Skandha 6, Adhyāya 15

जनमेजय उवाच ।देहप्राप्तिर्वसिष्ठस्य कथिता भवता किल ।निमिः कथं पुनर्देहं प्राप्तवानिति मे वद॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | dehaprāptirvasiṣṭhasya kathitā bhavatā kila | nimiḥ kathaṃ punardehaṃ prāptavāniti me vada

व्यास उवाच ।वसिष्ठेन च सम्प्राप्तः पुनर्देहो नराधिप ।निमिना न तथा प्राप्तो देहः शापादनन्तरम्॥ 2 ॥

vyāsa uvāca | vasiṣṭhena ca samprāptaḥ punardeho narādhipa | niminā na tathā prāpto dehaḥ śāpādanantaram

यदा शप्तो वसिष्ठेन तदा ते ब्राह्मणाः क्रतौ ऋत्विजो ये वृता राज्ञा ते सर्वे समचिन्तयन्॥ 3 ॥

yadā śapto vasiṣṭhena tadā te brāhmaṇāḥ kratau ṛtvijo ye vṛtā rājñā te sarve samacintayan

किं कर्तव्यमहोऽस्माभिः शापदग्धो महीपतिः ।अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिकः॥ 4 ॥

kiṃ kartavyamaho'smābhiḥ śāpadagdho mahīpatiḥ | asminyajñe tvasampūrṇe dīkṣāyuktaśca dhārmikaḥ

किं कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्किल ।अवश्यम्भाविभावत्वादशक्ताः स्म निवारणे॥ 5 ॥

kiṃ kartavyaṃ kāryametadviparītamabhūtkila | avaśyambhāvibhāvatvādaśaktāḥ sma nivāraṇe

मन्त्रैर्बहुविधैर्देहं तदा तस्य महात्मनः ।रक्षितं धारयामासुः किञ्चिच्छ्वसनसंयुतम्॥ 6 ॥

mantrairbahuvidhairdehaṃ tadā tasya mahātmanaḥ | rakṣitaṃ dhārayāmāsuḥ kiñcicchvasanasaṃyutam

गन्धैर्माल्यैश्च विविधैः पूज्यमानं मुहुर्मुहुः ।मन्त्रशक्त्या प्रतिष्टभ्य निर्विकारं सुपूजितम्॥ 7 ॥

gandhairmālyaiśca vividhaiḥ pūjyamānaṃ muhurmuhuḥ | mantraśaktyā pratiṣṭabhya nirvikāraṃ supūjitam

समाप्ते च क्रतौ तत्र देवाः सर्वे समागताः ।ऋत्विग्भिस्तु स्तुताः सर्वे सुप्रीताश्चाभवन्नृप॥ 8 ॥

samāpte ca kratau tatra devāḥ sarve samāgatāḥ | ṛtvigbhistu stutāḥ sarve suprītāścābhavannṛpa

विज्ञप्ता मुनिभिः स्तोत्रैर्निर्विण्णात्मानमब्रुवन् ।प्रसन्नाः स्म महीपाल वरं वरय सुव्रत॥ 9 ॥

vijñaptā munibhiḥ stotrairnirviṇṇātmānamabruvan | prasannāḥ sma mahīpāla varaṃ varaya suvrata

यज्ञेनानेन राजर्षे वरं जन्म विधीयते ।देवदेहं नृदेहं वा यत्ते मनसि वाञ्छितम्॥ 10 ॥

yajñenānena rājarṣe varaṃ janma vidhīyate | devadehaṃ nṛdehaṃ vā yatte manasi vāñchitam

दृप्तः कामं पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् ।एवमुक्तो निमेरात्मा सन्तुष्टस्तानुवाच ह॥ 11 ॥

dṛptaḥ kāmaṃ purodhāste mṛtyuloke yathāsukham | evamukto nimerātmā santuṣṭastānuvāca ha

न देहे मम वाञ्छास्ति सर्वदैव विनश्वरे ।वासो मे सर्वसत्त्वानां दृष्टावस्तु सुरोत्तमाः॥ 12 ॥

na dehe mama vāñchāsti sarvadaiva vinaśvare | vāso me sarvasattvānāṃ dṛṣṭāvastu surottamāḥ

नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चराम्यहम् ।एवमुक्ताः सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन्॥ 13 ॥

netreṣu sarvabhūtānāṃ vāyubhūtaścarāmyaham | evamuktāḥ surāstatra nimerātmānamabruvan

प्रार्थय त्वं महाराज देवीं सर्वेश्वरीं शिवाम् ।मखेनानेन सन्तुष्टा सा तेऽभीष्टं विधास्यति॥ 14 ॥

prārthaya tvaṃ mahārāja devīṃ sarveśvarīṃ śivām | makhenānena santuṣṭā sā te'bhīṣṭaṃ vidhāsyati

स देवैरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् ।स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्भक्त्या गद्गदया गिरा॥ 15 ॥

sa devairevamuktastu prārthayāmāsa devatām | stotrairnānāvidhairdivyairbhaktyā gadgadayā girā

प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।कोटिसूर्यप्रतीकाशं रूपं लावण्यदीपितं ।१६ दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि ।प्रसन्नायां देवतायां राजा वव्रे वरं नृप॥ 17 ॥

prasannā sā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | koṭisūryapratīkāśaṃ rūpaṃ lāvaṇyadīpitaṃ | 16 dṛṣṭvā pramuditāḥ sarve kṛtakṛtyāśca cetasi | prasannāyāṃ devatāyāṃ rājā vavre varaṃ nṛpa

ज्ञानं तद्विमलं देहि येन मोक्षो भवेदपि ।नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासो मे भवेदिति॥ 18 ॥

jñānaṃ tadvimalaṃ dehi yena mokṣo bhavedapi | netreṣu sarvabhūtānāṃ nivāso me bhavediti

ततः प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्बिका ।ज्ञानं ते विमलं भूयात्प्रारब्धस्यावशेषतः॥ 19 ॥

tataḥ prasannā deveśī provāca jagadambikā | jñānaṃ te vimalaṃ bhūyātprārabdhasyāvaśeṣataḥ

नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासोऽपि भविष्यति ।निमिषं यान्ति चक्षूंषि त्वत्कृतेनैव देहिनाम्॥ 20 ॥

netreṣu sarvabhūtānāṃ nivāso'pi bhaviṣyati | nimiṣaṃ yānti cakṣūṃṣi tvatkṛtenaiva dehinām

तव वासात्सनिमिषा मानवाः पशवस्तथा ।पतङ्गाश्च भविष्यन्ति पुनश्चानिमिषाः सुराः॥ 21 ॥

tava vāsātsanimiṣā mānavāḥ paśavastathā | pataṅgāśca bhaviṣyanti punaścānimiṣāḥ surāḥ

इति दत्त्वा वरं तस्मै तदा श्रीवरदेवता ।आमन्त्र्य च मुनीन्सर्वांस्तत्रैवान्तर्हिताभवत्॥ 22 ॥

iti dattvā varaṃ tasmai tadā śrīvaradevatā | āmantrya ca munīnsarvāṃstatraivāntarhitābhavat

अन्तर्हितायां देव्यां तु मुनयस्तत्र संस्थिताः ।विचिन्त्य विथिवत्सर्वे निमेर्देहं समाहरन्॥ 23 ॥

antarhitāyāṃ devyāṃ tu munayastatra saṃsthitāḥ | vicintya vithivatsarve nimerdehaṃ samāharan

अरणिं तत्र संस्थाप्य ममन्धुर्मन्त्रवत्तदा ।मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेरथ॥ 24 ॥

araṇiṃ tatra saṃsthāpya mamandhurmantravattadā | mantrahomairmahātmānaḥ putrahetornimeratha

अरण्यां मथ्यमानायां पुत्रः प्रादुरभूत्तदा ।सर्वलक्षणसम्पन्नः साक्षान्निमिरिवापरः॥ 25 ॥

araṇyāṃ mathyamānāyāṃ putraḥ prādurabhūttadā | sarvalakṣaṇasampannaḥ sākṣānnimirivāparaḥ

अरण्या मथनाज्जातस्तस्मान्मिथिरिति स्मृतः ।येनायं जनकाज्जातस्तेनासौ जनकोऽभवत्॥ 26 ॥

araṇyā mathanājjātastasmānmithiriti smṛtaḥ | yenāyaṃ janakājjātastenāsau janako'bhavat

विदेहस्तु निमिर्जातो यस्मात्तस्मात्तदन्वये ।समुद्भूतास्तु राजानो विदेहा इति कीर्तिताः॥ 27 ॥

videhastu nimirjāto yasmāttasmāttadanvaye | samudbhūtāstu rājāno videhā iti kīrtitāḥ

एवं निमिसुतो राजा प्रथितो जनकोऽभवत् ।नगरी निर्मिता तेन गङ्गातीरे मनोहरा॥ 28 ॥

evaṃ nimisuto rājā prathito janako'bhavat | nagarī nirmitā tena gaṅgātīre manoharā

मिथिलेति सुविख्याता गोपुराट्टालसंयुता ।धनधान्यसमायुक्ता हट्टशालाविराजिता॥ 29 ॥

mithileti suvikhyātā gopurāṭṭālasaṃyutā | dhanadhānyasamāyuktā haṭṭaśālāvirājitā

वंशेऽस्मिन्येऽपि राजानस्ते सर्वे जनकास्तथा ।विख्याता ज्ञानिनः सर्वे विदेहाः परिकीर्तिताः॥ 30 ॥

vaṃśe'sminye'pi rājānaste sarve janakāstathā | vikhyātā jñāninaḥ sarve videhāḥ parikīrtitāḥ

एतत्ते कथितं राजन्निमेराख्यानमुत्तमम् ।शापाद्यस्य विदेहत्वं विस्तरादुदितं मया॥ 31 ॥

etatte kathitaṃ rājannimerākhyānamuttamam | śāpādyasya videhatvaṃ vistarāduditaṃ mayā

राजोवाच ।भगवन्भवता प्रोक्तं निमिशापस्य कारणम् ।श्रुत्वा सन्देहमापन्नं मनो मेऽतीव चञ्चलम्॥ 32 ॥

rājovāca | bhagavanbhavatā proktaṃ nimiśāpasya kāraṇam | śrutvā sandehamāpannaṃ mano me'tīva cañcalam

वसिष्ठो ब्राह्मणः श्रेष्ठो राज्ञश्चैव पुरोहितः ।पुत्रः पङ्कजयोनेस्तु राज्ञा शप्तः कथं मुनिः॥ 33 ॥

vasiṣṭho brāhmaṇaḥ śreṣṭho rājñaścaiva purohitaḥ | putraḥ paṅkajayonestu rājñā śaptaḥ kathaṃ muniḥ

गुरुं च ब्राह्मणं ज्ञात्वा निमिना न कृता क्षमा ।यज्ञकर्म शुभं कृत्वा कथं क्रोधमुपागतः॥ 34 ॥

guruṃ ca brāhmaṇaṃ jñātvā niminā na kṛtā kṣamā | yajñakarma śubhaṃ kṛtvā kathaṃ krodhamupāgataḥ

ज्ञात्वा धर्मस्य विज्ञानं कथमिक्ष्वाकुसम्भवः ।क्रोधस्य वशमापन्तः शप्तवान्ब्राह्मणं गुरुम्॥ 35 ॥

jñātvā dharmasya vijñānaṃ kathamikṣvākusambhavaḥ | krodhasya vaśamāpantaḥ śaptavānbrāhmaṇaṃ gurum

व्यास उवाच ।क्षमातिदुर्लभा राजन्प्राणिभिरजितात्मभिः ।क्षमावान्दुर्लभो लोके सुसमर्थो विशेषतः॥ 36 ॥

vyāsa uvāca | kṣamātidurlabhā rājanprāṇibhirajitātmabhiḥ | kṣamāvāndurlabho loke susamartho viśeṣataḥ

सर्वसङ्गपरित्यागी मुनिर्भवतु तापसः ।निद्राक्षुधोर्विजेता च योगाभ्यासे सुनिष्ठितः॥ 37 ॥

sarvasaṅgaparityāgī munirbhavatu tāpasaḥ | nidrākṣudhorvijetā ca yogābhyāse suniṣṭhitaḥ

कामः क्रोधस्तथा लोभो ह्यहङ्कारश्चतुर्थकः ।दुर्ज्ञेया देहमध्यस्था रिपवस्तेन सर्वथा॥ 38 ॥

kāmaḥ krodhastathā lobho hyahaṅkāraścaturthakaḥ | durjñeyā dehamadhyasthā ripavastena sarvathā

न भूतपूर्वः संसारे न चैव वर्ततेऽधुना ।भविता न पुमान्कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान्॥ 39 ॥

na bhūtapūrvaḥ saṃsāre na caiva vartate'dhunā | bhavitā na pumānkaścidyo jayeta ripūnimān

न स्वर्गे न च भूलोके ब्रह्मलोके हरेः पदे ।कैलासे नेदृशः कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान्॥ 40 ॥

na svarge na ca bhūloke brahmaloke hareḥ pade | kailāse nedṛśaḥ kaścidyo jayeta ripūnimān

मुनयो ब्रह्मपुत्राश्च तथान्ये तापसोत्तमाः ।तेऽपि गुणत्रयाविद्धाः किं पुनर्मानवा भुवि॥ 41 ॥

munayo brahmaputrāśca tathānye tāpasottamāḥ | te'pi guṇatrayāviddhāḥ kiṃ punarmānavā bhuvi

कपिलः साङ्ख्यवेत्ता च योगाभ्यासरतः शुचिः ।तेनापि दैवयोगाद्धि प्रदग्धाः सगरात्मजाः॥ 42 ॥

kapilaḥ sāṅkhyavettā ca yogābhyāsarataḥ śuciḥ | tenāpi daivayogāddhi pradagdhāḥ sagarātmajāḥ

तस्माद्राजन्नहङ्कारात्सञ्जातं भुवनत्रयम् ।कार्यकारणभावात्तु तद्वियुक्तं कथं भवेत्॥ 43 ॥

tasmādrājannahaṅkārātsañjātaṃ bhuvanatrayam | kāryakāraṇabhāvāttu tadviyuktaṃ kathaṃ bhavet

ब्रह्मा गुणत्रयाविष्टो विष्णुश्चैवाथ शङ्करः ।प्रभवन्ति शरीरेषु तेषां भावाः पृथक्पृथक्॥ 44 ॥

brahmā guṇatrayāviṣṭo viṣṇuścaivātha śaṅkaraḥ | prabhavanti śarīreṣu teṣāṃ bhāvāḥ pṛthakpṛthak

मानवानां च का वार्ता सत्त्वैकान्तव्यवस्थितौ ।गुणानां सङ्करो राजन्सर्वत्र समवस्थितः॥ 45 ॥

mānavānāṃ ca kā vārtā sattvaikāntavyavasthitau | guṇānāṃ saṅkaro rājansarvatra samavasthitaḥ

कदाचित्सत्त्ववृद्धिः स्यात्कदाचिद्रजसः किल ।कदाचित्तमसो वृद्धिः समभावः कदाचन॥ 46 ॥

kadācitsattvavṛddhiḥ syātkadācidrajasaḥ kila | kadācittamaso vṛddhiḥ samabhāvaḥ kadācana

निर्गुणः परमात्मासौ निर्लेपः परमोऽव्ययः ।अलक्ष्यः सर्वसत्त्वानामप्रमेयः सनातनः॥ 47 ॥

nirguṇaḥ paramātmāsau nirlepaḥ paramo'vyayaḥ | alakṣyaḥ sarvasattvānāmaprameyaḥ sanātanaḥ

तथैव परमा शक्तिर्निर्गुणा ब्रह्मसंस्थिता ।दुर्ज्ञेया चाल्पमतिभिः सर्वभूतव्यवस्थितिः॥ 48 ॥

tathaiva paramā śaktirnirguṇā brahmasaṃsthitā | durjñeyā cālpamatibhiḥ sarvabhūtavyavasthitiḥ

परात्मनस्तथा शक्तेस्तयोरैक्यं सदैव हि ।अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते सर्वदोषतः॥ 49 ॥

parātmanastathā śaktestayoraikyaṃ sadaiva hi | abhinnaṃ tadvapurjñātvā mucyate sarvadoṣataḥ

तज्ज्ञानादेव मोक्षः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः ।यो वेद स विमुक्तोऽस्मिन्संसारे त्रिगुणात्मके॥ 50 ॥

tajjñānādeva mokṣaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | yo veda sa vimukto'sminsaṃsāre triguṇātmake

ज्ञानं तु द्विविधं प्रोक्तं शाब्दिकं प्रथमं स्मृतम् ।वेदशास्त्रार्थविज्ञानात्तद्भवेद्बुद्धियोगतः॥ 51 ॥

jñānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ śābdikaṃ prathamaṃ smṛtam | vedaśāstrārthavijñānāttadbhavedbuddhiyogataḥ

विकल्पास्तत्र बहवो भवन्ति मतिकल्पिताः ।अनुभवाख्यं द्वितीयं तु ज्ञानं तद्दुर्लभं नृप॥ 52 ॥

vikalpāstatra bahavo bhavanti matikalpitāḥ | anubhavākhyaṃ dvitīyaṃ tu jñānaṃ taddurlabhaṃ nṛpa

तत्तदा प्राप्यते तस्य वेत्तुः सङ्गो यदा भवेत् ।शब्दज्ञानान्न कार्यस्य सिद्धिर्भवति भारत॥ 53 ॥

tattadā prāpyate tasya vettuḥ saṅgo yadā bhavet | śabdajñānānna kāryasya siddhirbhavati bhārata

तस्मान्नानुभवज्ञानं सम्भवत्यतिमानुषम् ।अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शाब्दबोधो हि न क्षमः॥ 54 ॥

tasmānnānubhavajñānaṃ sambhavatyatimānuṣam | antargataṃ tamaśchettuṃ śābdabodho hi na kṣamaḥ

यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया ।तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये॥ 55 ॥

yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā | tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktaye

आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ।शीलं परहितत्वं च कोपाभावः क्षमा धृतिः॥ 56 ॥

āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam | śīlaṃ parahitatvaṃ ca kopābhāvaḥ kṣamā dhṛtiḥ

सन्तोषश्चेति विद्यायाः परिपाकोज्ज्वलं फलम् ।विद्यया तपसा वापि योगाभ्यासेन भूपते॥ 57 ॥

santoṣaśceti vidyāyāḥ paripākojjvalaṃ phalam | vidyayā tapasā vāpi yogābhyāsena bhūpate

विना कामादिशत्रूणां नैव नाशः कदाचन ।कामक्रोधादयो भावाश्चित्तजाः परिकीर्तिताः॥ 58 ॥

vinā kāmādiśatrūṇāṃ naiva nāśaḥ kadācana | kāmakrodhādayo bhāvāścittajāḥ parikīrtitāḥ

ते तदा न भवन्त्येव यदा वै निर्जितं मनः ।तस्मात्तु निमिना राजन्न क्षमा विहिता मुनौ॥ 59 ॥

te tadā na bhavantyeva yadā vai nirjitaṃ manaḥ | tasmāttu niminā rājanna kṣamā vihitā munau

यथा ययातिना पूर्वं कृता शुक्रे कृतागसि ।भृगुपुत्रेण शप्तोऽपि ययातिर्नृपसत्तमः॥ 60 ॥

yathā yayātinā pūrvaṃ kṛtā śukre kṛtāgasi | bhṛguputreṇa śapto'pi yayātirnṛpasattamaḥ

न शशाप मुनिं क्रोधाज्जरां राजा गृहीतवान् ।कश्चित्सौम्यो भवेत्कश्चित्क्रूरो भवति पार्थिवः॥ 61 ॥

na śaśāpa muniṃ krodhājjarāṃ rājā gṛhītavān | kaścitsaumyo bhavetkaścitkrūro bhavati pārthivaḥ

स्वभावभेदान्नृपते कस्य दोषोऽत्र कल्प्यते ।हैहया भार्गवान्पूर्वं धनलोभात्पुरोहितान्॥ 62 ॥

svabhāvabhedānnṛpate kasya doṣo'tra kalpyate | haihayā bhārgavānpūrvaṃ dhanalobhātpurohitān

ब्राह्मणान्मूलतः सर्वांश्चिच्छिदुः क्रोधमूर्च्छिताः ।पातकं पृष्ठतः कृत्वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम्॥ 63 ॥

brāhmaṇānmūlataḥ sarvāṃścicchiduḥ krodhamūrcchitāḥ | pātakaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā brahmahatyāsamudbhavam