Skandha 6, Adhyāya 25

व्यास उवाच ।वासवी चकिता जाता श्रुत्वा मे वाक्यमीदृशम् ।दाशेयी मामुवाचेदं पुत्रार्थे भृशमातुरा॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | vāsavī cakitā jātā śrutvā me vākyamīdṛśam | dāśeyī māmuvācedaṃ putrārthe bhṛśamāturā

अम्बालिका वधूर्धन्या काशिराजसुता सुत ।भार्या विचित्रवीर्यस्य विधवा शोकसंयुता॥ 2 ॥

ambālikā vadhūrdhanyā kāśirājasutā suta | bhāryā vicitravīryasya vidhavā śokasaṃyutā

सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपयौवनशालिनी ।तस्यां जनय सङ्गं त्वं कृत्वा पुत्रं सुसम्मतम्॥ 3 ॥

sarvalakṣaṇasampannā rūpayauvanaśālinī | tasyāṃ janaya saṅgaṃ tvaṃ kṛtvā putraṃ susammatam

नान्धो राजाधिकारी स्यात्तस्मात्पुत्र मनोहरम् ।उत्पादय राजपुत्र्यां वचनान्मम मानद॥ 4 ॥

nāndho rājādhikārī syāttasmātputra manoharam | utpādaya rājaputryāṃ vacanānmama mānada

इत्युक्तोऽहं तदा मात्रा स्थितस्तत्र गजाह्वये ।यावदृतुमती जाता काशिराजसुता मुने॥ 5 ॥

ityukto'haṃ tadā mātrā sthitastatra gajāhvaye | yāvadṛtumatī jātā kāśirājasutā mune

एकान्ते शयनागारे प्राप्ता सा मम सन्निधौ ।लज्जमाना सुकेशान्ता स्वश्वश्रूवचनात्तदा॥ 6 ॥

ekānte śayanāgāre prāptā sā mama sannidhau | lajjamānā sukeśāntā svaśvaśrūvacanāttadā

दृष्ट्वा मां जटिलं दान्तं तापसं रसवर्जितम् ।सा स्वेदवदना जाता पाण्डुरा विमना भृशम्॥ 7 ॥

dṛṣṭvā māṃ jaṭilaṃ dāntaṃ tāpasaṃ rasavarjitam | sā svedavadanā jātā pāṇḍurā vimanā bhṛśam

कुपितोऽहं तदा दृष्ट्वा कामिनीं निशि सङ्गताम् ।वेपमानां स्थितां पार्श्वे ह्यब्रवं तामहं रुषा॥ 8 ॥

kupito'haṃ tadā dṛṣṭvā kāminīṃ niśi saṅgatām | vepamānāṃ sthitāṃ pārśve hyabravaṃ tāmahaṃ ruṣā

दृष्ट्वा मां यदि गर्वेण पाण्डुवर्णा समावृता ।अतस्ते तनयः पाण्डुर्भविष्यति सुमध्यमे॥ 9 ॥

dṛṣṭvā māṃ yadi garveṇa pāṇḍuvarṇā samāvṛtā | ataste tanayaḥ pāṇḍurbhaviṣyati sumadhyame

इत्युक्त्वा निशि तत्रैव स्थितोऽम्बालिकया युतः ।भुक्त्वा तां निशि निर्यातः स्थानमापृच्छ्य मातरम्॥ 10 ॥

ityuktvā niśi tatraiva sthito'mbālikayā yutaḥ | bhuktvā tāṃ niśi niryātaḥ sthānamāpṛcchya mātaram

ततस्ताभ्यां सुतौ काले प्रसूतावन्धपाण्डुरौ ।धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च प्रथितौ सम्बभूवतुः॥ 11 ॥

tatastābhyāṃ sutau kāle prasūtāvandhapāṇḍurau | dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca prathitau sambabhūvatuḥ

माता मे विमना जाता तादृशौ वीक्ष्य तौ सुतौ ।ततः संवत्सरस्यान्ते मामाहूय तदाब्रवीत्॥ 12 ॥

mātā me vimanā jātā tādṛśau vīkṣya tau sutau | tataḥ saṃvatsarasyānte māmāhūya tadābravīt

द्वैपायन सुतौ जातौ राज्ययोग्यौ न तादृशौ ।अन्यं मनोहरं पुत्रं समुत्पादय मे प्रियम्॥ 13 ॥

dvaipāyana sutau jātau rājyayogyau na tādṛśau | anyaṃ manoharaṃ putraṃ samutpādaya me priyam

तथेति सा मया प्रोक्ता मुदिता जननी तदा ।अम्बिकां प्रार्थयामास सुतार्थे काल आगते॥ 14 ॥

tatheti sā mayā proktā muditā jananī tadā | ambikāṃ prārthayāmāsa sutārthe kāla āgate

पुत्रि व्यासं समालिङ्ग्य पुत्रमुत्पादयाद्भुतम् ।कुरुवंशस्य कर्तारं राज्ययोग्यं वरानने॥ 15 ॥

putri vyāsaṃ samāliṅgya putramutpādayādbhutam | kuruvaṃśasya kartāraṃ rājyayogyaṃ varānane

वधूर्लज्जान्विता किञ्चिन्नोवाच वचनं तदा ।गतोऽहं शयनागारे मातुस्तद्वचनान्निशि॥ 16 ॥

vadhūrlajjānvitā kiñcinnovāca vacanaṃ tadā | gato'haṃ śayanāgāre mātustadvacanānniśi

दासी विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनसंयुता ।प्रेषिताम्बिकया त्वत्र विचित्राभरणाम्बरा॥ 17 ॥

dāsī vicitravīryasya rūpayauvanasaṃyutā | preṣitāmbikayā tvatra vicitrābharaṇāmbarā

चन्दनारक्तदेहा सा पुष्पमालाविभूषिता ।आयाता हावसंयुक्ता सुकेशी हंसगामिनी॥ 18 ॥

candanāraktadehā sā puṣpamālāvibhūṣitā | āyātā hāvasaṃyuktā sukeśī haṃsagāminī

पर्यङ्के मां समावेश्य संस्थिता प्रेमसंयुता ।प्रसन्नोऽहं तदा तस्या विलासेनाभवं मुने॥ 19 ॥

paryaṅke māṃ samāveśya saṃsthitā premasaṃyutā | prasanno'haṃ tadā tasyā vilāsenābhavaṃ mune

रात्रौ सङ्क्रीडितं प्रेम्णा तया सह मया भृशम् ।वरो दत्तः पुनस्तस्यै प्रसन्नेन तु नारद॥ 20 ॥

rātrau saṅkrīḍitaṃ premṇā tayā saha mayā bhṛśam | varo dattaḥ punastasyai prasannena tu nārada

सुभगे भविता पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः ।सुरूपः सर्वधर्मज्ञः सत्यवादी शमे रतः॥ 21 ॥

subhage bhavitā putraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ | surūpaḥ sarvadharmajñaḥ satyavādī śame rataḥ

स तदा विदुरो जातस्त्रयः पुत्रा मयाभवन् ।माया वृद्धिं गता साधो परक्षेत्रोद्भवे मम॥ 22 ॥

sa tadā viduro jātastrayaḥ putrā mayābhavan | māyā vṛddhiṃ gatā sādho parakṣetrodbhave mama

विस्मृतः शुकसम्बन्धी विरहः शोककारणम् ।दृष्ट्वा त्रीन्स्वसुतान्कामं बलिनो वीर्यसम्मतान्॥ 23 ॥

vismṛtaḥ śukasambandhī virahaḥ śokakāraṇam | dṛṣṭvā trīnsvasutānkāmaṃ balino vīryasammatān

माया बलवती ब्रह्मन् दुस्त्यजा ह्यकृतात्मभिः ।अरूपा च निरालम्बा ज्ञानिनामपि मोहिनी॥ 24 ॥

māyā balavatī brahman dustyajā hyakṛtātmabhiḥ | arūpā ca nirālambā jñānināmapi mohinī

मातरि स्नेहसम्बद्धं तथा पुत्रेषु संवृतम् ।न मे चित्तं वने शान्तिमगान्मुनिवरोत्तम॥ 25 ॥

mātari snehasambaddhaṃ tathā putreṣu saṃvṛtam | na me cittaṃ vane śāntimagānmunivarottama

दोलारूढं मनो जातं कदाचिद्धस्तिनापुरे ।पुनः सरस्वतीतीरे न चैकत्र व्यवस्थितिः॥ 26 ॥

dolārūḍhaṃ mano jātaṃ kadāciddhastināpure | punaḥ sarasvatītīre na caikatra vyavasthitiḥ

कदाचिच्चिन्तयन् ज्ञानं मानसे प्रतिभाति वै ।केऽमी पुत्राः क्व मोहोऽयं न श्राद्धार्हा मृतस्य मे॥ 27 ॥

kadāciccintayan jñānaṃ mānase pratibhāti vai | ke'mī putrāḥ kva moho'yaṃ na śrāddhārhā mṛtasya me

व्यभिचारोद्भवाः किं मे सुखदाः स्युः सुताः किल ।माया बलवती मोहं वितनोति हि मानसे॥ 28 ॥

vyabhicārodbhavāḥ kiṃ me sukhadāḥ syuḥ sutāḥ kila | māyā balavatī mohaṃ vitanoti hi mānase

जानन्मोहान्धकूपेऽस्मिन्पतितोऽहं मृषा मुने ।इत्यकुर्वं रहस्तापं कदाचित्स्सुसमाहितः॥ 29 ॥

jānanmohāndhakūpe'sminpatito'haṃ mṛṣā mune | ityakurvaṃ rahastāpaṃ kadācitssusamāhitaḥ

राज्यं प्राप ततः पाण्डुर्बलवान्भीष्मसम्मतः ।तदा मम मनो जातं प्रसन्नं सुतकारणात्॥ 30 ॥

rājyaṃ prāpa tataḥ pāṇḍurbalavānbhīṣmasammataḥ | tadā mama mano jātaṃ prasannaṃ sutakāraṇāt

कुन्ती माद्री सुरूपे द्वे भार्ये तस्य बभूवतुः ।शूरसेनसुता कुन्ती मद्रराजसुतापरा॥ 31 ॥

kuntī mādrī surūpe dve bhārye tasya babhūvatuḥ | śūrasenasutā kuntī madrarājasutāparā

स शापं द्विजतः प्राप्य कामिनीद्वयसंयुतः ।पाण्डुर्निर्वेदमापन्नस्त्यक्त्वा राज्यं वनं गतः॥ 32 ॥

sa śāpaṃ dvijataḥ prāpya kāminīdvayasaṃyutaḥ | pāṇḍurnirvedamāpannastyaktvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ

तदा मामाविशच्छोकः श्रुत्वा पुत्रं वने स्थितम् ।गतोऽहं तत्र यत्रासौ भार्याभ्यां सह संस्थितः॥ 33 ॥

tadā māmāviśacchokaḥ śrutvā putraṃ vane sthitam | gato'haṃ tatra yatrāsau bhāryābhyāṃ saha saṃsthitaḥ

तमाश्वास्य वने पाण्डुं पुनः प्राप्तो गजाह्वये ।धृतराष्ट्रं समाभाष्य ह्यगमं ब्रह्मजातटे॥ 34 ॥

tamāśvāsya vane pāṇḍuṃ punaḥ prāpto gajāhvaye | dhṛtarāṣṭraṃ samābhāṣya hyagamaṃ brahmajātaṭe

क्षेत्रजान्पञ्चपुत्रान्स समुत्पाद्य वनाश्रमे ।धर्मतो वायुतः शक्रादश्विभ्यां पञ्च पाण्डवान्॥ 35 ॥

kṣetrajānpañcaputrānsa samutpādya vanāśrame | dharmato vāyutaḥ śakrādaśvibhyāṃ pañca pāṇḍavān

युधिष्ठिरो भीमसेनस्तथैवार्जुन इत्यपि ।कुन्तीपुत्राः समाख्याता धर्मानिलसुरेशजाः॥ 36 ॥

yudhiṣṭhiro bhīmasenastathaivārjuna ityapi | kuntīputrāḥ samākhyātā dharmānilasureśajāḥ

नकुलः सहदेवश्च मद्रराजसुतासुतौ ।कदाचित्तु रहो माद्रीं समालिङ्ग्य महीपतिः॥ 37 ॥

nakulaḥ sahadevaśca madrarājasutāsutau | kadācittu raho mādrīṃ samāliṅgya mahīpatiḥ

मृतः शापात्तु मुनिभिः संस्कृतो हुतभुङ्मुखे ।माद्री तत्र सती भूत्वा प्रविष्टा पतिना सह॥ 38 ॥

mṛtaḥ śāpāttu munibhiḥ saṃskṛto hutabhuṅmukhe | mādrī tatra satī bhūtvā praviṣṭā patinā saha

स्थिता पुत्रयुता कुन्ती ज्वलिते जातवेदसि ।मुनयः सुतसंयुक्तां शूरसेनसुतां तदा॥ 39 ॥

sthitā putrayutā kuntī jvalite jātavedasi | munayaḥ sutasaṃyuktāṃ śūrasenasutāṃ tadā

दुःखितां पतिहीनां तामानिन्युर्गजसाह्वये ।समर्पिताथ भीष्माय विदुराय महात्मने॥ 40 ॥

duḥkhitāṃ patihīnāṃ tāmāninyurgajasāhvaye | samarpitātha bhīṣmāya vidurāya mahātmane

श्रुत्वाहं सुखदुःखाभ्यां पीडितस्तु परात्मभिः ।भीष्मेण पालिताः पुत्राः पाण्डोरिति विचिन्त्य ते॥ 41 ॥

śrutvāhaṃ sukhaduḥkhābhyāṃ pīḍitastu parātmabhiḥ | bhīṣmeṇa pālitāḥ putrāḥ pāṇḍoriti vicintya te

विदुरेण तथा प्रीत्या धृतराष्ट्रेण धीमता ।दुर्योधनादयस्तस्य पुत्रा ये क्रूरमानसाः॥ 42 ॥

vidureṇa tathā prītyā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā | duryodhanādayastasya putrā ye krūramānasāḥ

एकत्र स्थितिमापन्ना विरोधं चकुरद्भुतम् ।द्रोणाचार्यस्तु सम्माप्तस्तत्र भीष्मेण मानितः॥ 43 ॥

ekatra sthitimāpannā virodhaṃ cakuradbhutam | droṇācāryastu sammāptastatra bhīṣmeṇa mānitaḥ

अध्यापनाय पुत्राणां पुरे तस्मिन्निवासितः ।कर्णः कुन्त्या परित्यक्तो जातमात्रः शिशुर्यदा॥ 44 ॥

adhyāpanāya putrāṇāṃ pure tasminnivāsitaḥ | karṇaḥ kuntyā parityakto jātamātraḥ śiśuryadā

सूतेन पालितो नद्यां प्रान्तश्चाधिरथेन ह ।दुर्योधनप्रियश्चाभूत्कर्णः शूरतमस्तथा॥ 45 ॥

sūtena pālito nadyāṃ prāntaścādhirathena ha | duryodhanapriyaścābhūtkarṇaḥ śūratamastathā

परस्परं विरोधोऽभूद्भीमदुर्योधनादिषु ।धृतराष्ट्रस्तु सञ्चिन्त्य क्लेशं पुत्रेषु तेषु च॥ 46 ॥

parasparaṃ virodho'bhūdbhīmaduryodhanādiṣu | dhṛtarāṣṭrastu sañcintya kleśaṃ putreṣu teṣu ca

निवासं कल्पयामास पाण्डवानां महात्मनाम् ।विरोधशमनायैव नगरे वारणावते॥ 47 ॥

nivāsaṃ kalpayāmāsa pāṇḍavānāṃ mahātmanām | virodhaśamanāyaiva nagare vāraṇāvate

दुर्योधनेन तत्रैव द्रोहाज्जतुगृहाणि वै ।कारितानि च दिव्यानि प्रेष्य मित्रं पुरोचनम्॥ 48 ॥

duryodhanena tatraiva drohājjatugṛhāṇi vai | kāritāni ca divyāni preṣya mitraṃ purocanam

श्रुत्वा जतुगृहे दग्धान्पाण्डवान्पृथया युतान् ।पौत्रभावान्मुनिश्रेष्ठ मग्नोऽहं व्यसनार्णवे॥ 49 ॥

śrutvā jatugṛhe dagdhānpāṇḍavānpṛthayā yutān | pautrabhāvānmuniśreṣṭha magno'haṃ vyasanārṇave

शोकातुरो भृशं शून्ये वने पश्यन्नहर्निशम् ।दृष्टा मयैकचक्रायां पाण्डवा दुःखकर्शिताः॥ 50 ॥

śokāturo bhṛśaṃ śūnye vane paśyannaharniśam | dṛṣṭā mayaikacakrāyāṃ pāṇḍavā duḥkhakarśitāḥ

ततस्तुष्टमनाश्चाहं जातः पार्थान्विलोक्य च ।प्रेरितास्ते मया तूर्णं द्रुपदस्य पुरं प्रति॥ 51 ॥

tatastuṣṭamanāścāhaṃ jātaḥ pārthānvilokya ca | preritāste mayā tūrṇaṃ drupadasya puraṃ prati

ते गतास्तत्र दुःखार्ता विप्रवेषधराः कृशाः ।मृगचर्मपरीधानाः सभायां संस्थितास्तदा॥ 52 ॥

te gatāstatra duḥkhārtā vipraveṣadharāḥ kṛśāḥ | mṛgacarmaparīdhānāḥ sabhāyāṃ saṃsthitāstadā

कृत्वा पराक्रमं जिष्णुः स जित्वा द्रुपदात्मजाम् ।चक्रुर्विवाहं मानिन्या पञ्चैव मातृवाक्यतः॥ 53 ॥

kṛtvā parākramaṃ jiṣṇuḥ sa jitvā drupadātmajām | cakrurvivāhaṃ māninyā pañcaiva mātṛvākyataḥ

दृष्ट्वा विवाहं तेषां तु मुदितोऽहं भृशं तदा ।ततो नागाह्वये प्राप्ताः पाञ्चालीसहिता मुने॥ 54 ॥

dṛṣṭvā vivāhaṃ teṣāṃ tu mudito'haṃ bhṛśaṃ tadā | tato nāgāhvaye prāptāḥ pāñcālīsahitā mune

निवासं खाण्डवप्रस्थं धृतराष्ट्रेण कल्पितम् ।पाण्डवानां द्विजश्रेष्ठ वसुदेवसुतेन वै॥ 55 ॥

nivāsaṃ khāṇḍavaprasthaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kalpitam | pāṇḍavānāṃ dvijaśreṣṭha vasudevasutena vai

तर्पितः पावकस्तत्र विष्णुना सह जिष्णुना ।राजसूयः कृतो यज्ञस्तदाहं मुदितोऽभवम्॥ 56 ॥

tarpitaḥ pāvakastatra viṣṇunā saha jiṣṇunā | rājasūyaḥ kṛto yajñastadāhaṃ mudito'bhavam

दृष्ट्वाथ विभवं तेषां तथा मयकृतां सभाम् ।दुर्योधनोऽतिसन्तप्तो दुरोदरमथाकरोत्॥ 57 ॥

dṛṣṭvātha vibhavaṃ teṣāṃ tathā mayakṛtāṃ sabhām | duryodhano'tisantapto durodaramathākarot

दुर्द्यूतवेदी शकुनिरनक्षज्ञश्च धर्मजः ।हृतं राज्यं धनं सर्वं याज्ञसेनी च क्लेशिता॥ 58 ॥

durdyūtavedī śakuniranakṣajñaśca dharmajaḥ | hṛtaṃ rājyaṃ dhanaṃ sarvaṃ yājñasenī ca kleśitā

वने द्वादश वर्षाणि पाण्डवास्ते विवासिताः ।पाञ्चालीसहितास्तेन दुःखं मे जनितं भृशम्॥ 59 ॥

vane dvādaśa varṣāṇi pāṇḍavāste vivāsitāḥ | pāñcālīsahitāstena duḥkhaṃ me janitaṃ bhṛśam

एवं नारद संसारे सुखदुःखात्मके भृशम् ।निमग्नोऽहं भ्रमेणैव जानन् धर्मं सनातनम्॥ 60 ॥

evaṃ nārada saṃsāre sukhaduḥkhātmake bhṛśam | nimagno'haṃ bhrameṇaiva jānan dharmaṃ sanātanam

कोऽहं कस्य सुतास्तेऽमी का माता किं सुखं पुनः ।येन मे हृदयं मोहाद्भ्रमतीति दिवानिशम्॥ 61 ॥

ko'haṃ kasya sutāste'mī kā mātā kiṃ sukhaṃ punaḥ | yena me hṛdayaṃ mohādbhramatīti divāniśam

किं करोमि क्व गच्छामि सन्तोषो नाधिगच्छति ।दोलारूढं मनो मेऽत्र चञ्चलं न स्थिरं भवेत्॥ 62 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi santoṣo nādhigacchati | dolārūḍhaṃ mano me'tra cañcalaṃ na sthiraṃ bhavet

सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ सन्देहं मे निवर्तय ।तथा कुरु यथाहं स्यां सुखितो विगतज्वरः॥ 63 ॥

sarvajño'si muniśreṣṭha sandehaṃ me nivartaya | tathā kuru yathāhaṃ syāṃ sukhito vigatajvaraḥ