Skandha 6, Adhyāya 12

राजोवाच ।तीर्थानि भुवि पुण्यानि ब्रूहि मे मुनिसत्तम ।गम्यानि मानवैर्देवैः क्षेत्राणि सरितस्तथा॥ 1 ॥

rājovāca | tīrthāni bhuvi puṇyāni brūhi me munisattama | gamyāni mānavairdevaiḥ kṣetrāṇi saritastathā

फलं च यादृशं यत्र तीर्थेषु स्नानदानतः ।विधिं तु तीर्थयात्रायां नियमांश्च विशेषतः॥ 2 ॥

phalaṃ ca yādṛśaṃ yatra tīrtheṣu snānadānataḥ | vidhiṃ tu tīrthayātrāyāṃ niyamāṃśca viśeṣataḥ

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि तीर्थानि विविधानि च ।येषु तीर्थेषु देवीनां प्रशस्तान्यायनानि च॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi tīrthāni vividhāni ca | yeṣu tīrtheṣu devīnāṃ praśastānyāyanāni ca

नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा यमुना च सरस्वती ।नर्मदा गण्डकी सिन्धुर्गोमती तमसा तथा॥ 4 ॥

nadīnāṃ jāhnavī śreṣṭhā yamunā ca sarasvatī | narmadā gaṇḍakī sindhurgomatī tamasā tathā

कावेरी चन्द्रभागा च पुण्या वेत्रवती शुभा ।चर्मण्वती च सरयूस्तापी साभ्रमती तथा॥ 5 ॥

kāverī candrabhāgā ca puṇyā vetravatī śubhā | carmaṇvatī ca sarayūstāpī sābhramatī tathā

एताश्च कथिता राजन्नन्याश्च शतशः पुनः ।तासां समुद्रगाः पुण्याः स्वल्पपुण्या ह्यनब्धिगाः॥ 6 ॥

etāśca kathitā rājannanyāśca śataśaḥ punaḥ | tāsāṃ samudragāḥ puṇyāḥ svalpapuṇyā hyanabdhigāḥ

समुद्रगानां ताः पुण्याः सर्वदौघवहास्तु याः ।मासद्वयं श्रावणादौ ताश्च सर्वा रजस्वलाः॥ 7 ॥

samudragānāṃ tāḥ puṇyāḥ sarvadaughavahāstu yāḥ | māsadvayaṃ śrāvaṇādau tāśca sarvā rajasvalāḥ

भवन्ति वृष्टियोगेन ग्राम्यवारिवहास्तथा ।पुष्करं च कुरुक्षेत्रं धर्मारण्यं सुपावनम्॥ 8 ॥

bhavanti vṛṣṭiyogena grāmyavārivahāstathā | puṣkaraṃ ca kurukṣetraṃ dharmāraṇyaṃ supāvanam

प्रभासं च प्रयागं च नैमिषारण्यमेव च ।विश्रुतं चार्बुदारण्यं शैलाश्च पावनास्तथा॥ 9 ॥

prabhāsaṃ ca prayāgaṃ ca naimiṣāraṇyameva ca | viśrutaṃ cārbudāraṇyaṃ śailāśca pāvanāstathā

श्रीशैलश्च सुमेरुश्च पर्वतो गन्धमादनः ।सरांसि चैव पुण्यानि मानसं सर्वविश्रुतम्॥ 10 ॥

śrīśailaśca sumeruśca parvato gandhamādanaḥ | sarāṃsi caiva puṇyāni mānasaṃ sarvaviśrutam

तथा बिन्दुसरः श्रेष्ठमच्छोदं नाम पावनम् ।आश्रमास्तु तथा पुण्या मुनीनां भावितात्मनाम्॥ 11 ॥

tathā bindusaraḥ śreṣṭhamacchodaṃ nāma pāvanam | āśramāstu tathā puṇyā munīnāṃ bhāvitātmanām

विश्रुतस्तु सदा पुण्यः ख्यातो बदरिकाश्रमः ।नरनारायणौ यत्र तेपाते तौ मुनी तपः॥ 12 ॥

viśrutastu sadā puṇyaḥ khyāto badarikāśramaḥ | naranārāyaṇau yatra tepāte tau munī tapaḥ

वामनाश्रम आख्यातः शतयूपाश्रमस्तथा ।येन यत्र तपस्तप्तं तस्य नाम्नातिविश्रुतः॥ 13 ॥

vāmanāśrama ākhyātaḥ śatayūpāśramastathā | yena yatra tapastaptaṃ tasya nāmnātiviśrutaḥ

एवं पुण्यानि स्थानानि ह्यसङ्ख्यातानि भूतले ।मुनिभिः परिगीतानि पावनानि महीपते॥ 14 ॥

evaṃ puṇyāni sthānāni hyasaṅkhyātāni bhūtale | munibhiḥ parigītāni pāvanāni mahīpate

एषु स्थानेषु सर्वत्र देवीस्थानानि भूपते ।दर्शनात्पापहारीणि वसन्ति नियमेन च॥ 15 ॥

eṣu sthāneṣu sarvatra devīsthānāni bhūpate | darśanātpāpahārīṇi vasanti niyamena ca

कथयिष्यामि तान्यग्रे प्रसङ्गेन च कानिचित् ।तीर्थानि नृप दानानि व्रतानि च मखास्तथा॥ 16 ॥

kathayiṣyāmi tānyagre prasaṅgena ca kānicit | tīrthāni nṛpa dānāni vratāni ca makhāstathā

तपांसि पुण्यकर्माणि सापेक्षाणि महीपते ।द्रव्यशुद्धिं क्रियाशुद्धिं मनःशुद्धिमपेक्ष्य च॥ 17 ॥

tapāṃsi puṇyakarmāṇi sāpekṣāṇi mahīpate | dravyaśuddhiṃ kriyāśuddhiṃ manaḥśuddhimapekṣya ca

पावनानि हि तीर्थानि तपांसि च व्रतानि च ।कदाचिद्द्रव्यशुद्धिः स्यात्क्रियाशुद्धिः कदाचन॥ 18 ॥

pāvanāni hi tīrthāni tapāṃsi ca vratāni ca | kadāciddravyaśuddhiḥ syātkriyāśuddhiḥ kadācana

दुर्लभा मनसः शुद्धिः सर्वेषां सर्वदा नृप ।मनस्तु चञ्चलं राजन्ननेकविषयाश्रितम्॥ 19 ॥

durlabhā manasaḥ śuddhiḥ sarveṣāṃ sarvadā nṛpa | manastu cañcalaṃ rājannanekaviṣayāśritam

कथं शुद्धं भवेद्राजन्नानाभावसमाश्रितम् ।कामक्रोधौ तथा लोभो ह्यहङ्कारो मदस्तथा॥ 20 ॥

kathaṃ śuddhaṃ bhavedrājannānābhāvasamāśritam | kāmakrodhau tathā lobho hyahaṅkāro madastathā

सर्वविघ्नकरा ह्येते तपस्तीर्थव्रतेषु च ।अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः॥ 21 ॥

sarvavighnakarā hyete tapastīrthavrateṣu ca | ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ

स्वधर्मपालनं राजन् सर्वतीर्थफलप्रदम् ।नित्यकर्मपरित्यागान्मार्गे संसर्गदोषतः॥ 22 ॥

svadharmapālanaṃ rājan sarvatīrthaphalapradam | nityakarmaparityāgānmārge saṃsargadoṣataḥ

व्यर्थं तीर्थाधिगमनं पापमेवावशिष्यते ।क्षालयन्ति हि तीर्थानि सर्वथा देहजं मलम्॥ 23 ॥

vyarthaṃ tīrthādhigamanaṃ pāpamevāvaśiṣyate | kṣālayanti hi tīrthāni sarvathā dehajaṃ malam

मानसं क्षालितुं तानि न समर्थानि वै नृप ।शक्तानि यदि चेत्तानि गङ्गातीरनिवासिनः॥ 24 ॥

mānasaṃ kṣālituṃ tāni na samarthāni vai nṛpa | śaktāni yadi cettāni gaṅgātīranivāsinaḥ

मुनयो द्रोहसंयुक्ताः कथं स्युर्भावितेश्वराः ।वसिष्ठसदृशाः प्रह्वा विश्वामित्रादयः किल॥ 25 ॥

munayo drohasaṃyuktāḥ kathaṃ syurbhāviteśvarāḥ | vasiṣṭhasadṛśāḥ prahvā viśvāmitrādayaḥ kila

रागद्वेषरताः सर्वे कामक्रोधाकुलाः सदा ।चित्तशुद्धिमयं तीर्थं गङ्गादिभ्योऽतिपावनम्॥ 26 ॥

rāgadveṣaratāḥ sarve kāmakrodhākulāḥ sadā | cittaśuddhimayaṃ tīrthaṃ gaṅgādibhyo'tipāvanam

यदि स्याद्दैवयोगेन क्षालयत्यान्तरं मलम् ।विशेषेण तु सत्सङ्गो ज्ञाननिष्ठस्य भूपते॥ 27 ॥

yadi syāddaivayogena kṣālayatyāntaraṃ malam | viśeṣeṇa tu satsaṅgo jñānaniṣṭhasya bhūpate

न वेदा न च शास्त्राणि न व्रतानि तपांसि न ।न मखा न च दानानि चित्तशुद्धेस्तु कारणम्॥ 28 ॥

na vedā na ca śāstrāṇi na vratāni tapāṃsi na | na makhā na ca dānāni cittaśuddhestu kāraṇam

वसिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रो वेदविद्याविशारदः ।रागद्वेषान्वितः कामं गङ्गातीरसमाश्रितः॥ 29 ॥

vasiṣṭho brahmaṇaḥ putro vedavidyāviśāradaḥ | rāgadveṣānvitaḥ kāmaṃ gaṅgātīrasamāśritaḥ

आडीबकं महायुद्धं विश्वामित्रवसिष्ठयोः ।जातं निरर्थकं द्वेषाद्देवानां विस्मयप्रदम्॥ 30 ॥

āḍībakaṃ mahāyuddhaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ | jātaṃ nirarthakaṃ dveṣāddevānāṃ vismayapradam

विश्वामित्रो बकस्तत्र जातः परमतापसः ।शप्तः स तु वसिष्ठेन हरिश्चन्द्रस्य कारणात्॥ 31 ॥

viśvāmitro bakastatra jātaḥ paramatāpasaḥ | śaptaḥ sa tu vasiṣṭhena hariścandrasya kāraṇāt

कौशिकेन वसिष्ठोऽपि शस्त्वाडीदेहभाक्कृतः ।शापादाडीबकौ जातौ तौ मुनी विशदप्रभौ॥ 32 ॥

kauśikena vasiṣṭho'pi śastvāḍīdehabhākkṛtaḥ | śāpādāḍībakau jātau tau munī viśadaprabhau

निवासं प्रापतुस्तीरे सरसो मानसस्य च ।चक्रतुर्दारुणं युद्धं नखचञ्चुप्रताडनैः॥ 33 ॥

nivāsaṃ prāpatustīre saraso mānasasya ca | cakraturdāruṇaṃ yuddhaṃ nakhacañcupratāḍanaiḥ

वर्षाणामयुतं यावत्तावृषी रोषसंयुतौ ।युयुधाते मदोन्मत्तौ सिंहाविव परस्परम्॥ 34 ॥

varṣāṇāmayutaṃ yāvattāvṛṣī roṣasaṃyutau | yuyudhāte madonmattau siṃhāviva parasparam

राजोवाच ।कथं तौ मुनिशार्दूलौ तापसौ धर्मतत्परौ ।परस्परं वैरपरौ सञ्जातौ केन हेतुना॥ 35 ॥

rājovāca | kathaṃ tau muniśārdūlau tāpasau dharmatatparau | parasparaṃ vairaparau sañjātau kena hetunā

शापं परस्परं केन कारणेन महामती ।दत्तवन्तौ मिथः क्लेशकारकौ दुःखदौ नृणाम्॥ 36 ॥

śāpaṃ parasparaṃ kena kāraṇena mahāmatī | dattavantau mithaḥ kleśakārakau duḥkhadau nṛṇām

व्यास उवाच ।हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठस्त्रिशङ्कुतनयः पुरा ।बभूव रविवंशीयो रामचन्द्रस्य पूर्वजः॥ 37 ॥

vyāsa uvāca | hariścandro nṛpaśreṣṭhastriśaṅkutanayaḥ purā | babhūva ravivaṃśīyo rāmacandrasya pūrvajaḥ

अनपत्यः स राजर्षिर्वरुणाय महाक्रतुम् ।प्रतिजज्ञे पुत्रकामो नरमेधं दुरासदम्॥ 38 ॥

anapatyaḥ sa rājarṣirvaruṇāya mahākratum | pratijajñe putrakāmo naramedhaṃ durāsadam

वरुणस्तस्य सन्तुष्टो यज्ञस्य नियमे कृते ।दधार गर्भं राज्ञस्तु भार्या परमसुन्दरी॥ 39 ॥

varuṇastasya santuṣṭo yajñasya niyame kṛte | dadhāra garbhaṃ rājñastu bhāryā paramasundarī

राजा बभूव सन्तुष्टो दृष्ट्वा भार्यां सदोहदाम् ।चकार विधिवत्कर्म गर्भसंस्कारकारकम्॥ 40 ॥

rājā babhūva santuṣṭo dṛṣṭvā bhāryāṃ sadohadām | cakāra vidhivatkarma garbhasaṃskārakārakam

सुषुवे तनयं नारी सर्वलक्षणसंयुतम् ।मुदं प्राप नृपस्तत्र पुत्रे जाते विशाम्पते॥ 41 ॥

suṣuve tanayaṃ nārī sarvalakṣaṇasaṃyutam | mudaṃ prāpa nṛpastatra putre jāte viśāmpate

कृतवाञ्जातकर्मादिसंस्कारविधिमुत्तमम् ।ददौ हिरण्यं गा दोग्धीर्ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः॥ 42 ॥

kṛtavāñjātakarmādisaṃskāravidhimuttamam | dadau hiraṇyaṃ gā dogdhīrbrāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

जन्मोत्सवेऽतिसंवृत्ते गेहे वै यादसाम्पतिः ।आजगाम महाराज विप्रवेषधरस्तथा॥ 43 ॥

janmotsave'tisaṃvṛtte gehe vai yādasāmpatiḥ | ājagāma mahārāja vipraveṣadharastathā

पूजितः पार्थिवेनाथ दत्त्वा विधिवदासनम् ।कार्ये पृष्टेऽब्रवीद्वाक्यं वरुणोऽस्मीति भूपतिम्॥ 44 ॥

pūjitaḥ pārthivenātha dattvā vidhivadāsanam | kārye pṛṣṭe'bravīdvākyaṃ varuṇo'smīti bhūpatim

कुरु यज्ञं सुतं कृत्वा पशुं परमपावनम् ।सत्यवाग्भव राजेन्द्र सङ्कल्पस्तु त्वया कृतः॥ 45 ॥

kuru yajñaṃ sutaṃ kṛtvā paśuṃ paramapāvanam | satyavāgbhava rājendra saṅkalpastu tvayā kṛtaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विह्वलोऽतिव्यथाकुलः ।संस्तभ्याधिं नृपः प्राह वरुणं सत्कृताञ्जलिः॥ 46 ॥

tacchrutvā vacanaṃ rājā vihvalo'tivyathākulaḥ | saṃstabhyādhiṃ nṛpaḥ prāha varuṇaṃ satkṛtāñjaliḥ

स्वामिन्करोमि तं यज्ञं सर्वथा विधिपूर्वकम् ।मया ते यत्प्रतिज्ञातं भवामि सत्यवागहम्॥ 47 ॥

svāminkaromi taṃ yajñaṃ sarvathā vidhipūrvakam | mayā te yatpratijñātaṃ bhavāmi satyavāgaham

पूर्णे मासे विशुध्येत धर्मपत्नी सुरोत्तम ।विशुद्धायां तु भार्यायां कर्तव्यः स पशोर्मखः॥ 48 ॥

pūrṇe māse viśudhyeta dharmapatnī surottama | viśuddhāyāṃ tu bhāryāyāṃ kartavyaḥ sa paśormakhaḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्ते वचने राज्ञा वरुणः स्वगृहं गतः ।राजा बभूव सन्तुष्टः किञ्चिच्चिन्तातुरस्तथा॥ 49 ॥

vyāsa uvāca | ityukte vacane rājñā varuṇaḥ svagṛhaṃ gataḥ | rājā babhūva santuṣṭaḥ kiñciccintāturastathā

पूर्णे मासि पुनः पाशी परीक्षार्थं नृपालये ।आजगाम द्विजो भूत्वा सुवेषः सुष्ठुभाषकः॥ 50 ॥

pūrṇe māsi punaḥ pāśī parīkṣārthaṃ nṛpālaye | ājagāma dvijo bhūtvā suveṣaḥ suṣṭhubhāṣakaḥ

कृतार्हणं सुखासीनं भूपतिस्तं सुरोत्तमम् ।उवाच विनयोपेतो हेतुगर्भं वचस्तदा॥ 51 ॥

kṛtārhaṇaṃ sukhāsīnaṃ bhūpatistaṃ surottamam | uvāca vinayopeto hetugarbhaṃ vacastadā

असंस्कृतं सुतं स्वामिन्यूपे बध्नामि तं कथम् ।संस्कत्य क्षत्रियं कृत्वा यजेऽहं यज्ञमुत्तमम्॥ 52 ॥

asaṃskṛtaṃ sutaṃ svāminyūpe badhnāmi taṃ katham | saṃskatya kṣatriyaṃ kṛtvā yaje'haṃ yajñamuttamam

दयसे यदि देव त्वं ज्ञात्वा दीनं स्वसेवकम् ।असंस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित्॥ 53 ॥

dayase yadi deva tvaṃ jñātvā dīnaṃ svasevakam | asaṃskṛtasya bālasya nādhikāro'sti kutracit

वरुण उवाच ।प्रतारयसि राजेन्द्र कृत्वा समयमग्रतः ।दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिणः॥ 54 ॥

varuṇa uvāca | pratārayasi rājendra kṛtvā samayamagrataḥ | dustyajastava jānāmi sutasneho hyaputriṇaḥ

गृहं व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात् ।कियत्कालं प्रतीक्ष्याहमागमिष्यामि ते गृहम्॥ 55 ॥

gṛhaṃ vrajāmi bhūpāla vacanāttava komalāt | kiyatkālaṃ pratīkṣyāhamāgamiṣyāmi te gṛham

भवितव्यं त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् ।अन्यथा त्वयि मुञ्चामि कोपं शापसमन्वितम्॥ 56 ॥

bhavitavyaṃ tvayā tāta tadā satyavaco'nvitam | anyathā tvayi muñcāmi kopaṃ śāpasamanvitam

राजोवाच ।समावर्तनकर्मान्ते सर्वथा यादसाम्पते ।कृत्वा पुत्रपशुं यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम्॥ 57 ॥

rājovāca | samāvartanakarmānte sarvathā yādasāmpate | kṛtvā putrapaśuṃ yajñe yajiṣye vidhipūrvakam

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणः प्रीतमानसः ।तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्णं नृपस्तु सुस्थितोऽभवत्॥ 58 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ rājño varuṇaḥ prītamānasaḥ | tathetyuktvā yayau tūrṇaṃ nṛpastu susthito'bhavat

रोहिताख्य इति ख्यातः सुतस्तस्य विवृद्धिमान् ।सञ्जातश्चतुरः सर्वविद्यानां च विशारदः॥ 59 ॥

rohitākhya iti khyātaḥ sutastasya vivṛddhimān | sañjātaścaturaḥ sarvavidyānāṃ ca viśāradaḥ

यज्ञस्य कारणं तेन ज्ञातं सर्वं सविस्तरम् ।भयभीतस्ततः सोऽपि मत्वा मरणमात्मनः॥ 60 ॥

yajñasya kāraṇaṃ tena jñātaṃ sarvaṃ savistaram | bhayabhītastataḥ so'pi matvā maraṇamātmanaḥ

कृत्वा पलायनं वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे ।अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुरः॥ 61 ॥

kṛtvā palāyanaṃ vīro gato'sau girigahvare | agamye nṛpatisthāne sthitastatra bhayāturaḥ

प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम् ।गत्वा तमाह भूपालं कुरु यज्ञं विशाम्पते॥ 62 ॥

prāpte kāle'tha varuṇo yajñārthī nṛpatergṛham | gatvā tamāha bhūpālaṃ kuru yajñaṃ viśāmpate

प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेन्द्रियः ।किं करोमि गतः क्वापि सुतो मे सुरसत्तम॥ 63 ॥

pramlānavadano rājā tamāha vyathitendriyaḥ | kiṃ karomi gataḥ kvāpi suto me surasattama

श्रुत्वा तद्वचनं राज्ञः कुपितो यादसाम्पतिः ।शशाप तं नृपं कोपादसत्यवादिनं भृशम्॥ 64 ॥

śrutvā tadvacanaṃ rājñaḥ kupito yādasāmpatiḥ | śaśāpa taṃ nṛpaṃ kopādasatyavādinaṃ bhṛśam

जलोदराभिधो व्याधिर्देहे भवतु ते नृप ।यतः प्रतारितश्चाहं कृत्वा कपटपण्डित॥ 65 ॥

jalodarābhidho vyādhirdehe bhavatu te nṛpa | yataḥ pratāritaścāhaṃ kṛtvā kapaṭapaṇḍita

इति शप्त्वा ययौ धाम स्वकं पाशधरस्तदा ।राजा चिन्तातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडितः॥ 66 ॥

iti śaptvā yayau dhāma svakaṃ pāśadharastadā | rājā cintāturastasthau bhavane vyādhipīḍitaḥ

यदातिव्याधितो राजा रोगेण शापजेन ह ।तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितरं व्याधिपीडितम्॥ 67 ॥

yadātivyādhito rājā rogeṇa śāpajena ha | tadā śuśrāva putro'pi pitaraṃ vyādhipīḍitam

पान्थिकः प्राह पुत्रं हि पिता ते भृशदुःखितः ।जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज॥ 68 ॥

pānthikaḥ prāha putraṃ hi pitā te bhṛśaduḥkhitaḥ | jalodaravikāreṇa śāpajena nṛpātmaja

विनष्टं जीवितं तेऽद्य वृथा जातस्य दुर्मते ।यत्त्यक्त्वा पितरं दुःस्थं प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम्॥ 69 ॥

vinaṣṭaṃ jīvitaṃ te'dya vṛthā jātasya durmate | yattyaktvā pitaraṃ duḥsthaṃ prāpto'si girigahvaram

किमनेन शरीरेण प्राप्तं ते जन्मनः फलम् ।देहदं दुःखितं कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम॥ 70 ॥

kimanena śarīreṇa prāptaṃ te janmanaḥ phalam | dehadaṃ duḥkhitaṃ kṛtvā sthito'syatra sutādhama

प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः ।त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः॥ 71 ॥

prāṇāstyājyāḥ pituḥ kārye satputreṇeti niścayaḥ | tvadarthe duḥkhito rājā krandati vyādhipīḍitaḥ

व्यास उवाच ।तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् ।यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम्॥ 72 ॥

vyāsa uvāca | tadākarṇya vacastathyaṃ pānthikāddharmasaṃyutam | yadā cakre mano gantuṃ draṣṭuṃ tātaṃ vyathāturam

तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् ।रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत॥ 73 ॥

tadā vipravapurbhūtvā vāsavastamupāgamat | rahaḥ prāha hitaṃ vākyaṃ dayāvāniva bhārata

मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा ।करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम्॥ 74 ॥

mūrkho'si rājaputra tvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā | karoṣi pitaraṃ tvadya na jānāsi vyathāyutam