Skandha 6, Adhyāya 16

जनमेजय उवाच ।कुले कस्य समुत्पन्नाः क्षत्रिया हैहयाश्च ते ।ब्रह्महत्यामनादृत्य निजघ्नुर्भार्गवांश्च ये॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | kule kasya samutpannāḥ kṣatriyā haihayāśca te | brahmahatyāmanādṛtya nijaghnurbhārgavāṃśca ye

वैरस्य कारणं तेषां किं मे ब्रूहि पितामह ।निमित्तेन विना क्रोधं कथं कुर्वन्ति सत्तमाः॥ 2 ॥

vairasya kāraṇaṃ teṣāṃ kiṃ me brūhi pitāmaha | nimittena vinā krodhaṃ kathaṃ kurvanti sattamāḥ

वैरं पुरोहितैः सार्धं कस्मात्तेषामजायत ।नाल्पहेतोर्हि तद्वैरं क्षत्रियाणां भविष्यति॥ 3 ॥

vairaṃ purohitaiḥ sārdhaṃ kasmātteṣāmajāyata | nālpahetorhi tadvairaṃ kṣatriyāṇāṃ bhaviṣyati

अन्यथा ब्राह्मणान् पूज्यान्कथं जघ्नुरनागसः ।बाहुजा बलवन्तोऽपि पापभीताः कथं न ते॥ 4 ॥

anyathā brāhmaṇān pūjyānkathaṃ jaghnuranāgasaḥ | bāhujā balavanto'pi pāpabhītāḥ kathaṃ na te

स्वल्पेऽपराधे को हन्याद्वाडवान्क्षत्रियर्षभः ।सन्देहो मे मुनिश्रेष्ठ कारणं वक्तुमर्हसि॥ 5 ॥

svalpe'parādhe ko hanyādvāḍavānkṣatriyarṣabhaḥ | sandeho me muniśreṣṭha kāraṇaṃ vaktumarhasi

सूत उवाच ।इति पृष्टस्तदा तेन राज्ञा सत्यवतीसुतः ।उवाच परमप्रीतः कथां संस्मृत्य चेतसा॥ 6 ॥

sūta uvāca | iti pṛṣṭastadā tena rājñā satyavatīsutaḥ | uvāca paramaprītaḥ kathāṃ saṃsmṛtya cetasā

व्यास उवाच ।शृणु पारिक्षिते वार्तां क्षत्रियाणां पुरातनीम् ।आश्चर्यकारिणीं सम्यग्विदितां च पुरा मया॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu pārikṣite vārtāṃ kṣatriyāṇāṃ purātanīm | āścaryakāriṇīṃ samyagviditāṃ ca purā mayā

कार्तवीर्येति नाम्नाभूद्धैहयः पृथिवीपतिः ।सहस्रबाहुर्बलवानर्जुनो धर्मतत्परः॥ 8 ॥

kārtavīryeti nāmnābhūddhaihayaḥ pṛthivīpatiḥ | sahasrabāhurbalavānarjuno dharmatatparaḥ

दत्तात्रेयस्य शिष्योऽभूदवतारो हरेरिव ।सिद्धः सर्वार्थदः शाक्तो भृगूणां याज्य एव सः॥ 9 ॥

dattātreyasya śiṣyo'bhūdavatāro hareriva | siddhaḥ sarvārthadaḥ śākto bhṛgūṇāṃ yājya eva saḥ

यज्वा परमधर्मिष्ठः सदा दानपरायणः ।ददौ वित्तं भृगुभ्योऽसौ कृत्वा यज्ञाननेकशः॥ 10 ॥

yajvā paramadharmiṣṭhaḥ sadā dānaparāyaṇaḥ | dadau vittaṃ bhṛgubhyo'sau kṛtvā yajñānanekaśaḥ

धनिनस्ते द्विजा जाता भृगवो नृपदानतः ।हयरत्नसमृद्ध्याढ्याः सञ्जाताः प्रथिता भुवि॥ 11 ॥

dhaninaste dvijā jātā bhṛgavo nṛpadānataḥ | hayaratnasamṛddhyāḍhyāḥ sañjātāḥ prathitā bhuvi

स्वर्याते नृपशार्दूले कार्तवीर्यार्जुने पुनः ।हैहया निर्धना जाताः कालेन महता नृप॥ 12 ॥

svaryāte nṛpaśārdūle kārtavīryārjune punaḥ | haihayā nirdhanā jātāḥ kālena mahatā nṛpa

धनकार्यं समुत्पन्नं हैहयानां कदाचन ।याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भूगूंस्ते हैहया नृप॥ 13 ॥

dhanakāryaṃ samutpannaṃ haihayānāṃ kadācana | yāciṣṇavo'bhijagmustānbhūgūṃste haihayā nṛpa

विनयं क्षत्रियाः कृत्वाप्ययाचन्त धनं बहु ।न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः॥ 14 ॥

vinayaṃ kṣatriyāḥ kṛtvāpyayācanta dhanaṃ bahu | na daduste'tilobhārtā nāsti nāstītivādinaḥ

भूमौ च निदधुः केचिद्भृगवो धनमुत्तमम् ।ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्॥ 15 ॥

bhūmau ca nidadhuḥ kecidbhṛgavo dhanamuttamam | daduḥ keciddvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam

कृत्वा स्थानान्तरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः ।त्यक्त्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयान्विताः॥ 16 ॥

kṛtvā sthānāntare dravyaṃ brāhmaṇā bhayavihvalāḥ | tyaktvā''śramānyayuḥ sarve bhṛgavastṛṣṇayānvitāḥ

याज्यांश्च दुःखितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः ।पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः॥ 17 ॥

yājyāṃśca duḥkhitāndṛṣṭvā na dadurlobhamohitāḥ | palāyitvā gatāḥ sarve giridurgānupāśritāḥ

ततस्ते हैहयास्तात दुःखिताः कार्यगौरवात् ।भृगूणामाश्रमाञ्जग्मुर्द्रव्यार्थं क्षत्रियर्षभाः॥ 18 ॥

tataste haihayāstāta duḥkhitāḥ kāryagauravāt | bhṛgūṇāmāśramāñjagmurdravyārthaṃ kṣatriyarṣabhāḥ

भृगूंस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यांस्त्यक्त्या गृहानथ ।चखनुर्भूतलं तत्र द्रव्यार्थं हैहया भृशम्॥ 19 ॥

bhṛgūṃstu nirgatānvīkṣya śūnyāṃstyaktyā gṛhānatha | cakhanurbhūtalaṃ tatra dravyārthaṃ haihayā bhṛśam

खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि ।ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमकर्शिताः॥ 20 ॥

khanatādhigataṃ vittaṃ kenacidbhṛguveśmani | dadṛśuḥ kṣatriyāḥ sarve tadvittaṃ śramakarśitāḥ

यत्र यत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् ।तदा ते पार्श्वभागस्थब्राह्मणानां गृहाण्यपि॥ 21 ॥

yatra yatra samutpannaṃ bhūri dravyaṃ mahītalāt | tadā te pārśvabhāgasthabrāhmaṇānāṃ gṛhāṇyapi

निर्भिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया ।ब्राह्मणाश्चुकुशः सर्वे भीताश्च शरणं गताः॥ 22 ॥

nirbhidya haihayā dravyaṃ dadṛśurdhanalipsayā | brāhmaṇāścukuśaḥ sarve bhītāśca śaraṇaṃ gatāḥ

अतिचिन्वत्सु विप्राणां भवनान्निःसृतं बहु ।निजघ्नुस्ताञ्छरैः कोपाद्वाडवाञ्छरणागतान्॥ 23 ॥

aticinvatsu viprāṇāṃ bhavanānniḥsṛtaṃ bahu | nijaghnustāñcharaiḥ kopādvāḍavāñcharaṇāgatān

ययुस्ते गिरिदुर्गांश्च यत्र वै भृगवः स्थिताः ।आगर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव महीमिमाम्॥ 24 ॥

yayuste giridurgāṃśca yatra vai bhṛgavaḥ sthitāḥ | āgarbhādanukṛntantaśceruścaiva mahīmimām

प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निजघ्नुर्निशितैः शरैः ।आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम्॥ 25 ॥

prāptānprāptānbhṛgūnsarvānnijaghnurniśitaiḥ śaraiḥ | ābālavṛddhānaparānavamanya ca pātakam

एवमुत्पाट्यमानेषु भार्गवेषु यतस्ततः ।हन्युर्गर्भांश्च नारीणां गृहीत्वा हैहया भृशम्॥ 26 ॥

evamutpāṭyamāneṣu bhārgaveṣu yatastataḥ | hanyurgarbhāṃśca nārīṇāṃ gṛhītvā haihayā bhṛśam

रुरुदुस्ताः स्त्रियः कामं कुरर्य इव दुःखिताः ।गर्भाश्च कृन्तिता यासां क्षत्रियैः पापनिश्चयैः॥ 27 ॥

rurudustāḥ striyaḥ kāmaṃ kurarya iva duḥkhitāḥ | garbhāśca kṛntitā yāsāṃ kṣatriyaiḥ pāpaniścayaiḥ

अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिनः ।मुञ्चन्तु क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम्॥ 28 ॥

anye'pyāhuśca tāndṛptānmunayastīrthavāsinaḥ | muñcantu kṣatriyāḥ krodhaṃ brāhmaṇeṣu bhayāvaham

अयुक्तमेतदारब्धं भवद्भिः कर्म गर्हितम् ।यद्गर्भान्भृगुपत्नीनां निहन्युः क्षत्रियर्षभाः॥ 29 ॥

ayuktametadārabdhaṃ bhavadbhiḥ karma garhitam | yadgarbhānbhṛgupatnīnāṃ nihanyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ

अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमाप्नुयात् ।तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्यं भूतिमिच्छता॥ 30 ॥

atyugrapuṇyapāpānāmihaiva phalamāpnuyāt | tasmājjugupsitaṃ karma tyaktavyaṃ bhūtimicchatā

तानाहुर्हैहयाः क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् ।भवन्तः साधवः सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम्॥ 31 ॥

tānāhurhaihayāḥ kruddhā munīnatha dayāparān | bhavantaḥ sādhavaḥ sarve nārthajñāḥ pāpakarmaṇām

एभिर्हृतं धनं सर्वं पूर्वजानां महात्मनाम् ।वञ्चयित्वा छलाभिज्ञैर्मार्गे पाटच्चरैरिव॥ 32 ॥

ebhirhṛtaṃ dhanaṃ sarvaṃ pūrvajānāṃ mahātmanām | vañcayitvā chalābhijñairmārge pāṭaccarairiva

एते प्रतारका दम्भास्तादृशा बकवृत्तयः ।उत्पन्ने च महाकार्ये प्रार्थिता विनयेन ते॥ 33 ॥

ete pratārakā dambhāstādṛśā bakavṛttayaḥ | utpanne ca mahākārye prārthitā vinayena te

न ददुः प्रार्थितं विप्राः पादवृद्ध्यापि याचिताः ।नास्तीतिवादिनः स्तब्धाः दुःखितान्वीक्ष्य याज्यकान्॥ 34 ॥

na daduḥ prārthitaṃ viprāḥ pādavṛddhyāpi yācitāḥ | nāstītivādinaḥ stabdhāḥ duḥkhitānvīkṣya yājyakān

धनं प्राप्तं कार्तवीर्याद्रक्षितं केन हेतुना ।न कृताः क्रतवः किं तैर्दानं चार्थिषु भूरिशः॥ 35 ॥

dhanaṃ prāptaṃ kārtavīryādrakṣitaṃ kena hetunā | na kṛtāḥ kratavaḥ kiṃ tairdānaṃ cārthiṣu bhūriśaḥ

न सञ्चितव्यं विप्रैस्तु धनं चापि कदाचन ।यष्टव्यं विधिवद्देयं भोक्तव्यं च यथासुखम्॥ 36 ॥

na sañcitavyaṃ vipraistu dhanaṃ cāpi kadācana | yaṣṭavyaṃ vidhivaddeyaṃ bhoktavyaṃ ca yathāsukham

द्रव्ये चौरभयं प्रोक्तं तथा राजभयं द्विजाः ।वह्नेर्भयं महाघोरं तथा धूर्तभयं महत्॥ 37 ॥

dravye caurabhayaṃ proktaṃ tathā rājabhayaṃ dvijāḥ | vahnerbhayaṃ mahāghoraṃ tathā dhūrtabhayaṃ mahat

येन केनाप्युपायेन धनं त्यजति रक्षकम् ।अथवासौ मृतो याति द्रव्यं त्यक्त्वा ह्यसद्गतिम्॥ 38 ॥

yena kenāpyupāyena dhanaṃ tyajati rakṣakam | athavāsau mṛto yāti dravyaṃ tyaktvā hyasadgatim

पादवृद्ध्या तथास्माभिः प्रार्थितं विनयान्वितैः ।तथापि लोभसन्दिग्धैर्न दत्तं नः पुरोहितैः॥ 39 ॥

pādavṛddhyā tathāsmābhiḥ prārthitaṃ vinayānvitaiḥ | tathāpi lobhasandigdhairna dattaṃ naḥ purohitaiḥ

दानं भोगस्तथा नाशो धनस्य गतिरीदृशी ।दानभोगौ कृतीनां च नाशः पापात्मनां किल॥ 40 ॥

dānaṃ bhogastathā nāśo dhanasya gatirīdṛśī | dānabhogau kṛtīnāṃ ca nāśaḥ pāpātmanāṃ kila

न दाता न च यो भोक्ता कृपणो गुप्तितत्परः ।राज्ञासौ सर्वथा दण्ड्यो वञ्चको दुःखभाङ्नरः॥ 41 ॥

na dātā na ca yo bhoktā kṛpaṇo guptitatparaḥ | rājñāsau sarvathā daṇḍyo vañcako duḥkhabhāṅnaraḥ

तस्माद्वयं गुरूनेतान्वञ्चकान्ब्राह्मणाधमान् ।हन्तुं समुद्यताः सर्वे न क्रोधव्यं महात्मभिः॥ 42 ॥

tasmādvayaṃ gurūnetānvañcakānbrāhmaṇādhamān | hantuṃ samudyatāḥ sarve na krodhavyaṃ mahātmabhiḥ

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा हेतुमद्वाक्यं तानाश्वास्य मुनीनथ ।विचेरुश्च विचिन्वाना भृगुदाराननेकशः॥ 43 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā hetumadvākyaṃ tānāśvāsya munīnatha | viceruśca vicinvānā bhṛgudārānanekaśaḥ

भयार्ता भृगुपत्न्यस्तु हिमवन्तं धराधरम् ।प्रपेदिरे रुदन्त्यश्च वेपमानाः कृशा भृशम्॥ 44 ॥

bhayārtā bhṛgupatnyastu himavantaṃ dharādharam | prapedire rudantyaśca vepamānāḥ kṛśā bhṛśam

एवं ते हैहयैर्विप्राः पीडिता धनकामुकैः ।निहताश्च यथाकामं संरब्धैः पापकर्मभिः॥ 45 ॥

evaṃ te haihayairviprāḥ pīḍitā dhanakāmukaiḥ | nihatāśca yathākāmaṃ saṃrabdhaiḥ pāpakarmabhiḥ

लोभ एव मनुष्याणां देहसंस्थो महारिपुः ।सर्वदुःखाकरः प्रोक्तो दुःखदः प्राणनाशकः॥ 46 ॥

lobha eva manuṣyāṇāṃ dehasaṃstho mahāripuḥ | sarvaduḥkhākaraḥ prokto duḥkhadaḥ prāṇanāśakaḥ

सर्वपापस्य मूलं हि सर्वदा तृष्णयान्वितः ।विरोधकृत्त्रिवर्णानां सर्वार्तेः कारणं तथा॥ 47 ॥

sarvapāpasya mūlaṃ hi sarvadā tṛṣṇayānvitaḥ | virodhakṛttrivarṇānāṃ sarvārteḥ kāraṇaṃ tathā

लोभात्त्यजन्ति धर्मं वै कुलधर्मं तथैव हि ।मातरं भ्रातरं हन्ति पितरं बान्धवं तथा॥ 48 ॥

lobhāttyajanti dharmaṃ vai kuladharmaṃ tathaiva hi | mātaraṃ bhrātaraṃ hanti pitaraṃ bāndhavaṃ tathā

गुरुं मित्रं तथा भार्यां पुत्रं च भगिनीं तथा ।लोभाविष्टो न किं कुर्यादकृत्यं पापमोहितः॥ 49 ॥

guruṃ mitraṃ tathā bhāryāṃ putraṃ ca bhaginīṃ tathā | lobhāviṣṭo na kiṃ kuryādakṛtyaṃ pāpamohitaḥ

क्रोधात्कामादहङ्काराल्लोभ एव महारिपुः ।प्राणांस्त्यजति लोभेन किं पुनः स्यादनावृतम्॥ 50 ॥

krodhātkāmādahaṅkārāllobha eva mahāripuḥ | prāṇāṃstyajati lobhena kiṃ punaḥ syādanāvṛtam

पूर्वजास्ते महाराज धर्मज्ञाः सत्पथे स्थिताः ।पाण्डवाः कौरवाश्चैव लोभेन निधनं गताः॥ 51 ॥

pūrvajāste mahārāja dharmajñāḥ satpathe sthitāḥ | pāṇḍavāḥ kauravāścaiva lobhena nidhanaṃ gatāḥ

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णश्च बाह्लिकः ।भीमसेनो धर्भपुत्रस्तथैवार्जुनकेशवौ॥ 52 ॥

yatra bhīṣmaśca droṇaśca kṛpaḥ karṇaśca bāhlikaḥ | bhīmaseno dharbhaputrastathaivārjunakeśavau

तथापि युद्धमत्युग्रं कृतं तैश्च परस्परम् ।कुटुम्बकदनं भूरि कृतं लोभातुरैरिह॥ 53 ॥

tathāpi yuddhamatyugraṃ kṛtaṃ taiśca parasparam | kuṭumbakadanaṃ bhūri kṛtaṃ lobhāturairiha

हतो द्रोणो हतो भीष्मस्तथैव पाण्डवात्मजाः ।भ्रातरः पितरः पुत्राः सर्वे वै निहता रणे॥ 54 ॥

hato droṇo hato bhīṣmastathaiva pāṇḍavātmajāḥ | bhrātaraḥ pitaraḥ putrāḥ sarve vai nihatā raṇe

तस्माल्लोभाभिभूतस्तु किं न कुर्यान्नरः किल ।हैहयैर्निहताः सर्वे भृगवः पापबुद्धिभिः॥ 55 ॥

tasmāllobhābhibhūtastu kiṃ na kuryānnaraḥ kila | haihayairnihatāḥ sarve bhṛgavaḥ pāpabuddhibhiḥ