Skandha 6, Adhyāya 13

इन्द्र उवाच ।साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः ।वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम्॥ 1 ॥

indra uvāca | sāhasaṃ kṛtavān rājā pūrvaṃ yatkathito makhaḥ | varuṇāya pratijñātaḥ putraṃ kṛtvā paśuṃ priyam

गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः ।पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः॥ 2 ॥

gate tvayi pitā putraṃ baddhvā yūpe'ghṛṇaḥ punaḥ | paśuṃ kṛtvā mahābuddhe vadhiṣyati vyathāturaḥ

इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा ।स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम्॥ 3 ॥

itthaṃ niṣiddhastatputraḥ śakreṇāmitatejasā | sthitastatraiva māyeśīmāyayā mohito bhṛśam

यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् ।गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत्॥ 4 ॥

yadā punaḥ punaḥ śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam | gamanāya matiṃ cakre tadendraḥ pratyaṣedhayat

हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके ।स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम्॥ 5 ॥

hariścandro'tiduḥkhārtaḥ papraccha gurumantike | sthitaṃ vasiṣṭhamekānte sarvajñaṃ hitatatparam

राजोवाच ।भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः ।त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम्॥ 6 ॥

rājovāca | bhagavan ki karomyadya kātaro'smi vyathākulaḥ | trāhi māṃ duḥkhamanasaṃ mahāvyādhibhayāturam

वसिष्ठ उवाच ।शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः ।त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसङ्ग्रहे॥ 7 ॥

vasiṣṭha uvāca | śṛṇu rājannupāyo'sti roganāśaṃ prati stutaḥ | trayodaśavidhāḥ putrāḥ kathitā dharmasaṅgrahe

तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् ।द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम्॥ 8 ॥

tasmātkrītaṃ sutaṃ kṛtvā yajasva makhamuttamam | dravyaṃ dattvā yathoddiṣṭamānayasva dvijottamam

एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति ।वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम्॥ 9 ॥

evaṃ kṛte makhe bhūpa roganāśo bhaviṣyati | varuṇo'pi prasannātmā bhaviṣyati yathāsukham

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् ।अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्नतः॥ 10 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā rājā provāca mantriṇam | anveṣaya mahābuddhe viṣayeṣvatiyatnataḥ

कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता ।समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ॥ 11 ॥

kadācitko'pi lobhārthī dadāti svasutaṃ pitā | samānaya dhanaṃ dattvā yāvatprārthayate'pyasau

सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः ।न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे॥ 12 ॥

sarvathaiva samāneyo yajñārthe dvijabālakaḥ | na kāryā kṛpaṇā buddhistvayā matkāryahetave

प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्द्विजवादिनः ।द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल॥ 13 ॥

prārthanīyastvayā putraḥ kasyaciddvijavādinaḥ | dravyeṇa dehi yajñārthaṃ kartavyo'sau paśuḥ kila

इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे ।अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे॥ 14 ॥

iti sañcoditastena sacivaḥ kāryahetave | anveṣayāmāsa pure grāme grāme gṛhe gṛhe

एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः ।निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः॥ 15 ॥

evamanveṣatastasya viṣaye kaścidāturaḥ | nirdhanastrisutaścāsīdajīgarteti nāmataḥ

तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः ।आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा॥ 16 ॥

tasya putraṃ śunaḥśepaṃ madhyamaṃ mantrisattamaḥ | ānayāmāsa dattvārthaṃ prārthitaṃ yaddhanaṃ tadā

समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः ।राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्॥ 17 ॥

samānīya śunaḥśepaṃ sacivaḥ kāryatatparaḥ | rājñe nivedayāmāsa paśuyogyaṃ dvijātmajam

राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः ।कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्॥ 18 ॥

rājātimuditastena viprānānīya sarvataḥ | kārayāmāsa sambhārānyajñārthaṃ vedavittamān

प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः ।बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा॥ 19 ॥

prārabdhe tu makhe tatra viśvāmitro mahāmuniḥ | baddhaṃ dṛṣṭvā śunaḥśepaṃ niṣiṣedha nṛpaṃ tadā

राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् ।प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति॥ 20 ॥

rājanmā sāhasaṃ kārṣīrmuñcainaṃ dvijabālakam | prārthayāmyahamāyuṣman sukhaṃ te'dya bhaviṣyati

क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि ।दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप॥ 21 ॥

krandatyayaṃ śunaḥśepaḥ karuṇā māṃ dunotyapi | dayāvānbhava rājendra kuru me vacanaṃ nṛpa

परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः ।ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः॥ 22 ॥

paradehasya rakṣāyai svadehaṃ ye dayāparāḥ | dadati kṣatriyāḥ pūrvaṃ svargakāmāḥ śucivratāḥ

त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् ।पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके॥ 23 ॥

tvaṃ svadehasya rakṣārthaṃ haṃsi dvijasutaṃ balāt | pāpaṃ mā kuru rājendra dayāvān bhava bālake

सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप ।मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः॥ 24 ॥

sarveṣāṃ sadṛśī prītirdehe vetsi svayaṃ nṛpa | muñcainaṃ bālakaṃ tasmātpramāṇaṃ yadi me vacaḥ

व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् ।न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः॥ 25 ॥

vyāsa ktvaca anādṛtya ca tadvākyaṃ rājā duḥkhāturo bhṛśam | na mumoca munistasmai cūkopātīva tāpasaḥ

उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः ।मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः॥ 26 ॥

upadeśaṃ dadau tasmai śunaḥśepāya kauśikaḥ | mantraṃ pāśadharasyātha dayāvānvedavittamaḥ

शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः ।स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम्॥ 27 ॥

śunaḥśepo'pi taṃ mantramasakṛdvadhakarśitaḥ | stutasvareṇa cukrośa saṃsmaranvaruṇaṃ bhṛśam

स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः ।तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः॥ 28 ॥

stuvantaṃ muniputraṃ taṃ jñātvā vai yādasāṃ patiḥ | tatrāgatya śunaḥśepaṃ mumoca karuṇārṇavaḥ

रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ ।विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः॥ 29 ॥

rogahīnaṃ nṛpaṃ kṛtvā varuṇaḥ svagṛhaṃ yayau | viśvāmitrastu taṃ putraṃ kṛtavānmocitaṃ mṛteḥ

न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः ।रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः॥ 30 ॥

na kṛtaṃ vacanaṃ rājñā kauśikasya mahātmanaḥ | roṣaṃ dadhāra manasā rājopari sa gādhijaḥ

एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः ।सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे॥ 31 ॥

ekasminsamaye rājā hayārūḍho vanaṃ gataḥ | sūkaraṃ hantukāmastu madhyāhne kauśikītaṭe

वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः ।सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम्॥ 32 ॥

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viśvāmitreṇa vañcitaḥ | sarvasvaṃ prārthitaṃ tasya gṛhītaṃ rājyamadbhutam

पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् ।वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया॥ 33 ॥

pīḍito'sau hariścandro yajamāno yato bhṛśam | vasiṣṭhaḥ kauśikaṃ prāha vane prāptaṃ yadṛcchayā

क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् ।बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक॥ 34 ॥

kṣatriyādhama durbuddhe vṛthā brāhmaṇaveṣabhṛt | bakadharma vṛthā kiṃ tvaṃ garvaṃ vahasi dāmbhika

कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ ।अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम्॥ 35 ॥

kasmāttvayā nṛpaśreṣṭho yajamāno mamāpyasau | aparādhaṃ vinā jālma gamito duḥkhamadbhutam

बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव ।इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः॥ 36 ॥

bakadhyānaparo yasmāttasmāttvaṃ vai bako bhava | iti śapto vasiṣṭhena kauśikaḥ prāha taṃ punaḥ

त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि ।व्यास उवाच ।एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ॥ 37 ॥

tvamapyāḍirbhavāyuṣman bako'haṃ yāvadeva hi | vyāsa uvāca | evaṃ parasparaṃ dattvā śāpaṃ tau krodhapīḍitau

अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी ।एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक्॥ 38 ॥

aṇḍajau tarasā jātau sarasyāḍībakau munī | ekasminpādape nīḍaṃ kṛtvāsau bakarūpabhāk

विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे ।अन्यस्मित्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम्॥ 39 ॥

viśvāmitraḥ sthitastatra divye sarasi mānase | anyasmitpādape kṛtvā vasiṣṭho nīḍamuttamam

आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ ।दिने दिने तौ सङ्ग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ॥ 40 ॥

āḍīrūpadharastasthāvanyonyaṃ dveṣatatparau | dine dine tau saṅgrāmaṃ cakratuḥ krodhasaṃyutau

दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् ।चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम्॥ 41 ॥

duḥkhadaṃ sarvalokānāṃ krandamānāvubhau bhṛśam | cañcupakṣaprahāraistu nakhāghātaiḥ parasparam

जघ्नतू रुधिरक्लिनौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी॥ 42 ॥

jaghnatū rudhiraklinau puṣpitāviva kiṃśukau | evaṃ bahūni varṣāṇi pakṣirūpadharau munī

स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ ।राजोवाच ।कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ॥ 43 ॥

sthitau tatra mahārāja śāpapāśena yantritau | rājovāca | kathaṃ muktau muniśreṣṭhau śāpādvasiṣṭhakauśikau

तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे ।व्यास उवाच ।युध्यमानाब्वुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः॥ 44 ॥

tanmamācakṣva viprarṣe paraṃ kautūhalaṃ hi me | vyāsa uvāca | yudhyamānābvubhau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ

तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः ।तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च॥ 45 ॥

tatrājagāmānimiṣairvṛtaḥ sarvairdayāparaiḥ | tāvāśvāsya jagatkartā yuddhato vinivārya ca

शापं सम्मोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् ।ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः॥ 46 ॥

śāpaṃ sammocayāmāsa tayoḥ kṣiptaṃ parasparam | tato jagmuḥ surāḥ sarve svāni dhiṣṇyāni padmabhūḥ

सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् ।विश्वामित्रोऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः॥ 47 ॥

satyalokaṃ jagāmāśu haṃsārūḍhaḥ pratāpavān | viśvāmitro'pyagāttūrṇaṃ vasiṣṭhaḥ svāśramaṃ gataḥ

मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः ।मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम्॥ 48 ॥

mithaḥ snehaṃ tataḥ kṛtvā prajāpatyupadeśataḥ | maitrāvaruṇināpyevaṃ kṛtaṃ yuddhamakāraṇam

कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् ।को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा॥ 49 ॥

kauśikena samaṃ bhūpa duḥkhadaṃ ca parasparam | ko nāma mānavo loke devo vā dānavo'pi vā

अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् ।तस्माद्राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा॥ 50 ॥

ahaṅkārajayaṃ kṛtvā sarvadā sukhabhāgbhavet | tasmādrājaṃścittaśuddhirmahatāmapi durlabhā

यत्नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् ।तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम्॥ 51 ॥

yatnena sādhanīyā sā tadvihīnaṃ nirarthakam | tīrthaṃ dānaṃ tapaḥ satyaṃ yatkiñciddharmasādhanam

वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना ।तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः॥ 52 ॥

vāsanārahitaṃ kṛtvā taccittaṃ śravaṇādinā | tīrthādiṣu vasennityaṃ devīpūjanatatparaḥ

देवीनामानि वचसा गृह्णंस्तस्या गुणान्स्तुवन् ।ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः॥ 53 ॥

devīnāmāni vacasā gṛhṇaṃstasyā guṇānstuvan | dhyāyaṃstasyāḥ padāmbhojaṃ kalidoṣabhayārditaḥ

एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् ।अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः॥ 54 ॥

evaṃ tu kurvatastasya na kadācitkalerbhayam | anāyāsena saṃsārānmucyate pātakī janaḥ