Skandha 6, Adhyāya 4

व्यास उवाच ।निर्गतास्ते परावृत्तास्तपोविघ्नकराः सुराः ।निराशाः कार्यसंसिद्ध्यै तं दृष्ट्वा दृढचेतसम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | nirgatāste parāvṛttāstapovighnakarāḥ surāḥ | nirāśāḥ kāryasaṃsiddhyai taṃ dṛṣṭvā dṛḍhacetasam

जाते वर्षशते पूर्णे ब्रह्मा लोकपितामहः ।तत्राजगाम तरसा हंसारूढश्चतुर्मुखः॥ 2 ॥

jāte varṣaśate pūrṇe brahmā lokapitāmahaḥ | tatrājagāma tarasā haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ

आगत्य तमुवाचेदं त्वष्ट्टपुत्र सुखी भव ।त्यक्त्वा ध्यानं वरं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम्॥ 3 ॥

āgatya tamuvācedaṃ tvaṣṭṭaputra sukhī bhava | tyaktvā dhyānaṃ varaṃ brūhi dadāmi tava vāñchitam

तपसा तेऽद्य तुष्टोऽस्मि त्वां दृष्ट्वा चातिकर्शितम् ।वरं वरय भद्रं ते मनोऽभिलषितं तव॥ 4 ॥

tapasā te'dya tuṣṭo'smi tvāṃ dṛṣṭvā cātikarśitam | varaṃ varaya bhadraṃ te mano'bhilaṣitaṃ tava

व्यास उवाच ।वृत्रस्तदातिविशदां पुरतो निशम्य वाचं सुधासमरसां जगदेककर्तुः ।सन्त्यज्य योगकलनां सहसोदतिष्ठ- त्सञ्जातहर्षनयनाश्रुकलाकलापः॥ 5 ॥

vyāsa uvāca | vṛtrastadātiviśadāṃ purato niśamya vācaṃ sudhāsamarasāṃ jagadekakartuḥ | santyajya yogakalanāṃ sahasodatiṣṭha- tsañjātaharṣanayanāśrukalākalāpaḥ

पादौ प्रणम्य शिरसा प्रणयाद्विधातु- र्बद्धाञ्जलिः पुरत एव समाससाद ।प्रोवाच तं सुवरदं तपसा प्रसन्नं प्रेम्णातिगद्गदगिरा विनयेन नम्रः॥ 6 ॥

pādau praṇamya śirasā praṇayādvidhātu- rbaddhāñjaliḥ purata eva samāsasāda | provāca taṃ suvaradaṃ tapasā prasannaṃ premṇātigadgadagirā vinayena namraḥ

प्राप्तं मया सकलदेवपदं प्रभोऽद्य यद्दर्शनं तव सुदुर्लभमाशु जातम् ।वाञ्छास्ति नाथ मनसि प्रवणे दुरापा तां प्रब्रवीमि कमलासन वेत्सि भावम्॥ 7 ॥

prāptaṃ mayā sakaladevapadaṃ prabho'dya yaddarśanaṃ tava sudurlabhamāśu jātam | vāñchāsti nātha manasi pravaṇe durāpā tāṃ prabravīmi kamalāsana vetsi bhāvam

मृत्युश्च मा भवतु मे किल लोहकाष्ठ- शुष्कार्द्रवंशनिचयैरपरैश्च शस्त्रैः ।वृद्धि प्रयातु मम वीर्यमतीव युद्धे यस्माद्भवामि सबलैरमरैरजेयः॥ 8 ॥

mṛtyuśca mā bhavatu me kila lohakāṣṭha- śuṣkārdravaṃśanicayairaparaiśca śastraiḥ | vṛddhi prayātu mama vīryamatīva yuddhe yasmādbhavāmi sabalairamarairajeyaḥ

व्यास उवाच ।इत्थं सम्प्रार्थितो ब्रह्मा तमाह प्रहसन्निव ।उत्तिष्ठ गच्छ भद्रं ते वाञ्छितं सफलं सदा॥ 9 ॥

vyāsa uvāca | itthaṃ samprārthito brahmā tamāha prahasanniva | uttiṣṭha gaccha bhadraṃ te vāñchitaṃ saphalaṃ sadā

न शुष्केण न चार्द्रेण न पाषाणेन दारुणा ।भविष्यति च ते मृत्युरिति सत्यं ब्रवीम्यहम्॥ 10 ॥

na śuṣkeṇa na cārdreṇa na pāṣāṇena dāruṇā | bhaviṣyati ca te mṛtyuriti satyaṃ bravīmyaham

इति दत्त्वा वरं ब्रह्मा जगाम भुवनं परम् ।वृत्रस्तु तं वरं लब्धा मुदितः स्वगृहं ययौ॥ 11 ॥

iti dattvā varaṃ brahmā jagāma bhuvanaṃ param | vṛtrastu taṃ varaṃ labdhā muditaḥ svagṛhaṃ yayau

शशंस पितुरग्रे तद्वरदानं महामतिः ।त्वष्टा तु मुदितः प्राप्तं पुत्रं प्राप्तवरं तदा॥ 12 ॥

śaśaṃsa pituragre tadvaradānaṃ mahāmatiḥ | tvaṣṭā tu muditaḥ prāptaṃ putraṃ prāptavaraṃ tadā

स्वस्ति तेऽस्तु महाभाग जहि शक्रं रिपुं मम ।हत्वागच्छ त्रिशिरसो हन्तारं पापसंयुतम्॥ 13 ॥

svasti te'stu mahābhāga jahi śakraṃ ripuṃ mama | hatvāgaccha triśiraso hantāraṃ pāpasaṃyutam

भव त्वं त्रिदशाधीशः सम्प्राप्य विजयं रणे ।ममाधिं छिन्धि विपुलं पुत्रनाशसमुद्भवम्॥ 14 ॥

bhava tvaṃ tridaśādhīśaḥ samprāpya vijayaṃ raṇe | mamādhiṃ chindhi vipulaṃ putranāśasamudbhavam

जीवतो वाक्यकरणात्क्षयाहे भूरिभोजनात् ।गयायां पिण्डदानाच्च त्रिभिः पुत्रस्य पुत्रता॥ 15 ॥

jīvato vākyakaraṇātkṣayāhe bhūribhojanāt | gayāyāṃ piṇḍadānācca tribhiḥ putrasya putratā

तस्मात्पुत्र ममात्यर्थं दुःखं नाशितुमर्हसि ।त्रिशिरा मम चित्तात्तु नापसर्पति कर्हिचित्॥ 16 ॥

tasmātputra mamātyarthaṃ duḥkhaṃ nāśitumarhasi | triśirā mama cittāttu nāpasarpati karhicit

सुशीलः सत्यवादी च तापसो वेदवित्तमः ।अपराधं विना तेन निहतः पापबुद्धिना॥ 17 ॥

suśīlaḥ satyavādī ca tāpaso vedavittamaḥ | aparādhaṃ vinā tena nihataḥ pāpabuddhinā

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा वृत्रः परमदुर्जयः ।रथमारुह्य तरसा निर्जगाम पितुर्गृहात्॥ 18 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā vṛtraḥ paramadurjayaḥ | rathamāruhya tarasā nirjagāma piturgṛhāt

रणदुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खनादं महाबलम् ।कारयित्वा प्रयाणं स चकार मदगर्वितः॥ 19 ॥

raṇadundubhinirghoṣaṃ śaṅkhanādaṃ mahābalam | kārayitvā prayāṇaṃ sa cakāra madagarvitaḥ

निर्ययौ नयसंयुक्तः सेवकानिति संवदन् ।हत्वा शक्रं ग्रहीष्यामि सुरराज्यमकण्टकम्॥ 20 ॥

niryayau nayasaṃyuktaḥ sevakāniti saṃvadan | hatvā śakraṃ grahīṣyāmi surarājyamakaṇṭakam

इत्युक्त्वा निर्जगामाशु स्वसैन्यपरिवारितः ।महता सैन्यनादेन भीषयन्नमरावतीम्॥ 21 ॥

ityuktvā nirjagāmāśu svasainyaparivāritaḥ | mahatā sainyanādena bhīṣayannamarāvatīm

तमागच्छन्तमाज्ञाय तुराषाडपि सत्वरः ।सेनोद्योगं भयत्रस्तः कारयामास भारत॥ 22 ॥

tamāgacchantamājñāya turāṣāḍapi satvaraḥ | senodyogaṃ bhayatrastaḥ kārayāmāsa bhārata

सर्वानाहूय तरसा लोकपालानरिन्दमः ।युद्धार्थं प्रेरयन्सर्वान्व्यरोचत महाद्युतिः॥ 23 ॥

sarvānāhūya tarasā lokapālānarindamaḥ | yuddhārthaṃ prerayansarvānvyarocata mahādyutiḥ

गृध्रन्व्यूहं ततः कृत्वा संस्थितः पाकशासनः ।तत्राजगाम वेगात्तु वृत्रः परबलार्दनः॥ 24 ॥

gṛdhranvyūhaṃ tataḥ kṛtvā saṃsthitaḥ pākaśāsanaḥ | tatrājagāma vegāttu vṛtraḥ parabalārdanaḥ

देवदानवयोस्तावत्सङ्ग्रामस्तुमुलोऽभवत् ।वृत्रवासवयोः सङ्ख्ये मनसा विजयैषिणोः॥ 25 ॥

devadānavayostāvatsaṅgrāmastumulo'bhavat | vṛtravāsavayoḥ saṅkhye manasā vijayaiṣiṇoḥ

एवं परस्परं युद्धे सन्दीप्ते भयदे भृशम् ।आकूतं देवताः प्रापुर्दैत्याश्च परमां मुदम्॥ 26 ॥

evaṃ parasparaṃ yuddhe sandīpte bhayade bhṛśam | ākūtaṃ devatāḥ prāpurdaityāśca paramāṃ mudam

तोमरैर्भिन्दिपालैश्च खड्गैः परशुपट्टिशैः ।जघ्नुः परस्परं देवदैत्या स्वस्ववरायुधैः॥ 27 ॥

tomarairbhindipālaiśca khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ | jaghnuḥ parasparaṃ devadaityā svasvavarāyudhaiḥ

एवं युद्धे वर्तमाने दारुणे लोमहर्षणे ।शक्रं जग्राह सहसा वृत्रः क्रोधसमन्वितः॥ 28 ॥

evaṃ yuddhe vartamāne dāruṇe lomaharṣaṇe | śakraṃ jagrāha sahasā vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ

अपावृत्य मुखे क्षिप्त्वा स्थितो वृत्रः शतक्रतुम् ।मुदितोऽभून्महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन्॥ 29 ॥

apāvṛtya mukhe kṣiptvā sthito vṛtraḥ śatakratum | mudito'bhūnmahārāja pūrvavairamanusmaran

शक्रे ग्रस्तेऽथ वृत्रेण सम्भ्रान्ता निर्जरास्तदा ।चुक्रुशः परमार्तास्ते हा शक्रेति मुहुर्मुहुः॥ 30 ॥

śakre graste'tha vṛtreṇa sambhrāntā nirjarāstadā | cukruśaḥ paramārtāste hā śakreti muhurmuhuḥ

अपावृतं मुखे शक्रं ज्ञात्वा सर्वे दिवौकसः ।बृहस्पतिं प्रणम्योचुर्दीना व्यथितचेतसः॥ 31 ॥

apāvṛtaṃ mukhe śakraṃ jñātvā sarve divaukasaḥ | bṛhaspatiṃ praṇamyocurdīnā vyathitacetasaḥ

किं कर्तव्यं द्विजश्रेष्ठ त्वमस्माकं गुरुः परः ।शक्रो ग्रस्तस्तु वृत्रेण रक्षितो देवतान्तरैः॥ 32 ॥

kiṃ kartavyaṃ dvijaśreṣṭha tvamasmākaṃ guruḥ paraḥ | śakro grastastu vṛtreṇa rakṣito devatāntaraiḥ

विना शक्रेण किं कुर्मः सर्वे हीनपराक्रमाः ।अभिचारं कुरु विभो सत्वरः शक्रमुक्तये॥ 33 ॥

vinā śakreṇa kiṃ kurmaḥ sarve hīnaparākramāḥ | abhicāraṃ kuru vibho satvaraḥ śakramuktaye

बृहस्पतिरुवाच ।किं कर्तव्यं सुराः क्षिप्तो मुखमध्येऽस्ति वासवः ।वृत्रेणोत्सादितो जीवन्नस्ति कोष्ठान्तरे रिपोः॥ 34 ॥

bṛhaspatiruvāca | kiṃ kartavyaṃ surāḥ kṣipto mukhamadhye'sti vāsavaḥ | vṛtreṇotsādito jīvannasti koṣṭhāntare ripoḥ

व्यास उवाच ।देवाश्चिन्तातुराः सर्वे तुरासाहं तथाकृतम् ।दृष्ट्वा विमृश्य तरसा चक्रुर्यत्नं विमुक्तये॥ 35 ॥

vyāsa uvāca | devāścintāturāḥ sarve turāsāhaṃ tathākṛtam | dṛṣṭvā vimṛśya tarasā cakruryatnaṃ vimuktaye

असृजन्त महासत्त्वां जृम्भिकां रिपुनाशिनीम् ।ततो विजृम्भमाणः स व्यावृतास्यो बभूव ह॥ 36 ॥

asṛjanta mahāsattvāṃ jṛmbhikāṃ ripunāśinīm | tato vijṛmbhamāṇaḥ sa vyāvṛtāsyo babhūva ha

विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादवापतत् ।स्वान्यङ्गान्यपि सङ्क्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः॥ 37 ॥

vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyādavāpatat | svānyaṅgānyapi saṅkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ

ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंस्थिता ।जहृषुश्च सुराः सर्वे शक्रं दृष्ट्वा विनिर्गतम्॥ 38 ॥

tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃsthitā | jahṛṣuśca surāḥ sarve śakraṃ dṛṣṭvā vinirgatam

ततः प्रववृते युद्धं तयोर्लोकभयप्रदम् ।वर्षाणामयुतं यावद्दारुणं लोमहर्षणम्॥ 39 ॥

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayorlokabhayapradam | varṣāṇāmayutaṃ yāvaddāruṇaṃ lomaharṣaṇam

एकतश्च सुराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः ।एकतो बलवांस्त्वाष्ट्रः सङ्ग्रामे समवर्तत॥ 40 ॥

ekataśca surāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ | ekato balavāṃstvāṣṭraḥ saṅgrāme samavartata

यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो वरमदावृतः ।पराजितस्तदा शक्रस्तेजसा तस्य धर्षितः॥ 41 ॥

yadā vyavardhata raṇe vṛtro varamadāvṛtaḥ | parājitastadā śakrastejasā tasya dharṣitaḥ

विव्यथे मघवा युद्धे ततः प्राप्य पराजयम् ।विषादमगमन्देवा दृष्ट्वा शक्रं पराजितम्॥ 42 ॥

vivyathe maghavā yuddhe tataḥ prāpya parājayam | viṣādamagamandevā dṛṣṭvā śakraṃ parājitam

जग्मुस्त्यक्त्वा रणं सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः ।गृहीतं देवसदनं वृत्रेणागत्य रंहसा॥ 43 ॥

jagmustyaktvā raṇaṃ sarve devā indrapurogamāḥ | gṛhītaṃ devasadanaṃ vṛtreṇāgatya raṃhasā

देवोद्यानानिसर्वाणि भुङ्क्तेऽसौ दानवो बलात् ।ऐरावतोऽपि दैत्येन गृहीतोऽसौ गजोत्तमः॥ 44 ॥

devodyānānisarvāṇi bhuṅkte'sau dānavo balāt | airāvato'pi daityena gṛhīto'sau gajottamaḥ

विमानानि च सर्वाणि गृहीतानि विशाम्पते ।उच्चैःश्रवा हयवरो जातस्तस्य वशे तदा॥ 45 ॥

vimānāni ca sarvāṇi gṛhītāni viśāmpate | uccaiḥśravā hayavaro jātastasya vaśe tadā

कामधेनुः पारिजातो गणश्चाप्सरसां तथा ।गृहीतं रत्नमात्रं तु तेन त्वष्ट्टसुतेन ह॥ 46 ॥

kāmadhenuḥ pārijāto gaṇaścāpsarasāṃ tathā | gṛhītaṃ ratnamātraṃ tu tena tvaṣṭṭasutena ha

स्थानभ्रष्टाः सुराः सर्वे गिरिदुर्गेषु संस्थिताः ।दुःखमापुः परिभ्रष्टा यज्ञभागात्सुरालयात्॥ 47 ॥

sthānabhraṣṭāḥ surāḥ sarve giridurgeṣu saṃsthitāḥ | duḥkhamāpuḥ paribhraṣṭā yajñabhāgātsurālayāt

वृत्रः सुरपदं प्राप्य बभूव मदगर्वितः ।त्वष्टातीव सुखं प्राप्य मुमोद सुतसंयुतः॥ 48 ॥

vṛtraḥ surapadaṃ prāpya babhūva madagarvitaḥ | tvaṣṭātīva sukhaṃ prāpya mumoda sutasaṃyutaḥ

अमन्त्रयन्हितं देवा मुनिभिः सह भारत ।किं कर्तव्यमिति प्राप्ते विचिन्त्य भयमोहिताः॥ 49 ॥

amantrayanhitaṃ devā munibhiḥ saha bhārata | kiṃ kartavyamiti prāpte vicintya bhayamohitāḥ

जग्मुः कैलासमचलं सुराः शक्रसमन्विताः ।महादेवं प्रणम्योचुः प्रह्वाः प्राञ्जलयो भृशम्॥ 50 ॥

jagmuḥ kailāsamacalaṃ surāḥ śakrasamanvitāḥ | mahādevaṃ praṇamyocuḥ prahvāḥ prāñjalayo bhṛśam

देवदेव महादेव कृपासिन्धो महेश्वर ।रक्षास्मान्भयभीतांस्तु वृत्रेणातिपराजितान्॥ 51 ॥

devadeva mahādeva kṛpāsindho maheśvara | rakṣāsmānbhayabhītāṃstu vṛtreṇātiparājitān

गृहीतं देवसदनं तेन देव बलीयसा ।किं कर्तव्यमतः शम्भो ब्रूहि सत्यं शिवाद्य नः॥ 52 ॥

gṛhītaṃ devasadanaṃ tena deva balīyasā | kiṃ kartavyamataḥ śambho brūhi satyaṃ śivādya naḥ

किं कुर्मः क्व च गच्छामः स्थानभ्रष्टा महेश्वर ।दुःखस्य नाधिगच्छामो विनाशोपायमीश्वर॥ 53 ॥

kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ sthānabhraṣṭā maheśvara | duḥkhasya nādhigacchāmo vināśopāyamīśvara

साहाय्यं कुरु भूतेश व्यथिताः स्म कृपानिधे ।वृत्रं जहि मदोत्सिक्तं वरदानबलाद्विभो॥ 54 ॥

sāhāyyaṃ kuru bhūteśa vyathitāḥ sma kṛpānidhe | vṛtraṃ jahi madotsiktaṃ varadānabalādvibho

शिव उवाच ।ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा वयं सर्वे हरेः क्षयम् ।गत्वा समेत्य तं विष्णुं चिन्तयामो वधोद्यमम्॥ 55 ॥

śiva uvāca | brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā vayaṃ sarve hareḥ kṣayam | gatvā sametya taṃ viṣṇuṃ cintayāmo vadhodyamam

स शक्तश्च छलज्ञश्च बलवान्बुद्धिमत्तरः ।शरण्यश्च दयाब्धिश्च वासुदेवो जनार्दनः॥ 56 ॥

sa śaktaśca chalajñaśca balavānbuddhimattaraḥ | śaraṇyaśca dayābdhiśca vāsudevo janārdanaḥ

विना तं देवदेवेशं नार्थसिद्धिर्भविष्यति ।तस्मात्तत्र च गन्तव्यं सर्वकार्यार्थसिद्धये॥ 57 ॥

vinā taṃ devadeveśaṃ nārthasiddhirbhaviṣyati | tasmāttatra ca gantavyaṃ sarvakāryārthasiddhaye

व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे ब्रह्मा शक्रः सशङ्करः ।जग्मुर्विष्णोः क्षयं देवाः शरण्यं भक्तवत्सलम्॥ 58 ॥

vyāsa uvāca | iti sañcintya te sarve brahmā śakraḥ saśaṅkaraḥ | jagmurviṣṇoḥ kṣayaṃ devāḥ śaraṇyaṃ bhaktavatsalam

गत्वा विष्णुपदं देवास्तुष्टुवुः परमेश्वरम् ।हरिं पुरुषसूक्तेन वेदोक्तेन जगद्गुरुम्॥ 59 ॥

gatvā viṣṇupadaṃ devāstuṣṭuvuḥ parameśvaram | hariṃ puruṣasūktena vedoktena jagadgurum

प्रत्यक्षोऽभूज्जगन्नाथस्तेषां स कमलापतिः ।सम्मान्य च सुरान्सर्वानित्युवाच पुरःस्थितः॥ 60 ॥

pratyakṣo'bhūjjagannāthasteṣāṃ sa kamalāpatiḥ | sammānya ca surānsarvānityuvāca puraḥsthitaḥ

किमागताः स्म लोकेशा हरब्रह्मसमन्विताः ।कारणं कथयध्वं वः सर्वेषां सुरसत्तमाः॥ 61 ॥

kimāgatāḥ sma lokeśā harabrahmasamanvitāḥ | kāraṇaṃ kathayadhvaṃ vaḥ sarveṣāṃ surasattamāḥ

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं नोचुर्देवा रमापतिम् ।चिन्ताविष्टाः स्थिताः प्रायः सर्वेप्राञ्जलयस्तथा॥ 62 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā harervākyaṃ nocurdevā ramāpatim | cintāviṣṭāḥ sthitāḥ prāyaḥ sarveprāñjalayastathā