Skandha 6, Adhyāya 1

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग मिष्टं ते वचनामृतम् ।न तृप्ताः स्मो वयं पीत्वा द्वैपायनकृतं शुभम्॥ 1 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sūta sūta mahābhāga miṣṭaṃ te vacanāmṛtam | na tṛptāḥ smo vayaṃ pītvā dvaipāyanakṛtaṃ śubham

पुनस्त्वां प्रष्टुमिच्छामः कथां पौराणिकीं शुभाम् ।वेदेऽपि कथितां रम्यां प्रसिद्धां पापनाशिनीम्॥ 2 ॥

punastvāṃ praṣṭumicchāmaḥ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | vede'pi kathitāṃ ramyāṃ prasiddhāṃ pāpanāśinīm

वृत्रासुर इति ख्यातो वीर्यवांस्त्वष्टुरात्मजः ।स कथं निहतः सङ्ख्ये वासवेन महात्मना॥ 3 ॥

vṛtrāsura iti khyāto vīryavāṃstvaṣṭurātmajaḥ | sa kathaṃ nihataḥ saṅkhye vāsavena mahātmanā

त्वष्टा वै सुरपक्षीयस्तत्पुत्रो बलवत्तरः ।शक्रेण घातितः कस्माद्ब्रह्मयोनिर्महाबलः॥ 4 ॥

tvaṣṭā vai surapakṣīyastatputro balavattaraḥ | śakreṇa ghātitaḥ kasmādbrahmayonirmahābalaḥ

देवाः सत्त्वगुणोत्पना मानुषा राजसाः स्मृताः ।तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ताः पुराणागमवादिभिः॥ 5 ॥

devāḥ sattvaguṇotpanā mānuṣā rājasāḥ smṛtāḥ | tiryañcastāmasāḥ proktāḥ purāṇāgamavādibhiḥ

विरोधोऽत्र महान् भाति नूनं शतमखेन ह ।छलेन बलवान् वृत्रः शक्रेण विनिपातितः॥ 6 ॥

virodho'tra mahān bhāti nūnaṃ śatamakhena ha | chalena balavān vṛtraḥ śakreṇa vinipātitaḥ

विष्णुः प्रेरयिता तत्र स तु सत्त्वधरः परः ।प्रविष्टः पविमध्ये स छद्मना भगवान् प्रभुः॥ 7 ॥

viṣṇuḥ prerayitā tatra sa tu sattvadharaḥ paraḥ | praviṣṭaḥ pavimadhye sa chadmanā bhagavān prabhuḥ

सन्धिं विधाय स ह्येवं मन्त्रितोऽसौ महाबलः ।हरिभ्यां सत्यमुत्सृज्य जलफेनेन शातितः॥ 8 ॥

sandhiṃ vidhāya sa hyevaṃ mantrito'sau mahābalaḥ | haribhyāṃ satyamutsṛjya jalaphenena śātitaḥ

कृतमिन्द्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् ।महान्तोऽपि च मोहेन वञ्चिताः पापबुद्धयः॥ 9 ॥

kṛtamindreṇa hariṇā kimetatsūta sāhasam | mahānto'pi ca mohena vañcitāḥ pāpabuddhayaḥ

अन्यायवर्तिनोऽत्यर्थं भवन्ति सुरसत्तमाः ।सदाचारेण युक्तेन देवाः शिष्टत्वमागताः॥ 10 ॥

anyāyavartino'tyarthaṃ bhavanti surasattamāḥ | sadācāreṇa yuktena devāḥ śiṣṭatvamāgatāḥ

एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्वं कीदृशं पुनः ।हत्वा वृत्रं तु विश्वस्तं शक्रेण छद्मना पुनः॥ 11 ॥

evaṃ viśiṣṭadharmeṇa śiṣṭatvaṃ kīdṛśaṃ punaḥ | hatvā vṛtraṃ tu viśvastaṃ śakreṇa chadmanā punaḥ

प्राप्तं पापफलं नो वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ।किं च त्वया पुरा प्रोक्तं वृत्रासुरवधः कृतः॥ 12 ॥

prāptaṃ pāpaphalaṃ no vā brahmahatyāsamudbhavam | kiṃ ca tvayā purā proktaṃ vṛtrāsuravadhaḥ kṛtaḥ

श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्तं मोहयतीह नः ।सूत उवाच ।शृण्वन्तु मुनयो वृत्तं वृत्रासुरवधाश्रयम्॥ 13 ॥

śrīdevyā iti taccāpi cittaṃ mohayatīha naḥ | sūta uvāca | śṛṇvantu munayo vṛttaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam

यथेन्द्रेण च सम्प्राप्तं दुःखं हत्यासमुद्भवम् ।एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः॥ 14 ॥

yathendreṇa ca samprāptaṃ duḥkhaṃ hatyāsamudbhavam | evameva purā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

पारीक्षितेन राज्ञापि स यदाह च तद्ब्रुवे ।जनमेजय उवाच ।कथं वृत्रासुरः पूर्वं हतो मघवता मुने॥ 15 ॥

pārīkṣitena rājñāpi sa yadāha ca tadbruve | janamejaya uvāca | kathaṃ vṛtrāsuraḥ pūrvaṃ hato maghavatā mune

सहायं विष्णुमासाद्य छद्मना सात्त्विकेन ह ।कथं च देव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना॥ 16 ॥

sahāyaṃ viṣṇumāsādya chadmanā sāttvikena ha | kathaṃ ca devyā nihato daityo'sau kena hetunā

कथमेकवधो द्वाभ्यां कृतः स्यान्मुनिपुङ्गव ।तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे॥ 17 ॥

kathamekavadho dvābhyāṃ kṛtaḥ syānmunipuṅgava | tadetacchrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me

महतां चरितं शृण्वन् को विरज्येत मानवः ।कथयाम्बावैभवं त्वं वृत्रासुरवधाश्रितम्॥ 18 ॥

mahatāṃ caritaṃ śṛṇvan ko virajyeta mānavaḥ | kathayāmbāvaibhavaṃ tvaṃ vṛtrāsuravadhāśritam

व्यास उवाच ।धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशी जाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा ।पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथा पाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः॥ 19 ॥

vyāsa uvāca | dhanyo'si rājaṃstava buddhirīdṛśī jātā purāṇaśravaṇe'tisādarā | pītvāmṛtaṃ devavarāstu sarvathā pāne vitṛṣṇāḥ prabhavanti vai punaḥ

दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावः कथासु राजन् महनीयकीर्तेः ।श्रोता यदैकप्रवणः शृणोति वक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति॥ 20 ॥

dine dine te'dhikabhaktibhāvaḥ kathāsu rājan mahanīyakīrteḥ | śrotā yadaikapravaṇaḥ śṛṇoti vaktā tadā prītamanā bravīti

युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद् वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे ।दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धं हत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव॥ 21 ॥

yuddhaṃ purā vāsavavṛtrayoryad vede prasiddhaṃ ca tathā purāṇe | duḥkhaṃ surendreṇa tathaiva labdhaṃ hatvā ripuṃ tvāṣṭramapāpameva

चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्भ्यां यच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः ।मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्ते चक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः॥ 22 ॥

citraṃ kimatra nṛpate harivajrabhṛdbhyāṃ yacchadmanā vinihatastriśiro'tha vṛtraḥ | māyābalena munayo'pi vimohitāste cakruśca nindyamaniśaṃ kila pāpabhītāḥ

विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान् सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् ।कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुं शक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम्॥ 23 ॥

viṣṇuḥ sadaiva kapaṭena jaghāna daityān sattvātmamūrtirapi mohamavāpya kāmam | ko'nyo'sti tāṃ bhagavatīṃ manasāpi jetuṃ śaktaḥ samastajanamohakarīṃ bhavānīm

मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यः साक्षाद्भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र ।नारायणो नरसखो भगवाननन्तः कार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित्॥ 24 ॥

matsyādiyoniṣu sahasrayugeṣu sadyaḥ sākṣādbhavatyapi yayā viniyojito'tra | nārāyaṇo narasakho bhagavānanantaḥ kāryaṃ karoti vihitāvihitaṃ kadācit

देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयं पुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः ।पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोति मायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत्॥ 25 ॥

dehaṃ dhanaṃ gṛhamidaṃ svajanā madīyaṃ putrāḥ kalatramiti mohamupetya sarvaḥ | puṇyaṃ karotyatha ca pāpacayaṃ karoti māyāguṇairatibalairvikalīkṛto yat

न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमः कश्चिद्भवेद्भूप परावरार्थवित् ।विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतो वशीकृतात्मा जगतीतले भृशम्॥ 26 ॥

na jātu mohaṃ kṣapituṃ naraḥ kṣamaḥ kaścidbhavedbhūpa parāvarārthavit | vimohitastaistribhireva mūlato vaśīkṛtātmā jagatītale bhṛśam

अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् ।जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ॥ 27 ॥

atha tau māyayā viṣṇuvāsavau mohitau bhṛśam | jaghnatuśchadmanā vṛtraṃ svārthasādhanatatparau

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते ।कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः॥ 28 ॥

tadahaṃ sampravakṣyāmi vṛttāntamavanīpate | kāraṇaṃ pūrvavairasya vṛtravāsavayormithaḥ

त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः ।देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः॥ 29 ॥

tvaṣṭā prajāpatirhyāsīddevaśreṣṭho mahātapāḥ | devānāṃ kāryakartā ca nipuṇo brāhmaṇapriyaḥ

स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् ।विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम्॥ 30 ॥

sa putraṃ vai triśirasamindradveṣātkilāsṛjat | viśvarūpeti vikhyātaṃ nāmnā rūpeṇa mohanam

त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः ।त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः॥ 31 ॥

tribhiḥ sa vadanaiḥ śreṣṭhairvyarocata manoharaiḥ | tribhirbhinnāni kāryāṇi mukhaiḥ samakaronmuniḥ

वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् ।तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते॥ 32 ॥

vedānekena so'dhīte surāṃ caikena so'pibat | tṛtīyena diśaḥ sarvā yugapacca nirīkṣate

त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् ।तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः॥ 33 ॥

triśirā bhogamutsṛjya tapaścakre suduṣkaram | tapasvī sa mṛdurdānto dharmameva samāśritaḥ

पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् ।जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा॥ 34 ॥

pañcāgnisādhanaṃ kāle pādapāgre niveśanam | jalamadhye nivāsaṃ ca hemante śiśire tathā

निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः॥ 35 ॥

nirāhāro jitātmāsau tyaktasarvaparigrahaḥ | tapaścacāra medhāvī duṣkaraṃ mandabuddhibhiḥ

तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः ।विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति॥ 36 ॥

taṃ ca dṛṣṭvā tapasyantaṃ khedamāpa śacīpatiḥ | viṣādamagamattatra śakro'yaṃ māsmabhūditi

दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः ।चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः॥ 37 ॥

dṛṣṭvā tasya tapo vīryaṃ satyaṃ cāmitatejasaḥ | cintāṃ ca mahatīṃ prāpa hyaniśaṃ pākaśāsanaḥ

विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति ।नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः॥ 38 ॥

vivardhamānastriśirā māmayaṃ śātayiṣyati | nopekṣyaḥ sarvathā śatrurvardhamānabalo budhaiḥ

तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् ।कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः॥ 39 ॥

tasmādupāyaḥ kartavyastaponāśāya sāmpratam | kāmastu tapasāṃ śatruḥ kāmānnaśyati vai tapaḥ

तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा ।इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः॥ 40 ॥

tathaivādya prakartavyaṃ bhogāsakto bhavedyathā | iti sañcintya manasā buddhimānbalamardanaḥ

आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने ।उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम्॥ 41 ॥

ājñāpayatso'psarasastvāṣṭraputrapralobhane | urvaśīṃ menakāṃ rambhāṃ ghṛtācīṃ ca tilottamām

समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः ।प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते॥ 42 ॥

samāhūyābravīcchakrastāstadā rūpagarvitāḥ | priyaṃ kurudhvaṃ me sarvāḥ kārye'dya samupasthite

यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः ।कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्॥ 43 ॥

yatto me'dya mahāñchatrustapastapati durjayaḥ | kāryaṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram

शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्भवैः ।प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम॥ 44 ॥

śṛṅgāraveṣairvividhairhāvairdehasamudbhavaiḥ | pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ jvaraṃ mama

अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् ।बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः॥ 45 ॥

asvastho'haṃ mahābhāgāstasya jñātvā tapobalam | balavānāsanaṃ me'dya grahīṣyatyavilambitaḥ

भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः ।उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते॥ 46 ॥

bhayaṃ me samupāyātaṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ | upakurvantu sahitāḥ kārye'dya samupasthite

तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः ।मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने॥ 47 ॥

tacchrutvā vacanaṃ nārya ūcustaṃ praṇatāḥ puraḥ | mā bhayaṃ kuru deveśa yatiṣyāmaḥ pralobhane

यथा न स्याद्भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते ।नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने॥ 48 ॥

yathā na syādbhayaṃ tasmāttathā kāryaṃ mahādyute | nṛtyagītavihāraiśca munestasya pralobhane

कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो ।लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम्॥ 49 ॥

kaṭākṣairaṅgabhedaiśca mohayitvā muniṃ vibho | lolupaṃ vaśamasmākaṃ kariṣyāmo niyantritam

व्यास उवाच ।इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् ।कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि॥ 50 ॥

vyāsa uvāca | ityābhāṣya hariṃ nāryo yayustriśiraso'ntikam | kurvantyo vividhānbhāvānkāmaśāstrocitānapi

गायन्त्यस्तालभेदैस्ता नृत्यन्त्यः पुरतो मुनेः ।तं प्रलोभयितुं चक्रुर्नानाभावान्वराङ्गनाः॥ 51 ॥

gāyantyastālabhedaistā nṛtyantyaḥ purato muneḥ | taṃ pralobhayituṃ cakrurnānābhāvānvarāṅganāḥ

नापश्यत्स तपोराशिरङ्गनानां विडम्बनम् ।इन्द्रियाणि वशे कृत्वा मूकान्धबधिरः स्थितः॥ 52 ॥

nāpaśyatsa taporāśiraṅganānāṃ viḍambanam | indriyāṇi vaśe kṛtvā mūkāndhabadhiraḥ sthitaḥ

दिनानि कतिचित्तस्थुर्नार्यस्तस्याश्रमे वरे ।कुर्वन्त्यो गाननृत्यादिप्रपञ्चानतिमोहदान्॥ 53 ॥

dināni katicittasthurnāryastasyāśrame vare | kurvantyo gānanṛtyādiprapañcānatimohadān

न चचाल यदा कामं ध्यानाच्च त्रिशिरा मुनिः ।परावृत्य तदा देव्यः पुनः शक्रमुपस्थिताः॥ 54 ॥

na cacāla yadā kāmaṃ dhyānācca triśirā muniḥ | parāvṛtya tadā devyaḥ punaḥ śakramupasthitāḥ

कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् ।श्रान्ता दीना भयत्रस्ता विवर्णवदना भृशम्॥ 55 ॥

kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājamathābruvan | śrāntā dīnā bhayatrastā vivarṇavadanā bhṛśam

देवदेव महाराज यत्नश्च परमः कृतः ।न स शक्यो दुराधर्षो धैर्याच्चालयितुं विभो॥ 56 ॥

devadeva mahārāja yatnaśca paramaḥ kṛtaḥ | na sa śakyo durādharṣo dhairyāccālayituṃ vibho

उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यः सर्वथा पाकशासन ।नास्माकं बलमेतस्मिंस्तापसे विजितेन्द्रिये॥ 57 ॥

upāyo'nyaḥ prakartavyaḥ sarvathā pākaśāsana | nāsmākaṃ balametasmiṃstāpase vijitendriye

दिष्ट्या वयं न शप्ताः स्म यदनेन महात्मना ।मुनिना वह्नितुल्येन तपसा द्योतितेन हि॥ 58 ॥

diṣṭyā vayaṃ na śaptāḥ sma yadanena mahātmanā | muninā vahnitulyena tapasā dyotitena hi

विसृज्याप्सरसः शक्रश्चिन्तयामास मन्दधीः ।तस्यैव च वधोपायं पापबुद्धिरसाम्प्रतम्॥ 59 ॥

visṛjyāpsarasaḥ śakraścintayāmāsa mandadhīḥ | tasyaiva ca vadhopāyaṃ pāpabuddhirasāmpratam

विसृज्य लोकलज्जां स तथा पापभयं भृशम् ।चकार पापबुद्धिं तु तद्वधाय महीपते॥ 60 ॥

visṛjya lokalajjāṃ sa tathā pāpabhayaṃ bhṛśam | cakāra pāpabuddhiṃ tu tadvadhāya mahīpate