभौ॥ 28 ॥

purā mayāpi saṅgrāmaṃ kṛtvā paramadāruṇam | pañcavarṣasahasrāṇi nihatau madhukaiṭabhau

स्तुता मया तदात्यर्थं प्रसन्ना प्रकृतिः परा ।मोहितौ तौ तदा दैत्यौ छलेन च मया हतौ॥ 29 ॥

stutā mayā tadātyarthaṃ prasannā prakṛtiḥ parā | mohitau tau tadā daityau chalena ca mayā hatau

विप्रलब्धौ महाबाहू दानवौ मदगर्वितौ ।तथा कुरुध्वं प्रकृतेर्भजनं भावसंयुताः॥ 30 ॥

vipralabdhau mahābāhū dānavau madagarvitau | tathā kurudhvaṃ prakṛterbhajanaṃ bhāvasaṃyutāḥ

सर्वथा कार्यसिद्धिं सा करिष्यति सुरोत्तमाः ।एवं ते दत्तमतयो विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 31 ॥

sarvathā kāryasiddhiṃ sā kariṣyati surottamāḥ | evaṃ te dattamatayo viṣṇunā prabhaviṣṇunā

जग्मुस्ते मेरुशिखरं मन्दारद्रुममण्डितम् ।एकान्ते संस्थिता देवाः कृत्वा ध्यानं जपं तपः॥ 32 ॥

jagmuste meruśikharaṃ mandāradrumamaṇḍitam | ekānte saṃsthitā devāḥ kṛtvā dhyānaṃ japaṃ tapaḥ

तुष्टुवुर्जगतां धात्रीं सृष्टिसंहारकारिणीम् ।भक्तकामदुघामम्बां संसारक्लेशनाशिनीम्॥ 33 ॥

tuṣṭuvurjagatāṃ dhātrīṃ sṛṣṭisaṃhārakāriṇīm | bhaktakāmadughāmambāṃ saṃsārakleśanāśinīm

देवा ऊचुः ।देवि प्रसीद परिपाहि सुरान्प्रतप्तान् वृत्रासुरेण समरे परिपीडितांश्च ।दीनार्तिनाशनपरे परमार्थतत्त्वे प्राप्तांस्त्वदङ्घ्रिकमलं शरणं सदैव॥ 34 ॥

devā ūcuḥ | devi prasīda paripāhi surānprataptān vṛtrāsureṇa samare paripīḍitāṃśca | dīnārtināśanapare paramārthatattve prāptāṃstvadaṅghrikamalaṃ śaraṇaṃ sadaiva

त्वं सर्वविश्वजननी परिपालयास्मान् पुत्रानिवातिपतितान् रिपुसङ्कटेऽस्मिन् ।मातर्न तेऽस्त्यविदितं भुवनत्रयेऽपि कस्मादुपेक्षसि सुरानसुरप्रतप्तान्॥ 35 ॥

tvaṃ sarvaviśvajananī paripālayāsmān putrānivātipatitān ripusaṅkaṭe'smin | mātarna te'styaviditaṃ bhuvanatraye'pi kasmādupekṣasi surānasuraprataptān

त्रैलोक्यमेतदखिलं विहितं त्वयैव ब्रह्मा हरिः पशुपतिस्तव वासनोत्थाः ।कुर्वन्ति कार्यमखिलं स्ववशा न ते ते भ्रूभङ्गचालनवशाद्विहरन्ति कामम्॥ 36 ॥

trailokyametadakhilaṃ vihitaṃ tvayaiva brahmā hariḥ paśupatistava vāsanotthāḥ | kurvanti kāryamakhilaṃ svavaśā na te te bhrūbhaṅgacālanavaśādviharanti kāmam

माता सुतान्परिभवात्परिपाति दीनान् रीतिस्त्वयैव रचिता प्रकटापराधान् ।कस्मान्न पालयसि देवि विनापराधा- नस्मांस्त्वदङ्घ्रिशरणान्करुणारसाब्धे॥ 37 ॥

mātā sutānparibhavātparipāti dīnān rītistvayaiva racitā prakaṭāparādhān | kasmānna pālayasi devi vināparādhā- nasmāṃstvadaṅghriśaraṇānkaruṇārasābdhe

नूनं मदङ्घ्रिभजनाप्तपदाः किलैते भक्तिं विहाय विभवे सुखभोगलुब्धाः ।नेमे कटाक्षविषया इति चेन्न चैषा रीतिः सुते जननकर्तरि चापि दृष्टा॥ 38 ॥

nūnaṃ madaṅghribhajanāptapadāḥ kilaite bhaktiṃ vihāya vibhave sukhabhogalubdhāḥ | neme kaṭākṣaviṣayā iti cenna caiṣā rītiḥ sute jananakartari cāpi dṛṣṭā

दोषो न नोऽत्र जननि प्रतिभाति चित्ते यत्ते विहाय भजनं विभवे निमग्नाः ।मोहस्त्वया विरचितः प्रभवत्यसौ न- स्तस्मात्स्वभावकरुणे दयसे कथं न॥ 39 ॥

doṣo na no'tra janani pratibhāti citte yatte vihāya bhajanaṃ vibhave nimagnāḥ | mohastvayā viracitaḥ prabhavatyasau na- stasmātsvabhāvakaruṇe dayase kathaṃ na

पूर्वं त्वया जननि दैत्यपतिर्बलिष्ठो व्यापादितो महिषरूपधरः किलाजौ ।अस्मत्कृते सकललोकभयावहोऽसौ वृत्रं कथं न भयदं विधुनोषि मातः॥ 40 ॥

pūrvaṃ tvayā janani daityapatirbaliṣṭho vyāpādito mahiṣarūpadharaḥ kilājau | asmatkṛte sakalalokabhayāvaho'sau vṛtraṃ kathaṃ na bhayadaṃ vidhunoṣi mātaḥ

शुम्भस्तथातिबलवाननुजो निशुम्भ- स्तौ भ्रातरौ तदनुगा निहता हतौ च ।वृत्रं तथा जहि खलं प्रबलं दयार्द्रे मत्तं विमोहय तथा न भवेद्यथासौ॥ 41 ॥

śumbhastathātibalavānanujo niśumbha- stau bhrātarau tadanugā nihatā hatau ca | vṛtraṃ tathā jahi khalaṃ prabalaṃ dayārdre mattaṃ vimohaya tathā na bhavedyathāsau

त्वं पालयाद्य विबुधानसुरेण मातः सन्तापितानतितरां भयविह्वलांश्च ।नान्योऽस्ति कोऽपि भुवनेषु सुरार्तिहन्ता यः क्लेशजालमखिलं निदहेत्स्वशक्त्या॥ 42 ॥

tvaṃ pālayādya vibudhānasureṇa mātaḥ santāpitānatitarāṃ bhayavihvalāṃśca | nānyo'sti ko'pi bhuvaneṣu surārtihantā yaḥ kleśajālamakhilaṃ nidahetsvaśaktyā

वृत्रे दया तव यदि प्रथिता तथापि जह्येनमाशु जनदुःखकरं खलं च ।पापात्समुद्धर भवानि शरैः पुनाना नोचेत्प्रयास्यति तमो ननु दुष्टबुद्धिः॥ 43 ॥

vṛtre dayā tava yadi prathitā tathāpi jahyenamāśu janaduḥkhakaraṃ khalaṃ ca | pāpātsamuddhara bhavāni śaraiḥ punānā nocetprayāsyati tamo nanu duṣṭabuddhiḥ

ते प्रापिताः सुरवनं विबुधारयो ये हत्वा रणेऽपि विशिखैः किल पावितास्ते ।त्राता न किं निरयपातभयाद्दयार्द्रे यच्छत्रवोऽपि न हि किं विनिहंसि वृत्रम्॥ 44 ॥

te prāpitāḥ suravanaṃ vibudhārayo ye hatvā raṇe'pi viśikhaiḥ kila pāvitāste | trātā na kiṃ nirayapātabhayāddayārdre yacchatravo'pi na hi kiṃ vinihaṃsi vṛtram

जानीमहे रिपुरसौ तव सेवको न प्रायेण पीडयति नः किल पापबुद्धिः ।यस्तावकस्त्विह भवेदमरानसौ किं त्वत्पादपङ्कजरतान्ननु पीडयेद्वा॥ 45 ॥

jānīmahe ripurasau tava sevako na prāyeṇa pīḍayati naḥ kila pāpabuddhiḥ | yastāvakastviha bhavedamarānasau kiṃ tvatpādapaṅkajaratānnanu pīḍayedvā

कुर्मः कथं जननि पूजनमद्य तेऽम्ब पुष्पादिकं तव विनिर्मितमेव यस्मात् ।मन्त्रा वयं च सकलं परशक्तिरूपं तस्माद्भवानि चरणे प्रणताः स्म नूनम्॥ 46 ॥

kurmaḥ kathaṃ janani pūjanamadya te'mba puṣpādikaṃ tava vinirmitameva yasmāt | mantrā vayaṃ ca sakalaṃ paraśaktirūpaṃ tasmādbhavāni caraṇe praṇatāḥ sma nūnam

धन्यास्त एव मनुजा हि भजन्ति भक्त्या पादाम्बुजं तव भवाब्धिजलेषु पोतम् ।यं योगिनोऽपि मनसा सततं स्मरन्ति मोक्षार्थिनो विगतरागविकारमोहाः॥ 47 ॥

dhanyāsta eva manujā hi bhajanti bhaktyā pādāmbujaṃ tava bhavābdhijaleṣu potam | yaṃ yogino'pi manasā satataṃ smaranti mokṣārthino vigatarāgavikāramohāḥ

ये याज्ञिकाः सकलवेदविदोऽपि नूनं त्वां संस्मरन्ति सततं किल होमकाले ।स्वाहां तु तृप्तिजननीममरेश्वराणां भूयः स्वधां पितृगणस्य च तृप्तिहेतुम्॥ 48 ॥

ye yājñikāḥ sakalavedavido'pi nūnaṃ tvāṃ saṃsmaranti satataṃ kila homakāle | svāhāṃ tu tṛptijananīmamareśvarāṇāṃ bhūyaḥ svadhāṃ pitṛgaṇasya ca tṛptihetum

मेधासि कान्तिरसि शान्तिरपि प्रसिद्धा बुद्धिस्त्वमेव विशदार्थकरी नराणाम् ।सर्वं त्वमेव विभवं भुवनत्रयेऽस्मि- न्कृत्वा ददासि भजतां कृपया सदैव॥ 49 ॥

medhāsi kāntirasi śāntirapi prasiddhā buddhistvameva viśadārthakarī narāṇām | sarvaṃ tvameva vibhavaṃ bhuvanatraye'smi- nkṛtvā dadāsi bhajatāṃ kṛpayā sadaiva

व्यास उवाच ।एवं स्तुता सुरैर्देवी प्रत्यक्षा साभवत्तदा ।चारुरूपधरा तन्वी सर्वाभरणभूषिता॥ 50 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ stutā surairdevī pratyakṣā sābhavattadā | cārurūpadharā tanvī sarvābharaṇabhūṣitā

पाशाङ्कुशवराभीतिलसद्बाहुचतुष्टया ।रणत्किङ्किणिकाजालरसनाबद्धसत्कटिः॥ 51 ॥

pāśāṅkuśavarābhītilasadbāhucatuṣṭayā | raṇatkiṅkiṇikājālarasanābaddhasatkaṭiḥ

कलकण्ठीरवा कान्ता क्वणत्कङ्कणनूपुरा ।चन्द्रखण्डसमाबद्धरत्नमौलिविराजिता॥ 52 ॥

kalakaṇṭhīravā kāntā kvaṇatkaṅkaṇanūpurā | candrakhaṇḍasamābaddharatnamaulivirājitā

मन्दस्मितारविन्दास्या नेत्रत्रयविभूषिता ।पारिजातप्रसूनाच्छनालवर्णसमप्रभा॥ 53 ॥

mandasmitāravindāsyā netratrayavibhūṣitā | pārijātaprasūnācchanālavarṇasamaprabhā

रक्ताम्बरपरीधाना रक्तचन्दनचर्चिता ।प्रसादसुमुखी देवी करुणारससागरा॥ 54 ॥

raktāmbaraparīdhānā raktacandanacarcitā | prasādasumukhī devī karuṇārasasāgarā

सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वद्वैतारणिः परा ।सर्वज्ञा सर्वकर्त्री च सर्वाधिष्ठानरूपिणी॥ 55 ॥

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvadvaitāraṇiḥ parā | sarvajñā sarvakartrī ca sarvādhiṣṭhānarūpiṇī

सर्ववेदान्तसंसिद्धा सच्चिदानन्दरूपिणी ।प्रणेमुस्तां समालोक्य सुरा देवीं पुरःस्थिताम्॥ 56 ॥

sarvavedāntasaṃsiddhā saccidānandarūpiṇī | praṇemustāṃ samālokya surā devīṃ puraḥsthitām

तानाह प्रणतानम्बा किं वः कार्यं ब्रुवन्तु माम् ।देवा ऊचुः ।मोहयैनं रिपुं वृत्रं देवानामतिदुःखदम्॥ 57 ॥

tānāha praṇatānambā kiṃ vaḥ kāryaṃ bruvantu mām | devā ūcuḥ | mohayainaṃ ripuṃ vṛtraṃ devānāmatiduḥkhadam

यथा विश्वसते देवांस्तथा कुरु विमोहितम् ।आयुधे च बलं देहि हतः स्याद्येन वा रिपुः॥ 58 ॥

yathā viśvasate devāṃstathā kuru vimohitam | āyudhe ca balaṃ dehi hataḥ syādyena vā ripuḥ

व्यास उवाच ।तथेत्युक्त्वा भगवती तत्रैवान्तरधीयत ।स्वानि स्वानि निकेतानि जग्मुर्देवा मुदान्विताः॥ 59 ॥

vyāsa uvāca | tathetyuktvā bhagavatī tatraivāntaradhīyata | svāni svāni niketāni jagmurdevā mudānvitāḥ