Skandha 6, Adhyāya 2

व्यास उवाच ।अथ स लोभमुपेत्य सुराधिपः समधिगम्य गजासनसंस्थितः ।त्रिशिरसं प्रति दुष्टमतिस्तदा मुनिमपश्यदमेयपराक्रमम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | atha sa lobhamupetya surādhipaḥ samadhigamya gajāsanasaṃsthitaḥ | triśirasaṃ prati duṣṭamatistadā munimapaśyadameyaparākramam

तमभिवीक्ष्य दृढासनसंस्थितं जितगिरं सुसमाधिवशं गतम् ।रविविभावसुसन्निभमोजसा सुरपतिः परमापदमभ्यगात्॥ 2 ॥

tamabhivīkṣya dṛḍhāsanasaṃsthitaṃ jitagiraṃ susamādhivaśaṃ gatam | ravivibhāvasusannibhamojasā surapatiḥ paramāpadamabhyagāt

कथमसौ विनिहन्तुमहो मया मुनिरपापमतिः किल सम्मतः ।रिपुरयं सुसमिद्धतपोबलः कथमुपेक्ष्य इहासनकामुकः॥ 3 ॥

kathamasau vinihantumaho mayā munirapāpamatiḥ kila sammataḥ | ripurayaṃ susamiddhatapobalaḥ kathamupekṣya ihāsanakāmukaḥ

इति विचिन्त्य पविं परमायुधं प्रति मुमोच मुनिं तपसि स्थितम् ।शशिदिवाकरसन्निभमाशुगं त्रिशिरसं सुरसङ्घपतिः स्वयम्॥ 4 ॥

iti vicintya paviṃ paramāyudhaṃ prati mumoca muniṃ tapasi sthitam | śaśidivākarasannibhamāśugaṃ triśirasaṃ surasaṅghapatiḥ svayam

तदभिघातहतः स धरातले किल पपात ममार च तापसः ।शिखरिणः शिखरं कुलिशार्दितं निपतितं भुवि चाद्भुतदर्शनम्॥ 5 ॥

tadabhighātahataḥ sa dharātale kila papāta mamāra ca tāpasaḥ | śikhariṇaḥ śikharaṃ kuliśārditaṃ nipatitaṃ bhuvi cādbhutadarśanam

तं निहत्य मुदमाप सुरेश- श्चुक्रुशुश्च मुनयस्तु संस्थिताः ।हा हतेति भृशमार्तनिःस्वनाः किं कृतं शतमखेन पापिना॥ 6 ॥

taṃ nihatya mudamāpa sureśa- ścukruśuśca munayastu saṃsthitāḥ | hā hateti bhṛśamārtaniḥsvanāḥ kiṃ kṛtaṃ śatamakhena pāpinā

विनापराधं तपसां निधिर्हतः शचीपतिः पापमतिर्दुरात्मा ।फलं किलायं तरसा कृतस्य प्राप्नोतु पापी हननोद्भवस्य॥ 7 ॥

vināparādhaṃ tapasāṃ nidhirhataḥ śacīpatiḥ pāpamatirdurātmā | phalaṃ kilāyaṃ tarasā kṛtasya prāpnotu pāpī hananodbhavasya

तं निहत्य तरसा सुरराजो निर्जगाम निजमन्दिरमाशु ।स हतोऽपि विरराज महात्मा जीवमान इव तेजसां निधिः॥ 8 ॥

taṃ nihatya tarasā surarājo nirjagāma nijamandiramāśu | sa hato'pi virarāja mahātmā jīvamāna iva tejasāṃ nidhiḥ

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ जीवन्तमिव वृत्रहा ।चिन्तामापातिखिन्नाङ्गः किं वा जीवेदयं पुनः॥ 9 ॥

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau jīvantamiva vṛtrahā | cintāmāpātikhinnāṅgaḥ kiṃ vā jīvedayaṃ punaḥ

विमृश्य मनसातीव तक्षाणं पुरतः स्थितम् ।मघवा वीक्ष्य तं प्राह स्वकार्यसदृशं वचः॥ 10 ॥

vimṛśya manasātīva takṣāṇaṃ purataḥ sthitam | maghavā vīkṣya taṃ prāha svakāryasadṛśaṃ vacaḥ

तक्षंश्छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम ।मा जीवतु महातेजा भाति जीवन्निव स्वयम्॥ 11 ॥

takṣaṃśchindhi śirāṃsyasya kuruṣva vacanaṃ mama | mā jīvatu mahātejā bhāti jīvanniva svayam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षोवाच विगर्हयन् ।तक्षोवाच ।महास्कन्धो भृशं भाति परशुर्न तरिष्यति॥ 12 ॥

ityākarṇya vacastasya takṣovāca vigarhayan | takṣovāca | mahāskandho bhṛśaṃ bhāti paraśurna tariṣyati

ततो नाहं करिष्यामि कार्यमेतद्विगर्हितम् ।त्वया वै निन्दितं कर्म कृतं सद्भिर्विगर्हितम्॥ 13 ॥

tato nāhaṃ kariṣyāmi kāryametadvigarhitam | tvayā vai ninditaṃ karma kṛtaṃ sadbhirvigarhitam

अहं बिभेमि पापाद्वै मृतस्यैव च मारणे ।मृतोऽयं मुनिरस्त्येव शिरसः कृन्तनेन किम्॥ 14 ॥

ahaṃ bibhemi pāpādvai mṛtasyaiva ca māraṇe | mṛto'yaṃ munirastyeva śirasaḥ kṛntanena kim

भयं किं तेऽत्र सञ्जातं पाकशासन कथ्यताम् ।इन्द्र उवाच ।सजीव इव देहोऽयमाभाति विशदाकृतिः॥ 15 ॥

bhayaṃ kiṃ te'tra sañjātaṃ pākaśāsana kathyatām | indra uvāca | sajīva iva deho'yamābhāti viśadākṛtiḥ

तस्माद्बिभेमि मा जीवेन्मुनिः शत्रुरयं मम ।तक्षोवाच ।नात्र किं त्रपसे विद्वन् क्रूरेणानेन कर्मणा॥ 16 ॥

tasmādbibhemi mā jīvenmuniḥ śatrurayaṃ mama | takṣovāca | nātra kiṃ trapase vidvan krūreṇānena karmaṇā

ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न किम् ।इन्द्र उवाच ।प्रायश्चित्तं करिष्यामि पश्चात्पापक्षयाय वै॥ 17 ॥

ṛṣiputramimaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na kim | indra uvāca | prāyaścittaṃ kariṣyāmi paścātpāpakṣayāya vai

शत्रुस्तु सर्वथा वध्यश्छलेनापि महामते ।तक्षोवाच ।त्वं लोभाभिहतः पापं करोषि मघवन्निह॥ 18 ॥

śatrustu sarvathā vadhyaśchalenāpi mahāmate | takṣovāca | tvaṃ lobhābhihataḥ pāpaṃ karoṣi maghavanniha

तं विनाहं कथं पापं करोमि वद मे विभो ।इन्द्र उवाच ।मखेषु खलु भागं ते करिष्यामि सदैव हि॥ 19 ॥

taṃ vināhaṃ kathaṃ pāpaṃ karomi vada me vibho | indra uvāca | makheṣu khalu bhāgaṃ te kariṣyāmi sadaiva hi

शिरः पशोस्तु ते भागं यज्ञे दास्यन्ति मानवाः ।शुल्केनानेन छिन्धि त्वं शिरांस्यस्य कुरु प्रियम्॥ 20 ॥

śiraḥ paśostu te bhāgaṃ yajñe dāsyanti mānavāḥ | śulkenānena chindhi tvaṃ śirāṃsyasya kuru priyam

व्यास उवाच ।एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचस्तक्षा मुदान्वितः ।कुठारेण शिरांस्यस्य चकर्त सुदृढेन हि॥ 21 ॥

vyāsa uvāca | etacchrutvā mahendrasya vacastakṣā mudānvitaḥ | kuṭhāreṇa śirāṃsyasya cakarta sudṛḍhena hi

छिन्नानि त्रीणि शीर्षाणि पतितानि यदा भुवि ।तेभ्यस्तु पक्षिणः क्षिप्रं विनिष्पेतुः सहस्रशः॥ 22 ॥

chinnāni trīṇi śīrṣāṇi patitāni yadā bhuvi | tebhyastu pakṣiṇaḥ kṣipraṃ viniṣpetuḥ sahasraśaḥ

कलविङ्कास्तित्तिरयस्तथैव च कपिञ्जलाः ।पृथक्पृथग्विनिष्पेतुर्मुखतस्तरसा तदा॥ 23 ॥

kalaviṅkāstittirayastathaiva ca kapiñjalāḥ | pṛthakpṛthagviniṣpeturmukhatastarasā tadā

येन वेदानधीते स्म सोमं च पिबते तथा ।तस्माद्वक्त्रात्किलोत्पेतुः सद्य एव कपिञ्जलाः॥ 24 ॥

yena vedānadhīte sma somaṃ ca pibate tathā | tasmādvaktrātkilotpetuḥ sadya eva kapiñjalāḥ

येन सर्वा दिशः कामं पिबन्निव निरीक्षते ।तस्मात्तु तित्तिरास्तत्र निःसृतास्तिग्मतेजसः॥ 25 ॥

yena sarvā diśaḥ kāmaṃ pibanniva nirīkṣate | tasmāttu tittirāstatra niḥsṛtāstigmatejasaḥ

यत्सुरापं तु तद्वक्त्रं तस्मात्तु चटकाः किल ।विनिष्पेतुस्त्रिशिरस एवं ते विहगा नृप॥ 26 ॥

yatsurāpaṃ tu tadvaktraṃ tasmāttu caṭakāḥ kila | viniṣpetustriśirasa evaṃ te vihagā nṛpa

एवंविनिःसृतान्दृष्ट्वा तेभ्यः शक्रस्तदाण्डजान् ।मुमोद मनसा राजन् जगाम त्रिदिवं पुनः॥ 27 ॥

evaṃviniḥsṛtāndṛṣṭvā tebhyaḥ śakrastadāṇḍajān | mumoda manasā rājan jagāma tridivaṃ punaḥ

गते शक्रे तु तक्षापि स्वगृहं तरसा ययौ ।यज्ञभागं परं लब्ध्वा मुदमाप महीपते॥ 28 ॥

gate śakre tu takṣāpi svagṛhaṃ tarasā yayau | yajñabhāgaṃ paraṃ labdhvā mudamāpa mahīpate

इन्द्रोऽथ स्वगृहं गत्वा हत्वा शत्रुं महाबलम् ।मेने कृतार्थमात्मानं ब्रह्महत्यामचिन्तयन्॥ 29 ॥

indro'tha svagṛhaṃ gatvā hatvā śatruṃ mahābalam | mene kṛtārthamātmānaṃ brahmahatyāmacintayan

तं श्रुत्वा निहतं त्वष्टा पुत्रं परमधार्मिकम् ।चुकोपातीव मनसा वचनं चेदमब्रवीत्॥ 30 ॥

taṃ śrutvā nihataṃ tvaṣṭā putraṃ paramadhārmikam | cukopātīva manasā vacanaṃ cedamabravīt

अनागसं मुनिं यस्मात्पुत्रं निहतवान्मम ।तस्मादुत्पादयिष्यामि तद्वधार्थं सुतं पुनः॥ 31 ॥

anāgasaṃ muniṃ yasmātputraṃ nihatavānmama | tasmādutpādayiṣyāmi tadvadhārthaṃ sutaṃ punaḥ

सुराः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं तथा ।जानातु सर्वं पापात्मा स्वकृतस्य फलं महत्॥ 32 ॥

surāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśca balaṃ tathā | jānātu sarvaṃ pāpātmā svakṛtasya phalaṃ mahat

इत्युक्त्वाग्निं जुहावाथ मन्त्रैराथर्वणोदितैः ।पुत्रस्योत्पादनार्थाय त्वष्टा क्रोधसमाकुलः॥ 33 ॥

ityuktvāgniṃ juhāvātha mantrairātharvaṇoditaiḥ | putrasyotpādanārthāya tvaṣṭā krodhasamākulaḥ

कृते होमेऽष्टरात्रं तु सन्दीप्ताच्च विभावसोः ।प्रादुर्बभूव तरसा पुरुषः पावकोपमः॥ 34 ॥

kṛte home'ṣṭarātraṃ tu sandīptācca vibhāvasoḥ | prādurbabhūva tarasā puruṣaḥ pāvakopamaḥ

तं दृष्ट्वाग्रे सुतं त्वष्टा तेजोबलसमन्वितम् ।वेगात्प्रकटितं वह्नेर्दीप्यमानमिवानलम्॥ 35 ॥

taṃ dṛṣṭvāgre sutaṃ tvaṣṭā tejobalasamanvitam | vegātprakaṭitaṃ vahnerdīpyamānamivānalam

उवाच वचनं त्वष्टा सुतं वीक्ष्य पुरःस्थितम् ।इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रतापात्तपसो मम॥ 36 ॥

uvāca vacanaṃ tvaṣṭā sutaṃ vīkṣya puraḥsthitam | indraśatro vivardhasva pratāpāttapaso mama

इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा क्रोधप्रज्वलितेन च ।सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा वैश्वानरसमद्युतिः॥ 37 ॥

ityukte vacane tvaṣṭrā krodhaprajvalitena ca | so'vardhata divaṃ stabdhvā vaiśvānarasamadyutiḥ

जातः स पर्वताकारः कालमृत्युसमः स्वराट् ।किं करोमीति तं प्राह पितरं परमातुरम्॥ 38 ॥

jātaḥ sa parvatākāraḥ kālamṛtyusamaḥ svarāṭ | kiṃ karomīti taṃ prāha pitaraṃ paramāturam

कुरु मे नामकं नाथ कार्यं कथय सुव्रत ।चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं ब्रूहि मे शोककारणम्॥ 39 ॥

kuru me nāmakaṃ nātha kāryaṃ kathaya suvrata | cintāturo'si kasmāttvaṃ brūhi me śokakāraṇam

नाशयाम्यद्य ते शोकमिति मे व्रतमाहितम् ।तेन जातेन किं भूयः पिता भवति दुःखितः॥ 40 ॥

nāśayāmyadya te śokamiti me vratamāhitam | tena jātena kiṃ bhūyaḥ pitā bhavati duḥkhitaḥ

पिबामि सागरं सद्यश्चूर्णयामि धराधरान् ।उद्यन्तं वारयाम्यद्य तरणिं तिग्मतेजसम्॥ 41 ॥

pibāmi sāgaraṃ sadyaścūrṇayāmi dharādharān | udyantaṃ vārayāmyadya taraṇiṃ tigmatejasam

हन्मीन्द्रं ससुरं सद्यो यमं वा देवतान्तरम् ।क्षिपामि सागरे सर्वान्समुत्पाट्य च मेदिनीम्॥ 42 ॥

hanmīndraṃ sasuraṃ sadyo yamaṃ vā devatāntaram | kṣipāmi sāgare sarvānsamutpāṭya ca medinīm

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्वष्टा पुत्रस्य पेशलम् ।प्रत्युवाचातिमुदितस्तं सुतं पर्वतोपमम्॥ 43 ॥

ityākarṇya vacastasya tvaṣṭā putrasya peśalam | pratyuvācātimuditastaṃ sutaṃ parvatopamam

वृजिनात्त्रातुमधुना यस्माच्छक्तोऽसि पुत्रक ।तस्माद्वृत्र इति ख्यातं तव नाम भविष्यति॥ 44 ॥

vṛjināttrātumadhunā yasmācchakto'si putraka | tasmādvṛtra iti khyātaṃ tava nāma bhaviṣyati

भ्राता तव महाभाग त्रिशिरा नाम तापसः ।त्रीणि तस्य च शीर्षाणि ह्यभवन्वीर्यवन्ति च॥ 45 ॥

bhrātā tava mahābhāga triśirā nāma tāpasaḥ | trīṇi tasya ca śīrṣāṇi hyabhavanvīryavanti ca

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वविद्याविशारदः ।संस्थितस्तपसि प्रायस्त्रिलोकीविस्मयप्रदे॥ 46 ॥

vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvavidyāviśāradaḥ | saṃsthitastapasi prāyastrilokīvismayaprade

शक्रेण तु हतः सोऽद्य वज्रघातेन साम्प्रतम् ।विनापराधं सहसा छिन्नानि मस्तकानि च॥ 47 ॥

śakreṇa tu hataḥ so'dya vajraghātena sāmpratam | vināparādhaṃ sahasā chinnāni mastakāni ca

तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र जहि शक्रं कृतागसम् ।ब्रह्महत्यायुतं पापं निस्त्रपं दुर्मतिं शठम्॥ 48 ॥

tasmāttvaṃ puruṣavyāghra jahi śakraṃ kṛtāgasam | brahmahatyāyutaṃ pāpaṃ nistrapaṃ durmatiṃ śaṭham

इत्युक्त्वा च तदा त्वष्टा पुत्रशोकसमाकुलः ।आयुधानि च दिव्यानि चकार विविधानि च॥ 49 ॥

ityuktvā ca tadā tvaṣṭā putraśokasamākulaḥ | āyudhāni ca divyāni cakāra vividhāni ca

ददावस्मै सहस्राक्षवधाय प्रबलानि च ।खड्गशूलगदाशक्तितोमरप्रमुखानि वै॥ 50 ॥

dadāvasmai sahasrākṣavadhāya prabalāni ca | khaḍgaśūlagadāśaktitomarapramukhāni vai

शार्ङ्ग धनुस्तथा बाणं परिघं पट्टिशं तथा ।चक्रं दिव्यं सहस्रारं सुदर्शनसमप्रभम्॥ 51 ॥

śārṅga dhanustathā bāṇaṃ parighaṃ paṭṭiśaṃ tathā | cakraṃ divyaṃ sahasrāraṃ sudarśanasamaprabham

तूणीरौ चाक्षयौ दिव्यौ कवचं चातिसुन्दरम् ।रथं मेघप्रतीकाशं दृढं भारसहं जवम्॥ 52 ॥

tūṇīrau cākṣayau divyau kavacaṃ cātisundaram | rathaṃ meghapratīkāśaṃ dṛḍhaṃ bhārasahaṃ javam

युद्धोपकरणं सर्वं कृत्वा पुत्राय पार्थिव ।दत्त्वासौ प्रेरयामास त्वष्टा क्रोधसमन्वितः॥ 53 ॥

yuddhopakaraṇaṃ sarvaṃ kṛtvā putrāya pārthiva | dattvāsau prerayāmāsa tvaṣṭā krodhasamanvitaḥ