Skandha 5, Adhyāya 35

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा दुःखितौ वैश्यपार्थिवौ ।प्रणिपत्य मुनिं प्रीत्या प्रश्रयावनतौ भृशम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā duḥkhitau vaiśyapārthivau | praṇipatya muniṃ prītyā praśrayāvanatau bhṛśam

हर्षेणोत्फुल्लनयनावूचतुर्वाक्यकोविदौ ।कृताञ्जलिपुटौ शान्तौ भक्तिप्रवणचेतसौ॥ 2 ॥

harṣeṇotphullanayanāvūcaturvākyakovidau | kṛtāñjalipuṭau śāntau bhaktipravaṇacetasau

भगवन्पावितावद्य शान्तौ दीनौ शुचान्वितौ ।तव सूक्तसरस्वत्या गङ्गयेव भगीरथः॥ 3 ॥

bhagavanpāvitāvadya śāntau dīnau śucānvitau | tava sūktasarasvatyā gaṅgayeva bhagīrathaḥ

साधवः सम्भवन्तीह परोपकृतितत्पराः ।अकृत्रिमगुणारामाः सुखदाः सर्वदेहिनाम्॥ 4 ॥

sādhavaḥ sambhavantīha paropakṛtitatparāḥ | akṛtrimaguṇārāmāḥ sukhadāḥ sarvadehinām

पूर्वपुण्यप्रसङ्गेन प्राप्तोऽयमाश्रमः शुभः ।तवावाभ्यां महाभाग महादुःखविनाशकः॥ 5 ॥

pūrvapuṇyaprasaṅgena prāpto'yamāśramaḥ śubhaḥ | tavāvābhyāṃ mahābhāga mahāduḥkhavināśakaḥ

भवन्ति मानवा भूमौ बहवः स्वार्थतत्पराः ।परार्थसाधने दक्षाः केचित्क्वापि भवादृशाः॥ 6 ॥

bhavanti mānavā bhūmau bahavaḥ svārthatatparāḥ | parārthasādhane dakṣāḥ kecitkvāpi bhavādṛśāḥ

दुःखितोऽहं मुनिश्रेष्ठ वैश्योऽयं चातिदुःखितः ।उभौ संसारसन्तप्तौ तवाश्रमपदे मुदा॥ 7 ॥

duḥkhito'haṃ muniśreṣṭha vaiśyo'yaṃ cātiduḥkhitaḥ | ubhau saṃsārasantaptau tavāśramapade mudā

दर्शनादेव हे विद्वन् गतं दुःखमिहावयोः ।देहजं मानसं वाक्यश्रवणादेव साम्प्रतम्॥ 8 ॥

darśanādeva he vidvan gataṃ duḥkhamihāvayoḥ | dehajaṃ mānasaṃ vākyaśravaṇādeva sāmpratam

धन्यावावां कृतकृत्यौ जातौ सूक्तिसुधारसात् ।पावितौ भवता ब्रह्मन् कृपया करुणार्णव॥ 9 ॥

dhanyāvāvāṃ kṛtakṛtyau jātau sūktisudhārasāt | pāvitau bhavatā brahman kṛpayā karuṇārṇava

गृहाणास्मत्करौ साधो नय पारं भवार्णवे ।मग्नौ श्रान्ताविति ज्ञात्वा मन्त्रदानेन साम्प्रतम्॥ 10 ॥

gṛhāṇāsmatkarau sādho naya pāraṃ bhavārṇave | magnau śrāntāviti jñātvā mantradānena sāmpratam

तपः कृत्वातिविपुलं समाराध्य सुखप्रदाम् ।सम्प्राप्य दर्शनं भूयो यास्यावो निजमन्दिरम्॥ 11 ॥

tapaḥ kṛtvātivipulaṃ samārādhya sukhapradām | samprāpya darśanaṃ bhūyo yāsyāvo nijamandiram

वदनात्तव सम्प्राप्य देवीमन्त्रं नवाक्षरम् ।स्मरणञ्ज करिष्यावो निराहारौ धृतव्रतौ॥ 12 ॥

vadanāttava samprāpya devīmantraṃ navākṣaram | smaraṇañja kariṣyāvo nirāhārau dhṛtavratau

व्यास उवाच ।इति सञ्चोदितस्ताभ्यां सुमेधा मुनिसत्तमः ।ददौ मन्त्रं शुभं ताभ्यां ध्यानबीजपुरःसरम्॥ 13 ॥

vyāsa uvāca | iti sañcoditastābhyāṃ sumedhā munisattamaḥ | dadau mantraṃ śubhaṃ tābhyāṃ dhyānabījapuraḥsaram

तौ च प्राप्य मुनेर्मन्त्रं सम्मन्त्र्य गुरुदैवतौ ।जग्मतुर्वैश्यराजानौ नदीतीरमनुत्तमम्॥ 14 ॥

tau ca prāpya munermantraṃ sammantrya gurudaivatau | jagmaturvaiśyarājānau nadītīramanuttamam

एकान्ते विजने स्थाने कृत्वाऽऽसनपरिग्रहम् ।उपविष्टौ स्थिरप्रज्ञौ तावतीव कृशोदरौ॥ 15 ॥

ekānte vijane sthāne kṛtvā''sanaparigraham | upaviṣṭau sthiraprajñau tāvatīva kṛśodarau

मन्त्रजाप्यरतौ शान्तौ चरित्रत्रयपाठकौ ।निन्यतुर्मासमेकं तु तत्र ध्यानपरायणौ॥ 16 ॥

mantrajāpyaratau śāntau caritratrayapāṭhakau | ninyaturmāsamekaṃ tu tatra dhyānaparāyaṇau

तयोर्मासव्रतेनैव जाता प्रीतिरनुत्तमा ।पादाम्बुजे भवान्यास्तु स्थिरा बुद्धिस्तथाप्यलम्॥ 17 ॥

tayormāsavratenaiva jātā prītiranuttamā | pādāmbuje bhavānyāstu sthirā buddhistathāpyalam

कदाचित्पादयोर्गत्वा मुनेस्तस्य महात्मनः ।कृतप्रणामावागत्य तस्थतुश्च कुशासने॥ 18 ॥

kadācitpādayorgatvā munestasya mahātmanaḥ | kṛtapraṇāmāvāgatya tasthatuśca kuśāsane

नान्यकार्यपरौ क्वापि बभूवतुः कदाचन ।देवीध्यानपरौ नित्यं जपमन्त्ररतौ सदा॥ 19 ॥

nānyakāryaparau kvāpi babhūvatuḥ kadācana | devīdhyānaparau nityaṃ japamantraratau sadā

एवं जाते तदा पूर्णे तत्र संवत्सरे नृप ।बभूवतुः फलाहारं त्यक्त्वा पर्णाशनौ नृप॥ 20 ॥

evaṃ jāte tadā pūrṇe tatra saṃvatsare nṛpa | babhūvatuḥ phalāhāraṃ tyaktvā parṇāśanau nṛpa

वर्षमेकं तपस्तत्र चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ ।शुष्कपर्णाशनौ दान्तौ जपध्यानपरायणौ॥ 21 ॥

varṣamekaṃ tapastatra cakraturvaiśyapārthivau | śuṣkaparṇāśanau dāntau japadhyānaparāyaṇau

पूर्णे वर्षद्वये जाते कदाचिद्दर्शनञ्च तौ ।प्रापतुः स्वप्नमध्ये तु भगवत्या मनोहरम्॥ 22 ॥

pūrṇe varṣadvaye jāte kadāciddarśanañca tau | prāpatuḥ svapnamadhye tu bhagavatyā manoharam

रक्ताम्बरधरां देवीं चारुभूषणभूषिताम् ।कदाचिनॄपतिः स्वप्नेऽप्यपश्यज्जगदम्बिकाम्॥ 23 ॥

raktāmbaradharāṃ devīṃ cārubhūṣaṇabhūṣitām | kadācinṝpatiḥ svapne'pyapaśyajjagadambikām

वीक्ष्य स्वप्ने च तौ देवीं प्रीतियुक्तौ बभूवतुः ।जलाहारैस्तृतीये तु स्थितौ संवत्सरे तु तौ॥ 24 ॥

vīkṣya svapne ca tau devīṃ prītiyuktau babhūvatuḥ | jalāhāraistṛtīye tu sthitau saṃvatsare tu tau

एवं वर्षत्रयं कृत्वा ततस्तौ वैश्यपार्थिवौ ।चक्रतुस्तौ तदा चिन्तां चित्ते दर्शनलालसौ॥ 25 ॥

evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā tatastau vaiśyapārthivau | cakratustau tadā cintāṃ citte darśanalālasau

प्रत्यक्षं दर्शनं देव्या न प्राप्तं शान्तिदं नृणाम् ।देहत्यागं करिष्यावो दुःखितौ भृशमातुरौ॥ 26 ॥

pratyakṣaṃ darśanaṃ devyā na prāptaṃ śāntidaṃ nṛṇām | dehatyāgaṃ kariṣyāvo duḥkhitau bhṛśamāturau

इति सञ्चिन्त्य मनसा राजा कुण्डं चकार ह ।त्रिकोणं सुस्थिरं सौम्यं हस्तमात्रप्रमाणतः॥ 27 ॥

iti sañcintya manasā rājā kuṇḍaṃ cakāra ha | trikoṇaṃ susthiraṃ saumyaṃ hastamātrapramāṇataḥ

संस्थाप्य पावकं राजा तथा वैश्योऽतिभक्तिमान् ।जुहावासौ निजं मांसं छित्त्वा छित्त्वा पुनः पुनः॥ 28 ॥

saṃsthāpya pāvakaṃ rājā tathā vaiśyo'tibhaktimān | juhāvāsau nijaṃ māṃsaṃ chittvā chittvā punaḥ punaḥ

तथा वैश्योऽपि दीप्तेऽग्नौ स्वमांसं प्राक्षिपत्तदा ।रुधिरेण बलिं चास्यै ददतुस्तौ कृतोद्यमौ॥ 29 ॥

tathā vaiśyo'pi dīpte'gnau svamāṃsaṃ prākṣipattadā | rudhireṇa baliṃ cāsyai dadatustau kṛtodyamau

तदा भगवती दत्त्वा प्रत्यक्षं दर्शनं तयोः ।प्राह प्रीतिभरोद्भ्रान्तौ दृष्ट्वा तौ दुःखितौ भृशम्॥ 30 ॥

tadā bhagavatī dattvā pratyakṣaṃ darśanaṃ tayoḥ | prāha prītibharodbhrāntau dṛṣṭvā tau duḥkhitau bhṛśam

देव्युवाच ।वरं वरय भो राजन् यत्ते मनसि वाञ्छितम् ।तुष्टाहं तपसा तेऽद्य भक्तोऽसि त्वं मतो मम॥ 31 ॥

devyuvāca | varaṃ varaya bho rājan yatte manasi vāñchitam | tuṣṭāhaṃ tapasā te'dya bhakto'si tvaṃ mato mama

वैश्यं प्राह तदा देवी प्रसन्नाहं महामते ।किं तेऽभीष्टं ददाम्यद्य प्रार्थयाशु मनोगतम्॥ 32 ॥

vaiśyaṃ prāha tadā devī prasannāhaṃ mahāmate | kiṃ te'bhīṣṭaṃ dadāmyadya prārthayāśu manogatam

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं राजा तामुवाच मुदान्वितः ।देहि मेऽद्य निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्॥ 33 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ rājā tāmuvāca mudānvitaḥ | dehi me'dya nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt

तमुवाच तदा देवी गच्छ राजन् निजं गृहम् ।शत्रवः क्षीणसत्त्वास्ते गमिष्यन्ति पराजिताः॥ 34 ॥

tamuvāca tadā devī gaccha rājan nijaṃ gṛham | śatravaḥ kṣīṇasattvāste gamiṣyanti parājitāḥ

मन्त्रिणस्ते समागम्य ते पतिष्यन्ति पादयोः ।कुरु राज्यं महाभाग नगरे स्वं यथासुखम्॥ 35 ॥

mantriṇaste samāgamya te patiṣyanti pādayoḥ | kuru rājyaṃ mahābhāga nagare svaṃ yathāsukham

कृत्वा राज्यं सुविपुलं वर्षाणामयुतं नृप ।देहान्ते जन्म सम्प्राप्य सूर्याच्च भविता मनुः॥ 36 ॥

kṛtvā rājyaṃ suvipulaṃ varṣāṇāmayutaṃ nṛpa | dehānte janma samprāpya sūryācca bhavitā manuḥ

व्यास उवाच ।वैश्यस्तामप्युवाचेदं कृताञ्जलिपुटः शुचिः ।न मे गृहेण कार्यं वै न पुत्रेण धनेन वा॥ 37 ॥

vyāsa uvāca | vaiśyastāmapyuvācedaṃ kṛtāñjalipuṭaḥ śuciḥ | na me gṛheṇa kāryaṃ vai na putreṇa dhanena vā

सर्वं बन्धकरं मातः स्वप्नवन्नश्वरं स्फुटम् ।ज्ञानं मे देहि विशदं मोक्षदं बन्धनाशनम्॥ 38 ॥

sarvaṃ bandhakaraṃ mātaḥ svapnavannaśvaraṃ sphuṭam | jñānaṃ me dehi viśadaṃ mokṣadaṃ bandhanāśanam

असारेऽस्मिंश्च संसारे मूढा मज्जन्ति पामराः ।पण्डिताः सन्तरन्तीह तस्मान्नेच्छन्ति संसृतिम्॥ 39 ॥

asāre'smiṃśca saṃsāre mūḍhā majjanti pāmarāḥ | paṇḍitāḥ santarantīha tasmānnecchanti saṃsṛtim

व्यास उवाच ।तदाकर्ण्य महामाया वैश्यं प्राह पुरःस्थितम् ।वैश्यवर्य तव ज्ञानं भविष्यति न संशयः॥ 40 ॥

vyāsa uvāca | tadākarṇya mahāmāyā vaiśyaṃ prāha puraḥsthitam | vaiśyavarya tava jñānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इति दत्त्वा वरं ताभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ।अदर्शनं गतायां तु राजा तं मुनिसत्तमम्॥ 41 ॥

iti dattvā varaṃ tābhyāṃ tatraivāntaradhīyata | adarśanaṃ gatāyāṃ tu rājā taṃ munisattamam

प्रणम्य हयमारुह्य गमनाय मनो दधे ।तदैव तस्य सचिवास्तत्रागत्य नृपं प्रजाः॥ 42 ॥

praṇamya hayamāruhya gamanāya mano dadhe | tadaiva tasya sacivāstatrāgatya nṛpaṃ prajāḥ

प्रणेमुर्विनयोपेतास्तमूचुः प्राञ्जलिस्थिताः ।राजंस्ते शत्रवः सर्वे पापाच्च निहता रणे॥ 43 ॥

praṇemurvinayopetāstamūcuḥ prāñjalisthitāḥ | rājaṃste śatravaḥ sarve pāpācca nihatā raṇe

राज्यं निष्कण्टकं भूप कुरुष्व पुरमास्थितः ।तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नत्वा तं मुनिसत्तमम्॥ 44 ॥

rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ bhūpa kuruṣva puramāsthitaḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājā natvā taṃ munisattamam

आपूच्छ्य निर्ययौ तत्र मन्त्रिभिः परिवारितः ।सम्प्राप्य च निजं राज्यं दारान्स्वजनबान्धवान्॥ 45 ॥

āpūcchya niryayau tatra mantribhiḥ parivāritaḥ | samprāpya ca nijaṃ rājyaṃ dārānsvajanabāndhavān

बुभुजे पृथिवीं सर्वां ततः सागरमेखलाम् ।वैश्योऽपि ज्ञानमासाद्य मुक्तसङ्गः समन्ततः॥ 46 ॥

bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ tataḥ sāgaramekhalām | vaiśyo'pi jñānamāsādya muktasaṅgaḥ samantataḥ

कालातिवाहनं तत्र मुक्तबन्धश्चकार ह ।तीर्थेषु विचरन्गायन्भगवत्या गुणानथ॥ 47 ॥

kālātivāhanaṃ tatra muktabandhaścakāra ha | tīrtheṣu vicarangāyanbhagavatyā guṇānatha

एतत्ते कथितं देव्याश्चरितं परमाद्भुतम् ।आराधनफलप्राप्तिर्यथावद्भूपवैश्ययोः॥ 48 ॥

etatte kathitaṃ devyāścaritaṃ paramādbhutam | ārādhanaphalaprāptiryathāvadbhūpavaiśyayoḥ

दैत्यानां हननं प्रोक्तं प्रादुर्भावस्तथा शुभः ।एवम्प्रभावा सा देवी भक्तानामभयप्रदा॥ 49 ॥

daityānāṃ hananaṃ proktaṃ prādurbhāvastathā śubhaḥ | evamprabhāvā sā devī bhaktānāmabhayapradā

यः शृणोति नरो नित्यमेतदाख्यानमुत्तमम् ।सम्प्राप्नोति नरः सत्यं संसारसुखमद्भुतम्॥ 50 ॥

yaḥ śṛṇoti naro nityametadākhyānamuttamam | samprāpnoti naraḥ satyaṃ saṃsārasukhamadbhutam

ज्ञानदं मोक्षदं चैव कीर्तिदं सुखदं तथा ।पावनं श्रवणान्नूनमेतदाख्यानमद्भुतम्॥ 51 ॥

jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva kīrtidaṃ sukhadaṃ tathā | pāvanaṃ śravaṇānnūnametadākhyānamadbhutam

अखिलार्थप्रदं न्नॄणां सर्वधर्मसमावृतम् ।धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं परमं मतम्॥ 52 ॥

akhilārthapradaṃ nnṝṇāṃ sarvadharmasamāvṛtam | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ paramaṃ matam

सूत उवाच ।जनमेजयेन राज्ञासौ पृष्टः सत्यवतीसुतः ।उवाच संहितां दिव्यां व्यासः सर्वार्थतत्त्ववित्॥ 53 ॥

sūta uvāca | janamejayena rājñāsau pṛṣṭaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca saṃhitāṃ divyāṃ vyāsaḥ sarvārthatattvavit

चरितं चण्डिकायास्तु शुम्भदैत्यवधाश्रितम् ।कथयामास भगवान्कृष्णः कारुणिको मुनिः ।इति वः कथितः सारः पुराणानां मुनीश्वराः॥ 54 ॥

caritaṃ caṇḍikāyāstu śumbhadaityavadhāśritam | kathayāmāsa bhagavānkṛṣṇaḥ kāruṇiko muniḥ | iti vaḥ kathitaḥ sāraḥ purāṇānāṃ munīśvarāḥ