Skandha 6, Adhyāya 3

व्यास उवाच ।कृतस्वस्त्ययनो वृत्रो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।निर्जगाम रथारूढो हन्तुं शक्रं महाबलः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | kṛtasvastyayano vṛtro brāhmaṇairvedapāragaiḥ | nirjagāma rathārūḍho hantuṃ śakraṃ mahābalaḥ

तदैव राक्षसाः क्रूराः पुरा देवपराजिताः ।समाजग्मुश्च सेवार्थं वृत्रं ज्ञात्वा महाबलम्॥ 2 ॥

tadaiva rākṣasāḥ krūrāḥ purā devaparājitāḥ | samājagmuśca sevārthaṃ vṛtraṃ jñātvā mahābalam

इन्द्रदूतास्तु तं दृष्ट्वा युद्धाय तु समागतम् ।वेगादागत्य वृत्तान्तं शशंसुस्तस्य चेष्टितम्॥ 3 ॥

indradūtāstu taṃ dṛṣṭvā yuddhāya tu samāgatam | vegādāgatya vṛttāntaṃ śaśaṃsustasya ceṣṭitam

दूता ऊचुः ।स्वामिञ्छीघ्रमिहायाति वृत्रो नाम रिपुस्तव ।बलवान्स्यन्दने रूढस्त्वष्ट्रा चोत्पादितः किल॥ 4 ॥

dūtā ūcuḥ | svāmiñchīghramihāyāti vṛtro nāma ripustava | balavānsyandane rūḍhastvaṣṭrā cotpāditaḥ kila

अविचारेण नाशार्थं तव क्रोधान्वितेन वै ।पुत्रघाताभितप्तेन दुःसहो राक्षसैर्युतः॥ 5 ॥

avicāreṇa nāśārthaṃ tava krodhānvitena vai | putraghātābhitaptena duḥsaho rākṣasairyutaḥ

यत्नं कुरु महाभाग शीघ्रमायाति साम्प्रतम् ।मेरुमन्दरसङ्काशो घोरशब्दोऽतिदारुणः॥ 6 ॥

yatnaṃ kuru mahābhāga śīghramāyāti sāmpratam | merumandarasaṅkāśo ghoraśabdo'tidāruṇaḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भीता देवगणा भृशम् ।आगत्योचुः सुरपतिं शृण्वन्तं दूतभाषितम्॥ 7 ॥

etasminnantare tatra bhītā devagaṇā bhṛśam | āgatyocuḥ surapatiṃ śṛṇvantaṃ dūtabhāṣitam

गणाः ऊचुः ।मघवन् दुर्निमित्तानि भवन्ति त्रिदशालये ।बहूनि भयशंसीनि पक्षिणां विरुतानि च॥ 8 ॥

gaṇāḥ ūcuḥ | maghavan durnimittāni bhavanti tridaśālaye | bahūni bhayaśaṃsīni pakṣiṇāṃ virutāni ca

काकगृध्रास्तथा श्येनाः कङ्काद्या दारुणाः खगाः ।रुदन्ति विकृतैः शब्दैरुत्कारैर्भवनोपरि॥ 9 ॥

kākagṛdhrāstathā śyenāḥ kaṅkādyā dāruṇāḥ khagāḥ | rudanti vikṛtaiḥ śabdairutkārairbhavanopari

चीचीकूचीति निनदान् कुर्वन्ति विहगा भृशम् ।वाहनानां च नेत्रेभ्यो जलधाराः पतन्त्यधः॥ 10 ॥

cīcīkūcīti ninadān kurvanti vihagā bhṛśam | vāhanānāṃ ca netrebhyo jaladhārāḥ patantyadhaḥ

श्रूयतेऽतिमहाञ्छब्दो रुदतीनां निशासु च ।राक्षसीनां महाभाग भवनोपरि दारुणः॥ 11 ॥

śrūyate'timahāñchabdo rudatīnāṃ niśāsu ca | rākṣasīnāṃ mahābhāga bhavanopari dāruṇaḥ

प्रपतन्ति ध्वजास्तूर्णं विना वातेन मानद ।प्रभवन्ति महोत्पाता दिवि भूम्यन्तरिक्षजाः॥ 12 ॥

prapatanti dhvajāstūrṇaṃ vinā vātena mānada | prabhavanti mahotpātā divi bhūmyantarikṣajāḥ

कृष्णाम्बरधरा नार्यो भ्रमन्ति च गृहे गृहे ।यान्तु यान्तु गृहात्तूर्णं कुर्वन्त्यो विकृताननाः॥ 13 ॥

kṛṣṇāmbaradharā nāryo bhramanti ca gṛhe gṛhe | yāntu yāntu gṛhāttūrṇaṃ kurvantyo vikṛtānanāḥ

रात्रौ स्वप्नेषु कान्तानां सुप्तानां निजमन्दिरे ।केशाँल्लुनन्ति राक्षस्यो भीषयन्त्यो भृशातुराः॥ 14 ॥

rātrau svapneṣu kāntānāṃ suptānāṃ nijamandire | keśā~llunanti rākṣasyo bhīṣayantyo bhṛśāturāḥ

एवंविधानि देवेश भूकम्पोल्कादयस्तथा ।गोमायवो रुदन्ति स्म निशायां भवनाङ्गणे॥ 15 ॥

evaṃvidhāni deveśa bhūkampolkādayastathā | gomāyavo rudanti sma niśāyāṃ bhavanāṅgaṇe

सरटानां च जालानि प्रभवन्ति गृहे गृहे ।अङ्गप्रस्फुरणादीनि दुर्निमित्तानि सर्वशः॥ 16 ॥

saraṭānāṃ ca jālāni prabhavanti gṛhe gṛhe | aṅgaprasphuraṇādīni durnimittāni sarvaśaḥ

व्यास उवाच ।इति तेषां वचः श्रुत्वा चिन्तामाप सुरेश्वरः ।बृहस्पतिं समाहूय पप्रच्छ च मनोगतम्॥ 17 ॥

vyāsa uvāca | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā cintāmāpa sureśvaraḥ | bṛhaspatiṃ samāhūya papraccha ca manogatam

इन्द्र उवाच ।ब्रह्मन् किमुत घोराणि निमित्तानि भवन्ति वै ।वाताश्च दारुणा वान्ति प्रपतन्त्युलकाः खतः॥ 18 ॥

indra uvāca | brahman kimuta ghorāṇi nimittāni bhavanti vai | vātāśca dāruṇā vānti prapatantyulakāḥ khataḥ

सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थो विघ्ननाशने ।बुद्धिमाञ्छास्त्रतत्त्वज्ञो देवतानां गुरुस्तथा॥ 19 ॥

sarvajño'si mahābhāga samartho vighnanāśane | buddhimāñchāstratattvajño devatānāṃ gurustathā

कुरु शान्तिं विधानज्ञ शत्रुक्षयविधायिनीम् ।यथा मे न भवेद्दुःखं तथा कार्यं विधीयताम्॥ 20 ॥

kuru śāntiṃ vidhānajña śatrukṣayavidhāyinīm | yathā me na bhavedduḥkhaṃ tathā kāryaṃ vidhīyatām

बृहस्पतिरुवाच ।किं करोमि सहस्राक्ष त्वयाद्य दुष्कृतं कृतम् ।अनागसं मुनिं हत्वा किं फलं समुपार्जितम्॥ 21 ॥

bṛhaspatiruvāca | kiṃ karomi sahasrākṣa tvayādya duṣkṛtaṃ kṛtam | anāgasaṃ muniṃ hatvā kiṃ phalaṃ samupārjitam

अत्युग्रं पुण्यपापानां फलं भवति सत्वरम् ।विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं तद्भूतिमिच्छता॥ 22 ॥

atyugraṃ puṇyapāpānāṃ phalaṃ bhavati satvaram | vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ tadbhūtimicchatā

परोपतापनं कर्म न कर्तव्यं कदाचन ।न सुखं विन्दते प्राणी परपीडापरायणः॥ 23 ॥

paropatāpanaṃ karma na kartavyaṃ kadācana | na sukhaṃ vindate prāṇī parapīḍāparāyaṇaḥ

मोहाल्लोभाद्ब्रह्महत्या कृता शक्र त्वयाधुना ।तस्य पापस्य सहसा फलमेतदुपागतम्॥ 24 ॥

mohāllobhādbrahmahatyā kṛtā śakra tvayādhunā | tasya pāpasya sahasā phalametadupāgatam

अवध्यः सर्वदेवानां जातोऽसौ वृत्रसंज्ञकः ।हन्तुं त्वां स समायाति दानवैर्बहुभिर्वृतः॥ 25 ॥

avadhyaḥ sarvadevānāṃ jāto'sau vṛtrasaṃjñakaḥ | hantuṃ tvāṃ sa samāyāti dānavairbahubhirvṛtaḥ

आयुधानि च सर्वाणि वज्रतुल्यानि वासव ।त्वष्ट्रा दत्तानि दिव्यानि गृहीत्वा समुपस्थितः॥ 26 ॥

āyudhāni ca sarvāṇi vajratulyāni vāsava | tvaṣṭrā dattāni divyāni gṛhītvā samupasthitaḥ

समागच्छति दुर्धर्षो रथारूढः प्रतापवान् ।देवेन्द्र प्रलयं कुर्वन्नास्य मृत्युर्भविष्यति॥ 27 ॥

samāgacchati durdharṣo rathārūḍhaḥ pratāpavān | devendra pralayaṃ kurvannāsya mṛtyurbhaviṣyati

कोलाहलस्तदा जातस्तथा ब्रुवति वाक्पतौ ।गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा मुनयश्च तपोधनाः॥ 28 ॥

kolāhalastadā jātastathā bruvati vākpatau | gandharvāḥ kinnarā yakṣā munayaśca tapodhanāḥ

सदनानि विहायैवामराः सर्वे पलायिताः ।तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं शक्रश्चिन्तापरायणः॥ 29 ॥

sadanāni vihāyaivāmarāḥ sarve palāyitāḥ | taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ śakraścintāparāyaṇaḥ

आज्ञापयामास तदा सेनोद्योगाय सेवकान् ।आनयध्वं वसून् रुद्रानश्विनौ च दिवाकरान्॥ 30 ॥

ājñāpayāmāsa tadā senodyogāya sevakān | ānayadhvaṃ vasūn rudrānaśvinau ca divākarān

पूषणं च भगं वायुं कुबेरं वरुणं यमम् ।विमानेषु समारुह्य सायुधाः सुरसत्तमाः॥ 31 ॥

pūṣaṇaṃ ca bhagaṃ vāyuṃ kuberaṃ varuṇaṃ yamam | vimāneṣu samāruhya sāyudhāḥ surasattamāḥ

समागच्छन्तु तरसा शत्रुरायाति साम्प्रतम् ।इत्याज्ञाप्य सुरपतिः समारुह्य गजोत्तमम्॥ 32 ॥

samāgacchantu tarasā śatrurāyāti sāmpratam | ityājñāpya surapatiḥ samāruhya gajottamam

बृहस्पतिं पुरोधाय निर्गतो निजमन्दिरात् ।तथैव त्रिदशाः सर्वे स्वं स्वं वाहनमास्थिताः॥ 33 ॥

bṛhaspatiṃ purodhāya nirgato nijamandirāt | tathaiva tridaśāḥ sarve svaṃ svaṃ vāhanamāsthitāḥ

युद्धाय कृतसङ्कल्पा निर्ययुः शस्त्रपाणयः ।वृत्रोऽथ दानवैर्युक्तः सम्प्राप्तो मानसोत्तरम्॥ 34 ॥

yuddhāya kṛtasaṅkalpā niryayuḥ śastrapāṇayaḥ | vṛtro'tha dānavairyuktaḥ samprāpto mānasottaram

पर्वतं देवतावासं रम्यं पादपशोभितम् ।इन्द्रोऽप्यागत्य सङ्ग्रामं चकार मानसोत्तरे॥ 35 ॥

parvataṃ devatāvāsaṃ ramyaṃ pādapaśobhitam | indro'pyāgatya saṅgrāmaṃ cakāra mānasottare

पर्वते देवतायुक्तो वाचस्पतिपुरःसरः ।तत्राभूद्दारुणं युद्धं वृत्रवासवयोस्तदा॥ 36 ॥

parvate devatāyukto vācaspatipuraḥsaraḥ | tatrābhūddāruṇaṃ yuddhaṃ vṛtravāsavayostadā

गदासिपरिघैः पाशैर्बाणैः शक्तिपरश्वधैः ।मानुषेण प्रमाणेन सङ्ग्रामः शरदां शतम्॥ 37 ॥

gadāsiparighaiḥ pāśairbāṇaiḥ śaktiparaśvadhaiḥ | mānuṣeṇa pramāṇena saṅgrāmaḥ śaradāṃ śatam

बभूव भयदो नॄणामृषीणां भावितात्मनाम् ।वरुणः प्रथमं भग्नस्ततो वायुगणः किल॥ 38 ॥

babhūva bhayado nṝṇāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | varuṇaḥ prathamaṃ bhagnastato vāyugaṇaḥ kila

यमो विभावसुः शक्रः सर्वे ते निर्गता रणात् ।पलायनपरान् दृष्ट्वा देवानिन्द्रपुरोगमान्॥ 39 ॥

yamo vibhāvasuḥ śakraḥ sarve te nirgatā raṇāt | palāyanaparān dṛṣṭvā devānindrapurogamān

वृत्रोऽपि पितरं प्रागादाश्रमस्थं मुदान्वितम् ।प्रणम्य प्राह त्वष्टारं पितः कार्यं मया कृतम्॥ 40 ॥

vṛtro'pi pitaraṃ prāgādāśramasthaṃ mudānvitam | praṇamya prāha tvaṣṭāraṃ pitaḥ kāryaṃ mayā kṛtam

देवा विनिर्जिताः सर्वे सेन्द्राः समरसंस्थिताः ।विद्रुतास्ते गताः स्थानं यथा सिंहान्मृगा गजाः॥ 41 ॥

devā vinirjitāḥ sarve sendrāḥ samarasaṃsthitāḥ | vidrutāste gatāḥ sthānaṃ yathā siṃhānmṛgā gajāḥ

इन्द्रः पदातिरगमन्मयानीतो गजोत्तमः ।ऐरावतोऽयं भगवन् गृहाण द्विरदोत्तमम्॥ 42 ॥

indraḥ padātiragamanmayānīto gajottamaḥ | airāvato'yaṃ bhagavan gṛhāṇa dviradottamam

न हतास्ते मया यस्मादयुक्तं भीतमारणम् ।आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवेप्सितम्॥ 43 ॥

na hatāste mayā yasmādayuktaṃ bhītamāraṇam | ājñāpaya punastāta kiṃ karomi tavepsitam

निर्जरा निर्गताः सर्वे भयभीता श्रमातुराः ।इन्द्रोऽप्यैरावतं त्यक्त्वा भयभीतः पलायितः॥ 44 ॥

nirjarā nirgatāḥ sarve bhayabhītā śramāturāḥ | indro'pyairāvataṃ tyaktvā bhayabhītaḥ palāyitaḥ

व्यास उवाच ।इति पुत्रवचः श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदान्वितः ।पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफलं मम जीवितम्॥ 45 ॥

vyāsa uvāca | iti putravacaḥ śrutvā tvaṣṭā prāha mudānvitaḥ | putravānadya jāto'smi saphalaṃ mama jīvitam

त्वयाहं पावितः पुत्र गतो मे मानसो ज्वरः ।निश्चलं मे मनो जातं दृष्ट्वा वीर्यं तवाद्भुतम्॥ 46 ॥

tvayāhaṃ pāvitaḥ putra gato me mānaso jvaraḥ | niścalaṃ me mano jātaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ tavādbhutam

शृणु वक्ष्याम्यहं पुत्र हितं तेऽद्य निशामय ।तपः कुरु महाभाग सावधानः स्थिरासनः॥ 47 ॥

śṛṇu vakṣyāmyahaṃ putra hitaṃ te'dya niśāmaya | tapaḥ kuru mahābhāga sāvadhānaḥ sthirāsanaḥ

विश्वासो नैव कर्तव्यः केषाञ्चित्पाकशासनः ।शत्रुस्ते छलकर्तास्ति नानाभेदविशारदः॥ 48 ॥

viśvāso naiva kartavyaḥ keṣāñcitpākaśāsanaḥ | śatruste chalakartāsti nānābhedaviśāradaḥ

तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम् ।तपसा बलवृद्धिः स्यात्सङ्ग्रामे विजयस्तथा॥ 49 ॥

tapasā prāpyate lakṣmīstapasā rājyamuttamam | tapasā balavṛddhiḥ syātsaṅgrāme vijayastathā

आराध्य द्रुहिणं देवं लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ।जहि शक्रं दुराचारं ब्रह्महत्यासमावृतम्॥ 50 ॥

ārādhya druhiṇaṃ devaṃ labdhvā varamanuttamam | jahi śakraṃ durācāraṃ brahmahatyāsamāvṛtam

सावधानः स्थिरो भूत्वा दातारं भज शङ्करम् ।वाञ्छितं स वरं दद्यात्सन्तुष्टश्चतुराननः॥ 51 ॥

sāvadhānaḥ sthiro bhūtvā dātāraṃ bhaja śaṅkaram | vāñchitaṃ sa varaṃ dadyātsantuṣṭaścaturānanaḥ

तोषयित्वा विश्वयोनिं ब्रह्माणममितौजसम् ।अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्रं कृतागसम्॥ 52 ॥

toṣayitvā viśvayoniṃ brahmāṇamamitaujasam | avināśitvamāsādya jahi śakraṃ kṛtāgasam

वैरं मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम् ।न शान्तिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह॥ 53 ॥

vairaṃ manasi me putra vartate sutaghātajam | na śāntimanugacchāmi na svapāmi sukhena ha

तापसो मे हतः पुत्रो निरागाः पाप्मना यतः ।न विन्दामि सुखं वृत्र त्वं मामुद्धर दुःखितम्॥ 54 ॥

tāpaso me hataḥ putro nirāgāḥ pāpmanā yataḥ | na vindāmi sukhaṃ vṛtra tvaṃ māmuddhara duḥkhitam

व्यास उवाच ।तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वृत्रः क्रोधयुतस्तदा ।आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा॥ 55 ॥

vyāsa uvāca | tadākarṇya piturvākyaṃ vṛtraḥ krodhayutastadā | ājñāmādāya ca piturjagāma tapase mudā

गन्धमादनमासाद्य पुण्यां देवधुनीं शुभाम् ।स्नात्वा कुशासनं कृत्वा संस्थितश्च स्थिरासनः॥ 56 ॥

gandhamādanamāsādya puṇyāṃ devadhunīṃ śubhām | snātvā kuśāsanaṃ kṛtvā saṃsthitaśca sthirāsanaḥ

त्यक्त्वान्नं वारिपानं च योगाभ्यासपरायणः ।ध्यायन्विश्वसृजं चित्ते सोपविष्टः स्थिरासने॥ 57 ॥

tyaktvānnaṃ vāripānaṃ ca yogābhyāsaparāyaṇaḥ | dhyāyanviśvasṛjaṃ citte sopaviṣṭaḥ sthirāsane

मघवा तं तपस्यन्तं ज्ञात्वा चिन्तातुरो ह्यभूत् ।गन्धर्वान्प्रेषयामास विघ्नार्थं पाकशासनः॥ 58 ॥

maghavā taṃ tapasyantaṃ jñātvā cintāturo hyabhūt | gandharvānpreṣayāmāsa vighnārthaṃ pākaśāsanaḥ

यक्षांश्च पन्नगान्सर्पान्किन्नरानमितौजसः ।विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकशः॥ 59 ॥

yakṣāṃśca pannagānsarpānkinnarānamitaujasaḥ | vidyādharānapsaraso devadūtānanekaśaḥ

उपायास्तैः कृताः सम्यक् तपोविघ्नाय मायिभिः ।न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्रः परमतापसः॥ 60 ॥

upāyāstaiḥ kṛtāḥ samyak tapovighnāya māyibhiḥ | na cacāla tato dhyānāttvāṣṭraḥ paramatāpasaḥ