Skandha 6, Adhyāya 26

व्यास उवाच ।इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् ।मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti me vacanaṃ śrutvā nāradaḥ paramārthavit | māmāha ca smitaṃ kṛtvā pṛcchantaṃ mohakāraṇam

नारद उवाच ।पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् ।संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान्॥ 2 ॥

nārada uvāca | pārāśarya purāṇajña kiṃ pṛcchasi suniścayam | saṃsāre'sminvinā mohaṃ ko'pi nāsti śarīravān

ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा ।मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि॥ 3 ॥

brahmāviṣṇustathā rudraḥ sanakaḥ kapilastathā | māyayā veṣṭitāḥ sarve bhramanti bhavavartmani

ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् ।शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम्॥ 4 ॥

jñāninaṃ māṃ jano vetti bhrānto'haṃ sarvalokavat | śṛṇu me pūrvavṛttāntaṃ prabravīmi suniścitam

दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् ।स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत॥ 5 ॥

duḥkhaṃ mayā yathā pūrvamanubhūtaṃ mahattaram | svakṛtena ca mohena bhāryārthe vāsavīsuta

एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् ।प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम्॥ 6 ॥

ekadā parvataścāhaṃ devalokānmahītalam | prāpto vilokanārthāya bhārataṃ khaṇḍamuttamam

भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् ।पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान्॥ 7 ॥

bhramantau sahitāvurvyāṃ paśyantau tīrthamaṇḍalam | pāvanāni ca sthānāni munīnāmāśramāñchubhān

शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् ।चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै॥ 8 ॥

śapathaṃ devalokāttu kṛtvā pūrvaṃ parasparam | calitau samayaṃ cemaṃ sammantrya niścayena vai

चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते ।शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन॥ 9 ॥

cittavṛttistu vaktavyā yādṛśī yasya jāyate | śubhā vāpyaśubhā vāpi na goptavyā kadācana

भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि ।यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम्॥ 10 ॥

bhojanecchā dhanecchāpi ratīcchā vā bhavedapi | yādṛśī yasya citte tu kathanīyā parasparam

इत्यावां समयं कृत्वा स्वर्गाद्भूलोकमागतौ ।एकचित्तौ मुनीभूतौ विचरन्तौ यथेच्छया॥ 11 ॥

ityāvāṃ samayaṃ kṛtvā svargādbhūlokamāgatau | ekacittau munībhūtau vicarantau yathecchayā

एवं भ्रमन्तौ लोकेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते ।सञ्जयस्य पुरं रम्यं सम्प्राप्तौ नृपते पुनः॥ 12 ॥

evaṃ bhramantau loke'smingrīṣmānte samupāgate | sañjayasya puraṃ ramyaṃ samprāptau nṛpate punaḥ

तेन सम्पूजितौ भक्त्या राज्ञा सम्मानितौ भृशम् ।स्थितौ तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मनः॥ 13 ॥

tena sampūjitau bhaktyā rājñā sammānitau bhṛśam | sthitau tatra gṛhe tasya cāturmāsyaṃ mahātmanaḥ

वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमाः पथि सर्वदा ।तस्मादेकत्र विबुधैः स्थातव्यमिति निश्चयः॥ 14 ॥

vārṣikāścaturo māsā durgamāḥ pathi sarvadā | tasmādekatra vibudhaiḥ sthātavyamiti niścayaḥ

अष्टौ मासांस्तु प्रवसेत्सदा कार्यवशाद्द्विजः ।वर्षाकाले न गन्तव्यं प्रवासे सुखमिच्छता॥ 15 ॥

aṣṭau māsāṃstu pravasetsadā kāryavaśāddvijaḥ | varṣākāle na gantavyaṃ pravāse sukhamicchatā

इति सञ्चिन्त्य मनसा सञ्जयस्य गृहे तदा ।संस्थितौ मानितौ राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना॥ 16 ॥

iti sañcintya manasā sañjayasya gṛhe tadā | saṃsthitau mānitau rājñā kṛtātithyau mahātmanā

दमयन्तीति विख्याता तस्य पुत्री महीपतेः ।आज्ञप्ता परिचर्यार्थं सुदती सुन्दरी भृशम्॥ 17 ॥

damayantīti vikhyātā tasya putrī mahīpateḥ | ājñaptā paricaryārthaṃ sudatī sundarī bhṛśam

विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुत्री कृतोद्यमा ।सेवनं सर्वकाले च व्यदधादुभयोरपि॥ 18 ॥

vivekajñā viśālākṣī rājaputrī kṛtodyamā | sevanaṃ sarvakāle ca vyadadhādubhayorapi

स्नानार्थमुदकं काले भोजनं मृष्टमायतम् ।मुखवासं तथा चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा॥ 19 ॥

snānārthamudakaṃ kāle bhojanaṃ mṛṣṭamāyatam | mukhavāsaṃ tathā cānyaṃ yadiṣṭaṃ taddadāti sā

मनोऽभिलषितान्कामानुभयोरपि कन्यका ।व्यजनासनशय्यादीन्वाञ्छितानप्यकल्पयत्॥ 20 ॥

mano'bhilaṣitānkāmānubhayorapi kanyakā | vyajanāsanaśayyādīnvāñchitānapyakalpayat

एवं संसेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल ।वेदाध्ययनसंशीलावावां वेदव्रते रतौ॥ 21 ॥

evaṃ saṃsevyamānau tu sthitau rājño gṛhe kila | vedādhyayanasaṃśīlāvāvāṃ vedavrate ratau

अहं वीणां करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् ।गायत्रं साम सुस्वादमगां कर्णरसायनम्॥ 22 ॥

ahaṃ vīṇāṃ kare kṛtvā sādhayitvā svarottamam | gāyatraṃ sāma susvādamagāṃ karṇarasāyanam

राजपुत्री तु तच्छ्रुत्वा सामगानं मनोहरम् ।बभूव मयि रागाढ्या प्रीतियुक्ता विशारदा॥ 23 ॥

rājaputrī tu tacchrutvā sāmagānaṃ manoharam | babhūva mayi rāgāḍhyā prītiyuktā viśāradā

दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धिं गतः परः ।ममापि प्रीतियुक्तायां मनो जातं स्पृहापरम्॥ 24 ॥

dine dine'nurāgo'syā mayi vṛddhiṃ gataḥ paraḥ | mamāpi prītiyuktāyāṃ mano jātaṃ spṛhāparam

मम तस्य च सा कन्या भोजनादिषु कर्हिचित् ।अकरोदन्तरं किञ्चित्सेवाभेदं रसान्विता॥ 25 ॥

mama tasya ca sā kanyā bhojanādiṣu karhicit | akarodantaraṃ kiñcitsevābhedaṃ rasānvitā

स्नानायोष्णजलं मह्यं पर्वताय च शीतलम् ।दधि मह्यं तथा तक्रं पर्वतायाप्यकल्पयत्॥ 26 ॥

snānāyoṣṇajalaṃ mahyaṃ parvatāya ca śītalam | dadhi mahyaṃ tathā takraṃ parvatāyāpyakalpayat

शयनास्तरणं शुभ्रं मदर्थे पर्यकल्पयत् ।प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम्॥ 27 ॥

śayanāstaraṇaṃ śubhraṃ madarthe paryakalpayat | prītyā paramayā yadvatparvatāya na tādṛśam

विलोकयति मां प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् ।ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वतः प्रेमकारणम्॥ 28 ॥

vilokayati māṃ premṇā sundarī na ca parvatam | tato'syāstādṛśaṃ dṛṣṭvā parvataḥ premakāraṇam

मनसा चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः ।पप्रच्छ मां रहः सम्यग्ब्रूहि नारद सर्वथा॥ 29 ॥

manasā cintayāmāsa kimetaditi vismitaḥ | papraccha māṃ rahaḥ samyagbrūhi nārada sarvathā

राजपुत्री त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् ।ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समन्ततः॥ 30 ॥

rājaputrī tvayi prema karoti muditā bhṛśam | dadāti bhakṣyabhojyāni snehayuktā samantataḥ

न तथा मयि भेदोऽत्र सन्देहं जनयत्यसौ ।मन्यते त्वां पतिं कर्तुं सर्वथा सञ्जयात्मजा॥ 31 ॥

na tathā mayi bhedo'tra sandehaṃ janayatyasau | manyate tvāṃ patiṃ kartuṃ sarvathā sañjayātmajā

तवापि तादृशं भावं जानामि लक्षणैरहम् ।नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायते प्रीतिकारणम्॥ 32 ॥

tavāpi tādṛśaṃ bhāvaṃ jānāmi lakṣaṇairaham | netravaktravikāraiśca jñāyate prītikāraṇam

सत्यं वद न ते मिथ्या वक्तव्यं वचनं मुने ।स्वर्गतः समयं कृत्वा चलितौ संस्मराधुना॥ 33 ॥

satyaṃ vada na te mithyā vaktavyaṃ vacanaṃ mune | svargataḥ samayaṃ kṛtvā calitau saṃsmarādhunā

नारद उवाच ।पृष्टोऽहं पर्वतेनेदं कारणं तु हठाद्यदा ।तदाहं ह्रीसमाक्रान्तः सञ्जातश्चाब्रुवं पुनः॥ 34 ॥

nārada uvāca | pṛṣṭo'haṃ parvatenedaṃ kāraṇaṃ tu haṭhādyadā | tadāhaṃ hrīsamākrāntaḥ sañjātaścābruvaṃ punaḥ

पर्वतैषा विशालाक्षी पतिं मां कर्तुमुद्यता ।ममापि मानसो भावो वर्ततेऽस्यां विशेषतः॥ 35 ॥

parvataiṣā viśālākṣī patiṃ māṃ kartumudyatā | mamāpi mānaso bhāvo vartate'syāṃ viśeṣataḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं पर्वतः कोपसंयुतः ।मामुवाच मुनिर्वाक्यं धिग्धिगिति पुनः पुनः॥ 36 ॥

tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ parvataḥ kopasaṃyutaḥ | māmuvāca munirvākyaṃ dhigdhigiti punaḥ punaḥ

प्रथमं शपथान्कृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यतः ।भव वानरवक्त्रस्त्वं शापाच्च मम मित्रधुक्॥ 37 ॥

prathamaṃ śapathānkṛtvā vañcito'haṃ tvayā yataḥ | bhava vānaravaktrastvaṃ śāpācca mama mitradhuk

इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना ।सहसा ह्यभवं क्रूरः शाखामृगमुखस्तदा॥ 38 ॥

iti śaptastu tenāhaṃ kupitena mahātmanā | sahasā hyabhavaṃ krūraḥ śākhāmṛgamukhastadā

मयापि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते ।सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्गे ते गतिः किल॥ 39 ॥

mayāpi na kṛtā tasminkṣamā tu bhaginīsute | so'pi śapto'tikopādvai mā svarge te gatiḥ kila

स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मां शप्तवानसि पर्वत ।तस्मात्तवापि मन्दात्मन् मृत्युलोके स्थितिः किल॥ 40 ॥

svalpe'parādhe yasmānmāṃ śaptavānasi parvata | tasmāttavāpi mandātman mṛtyuloke sthitiḥ kila

पर्वतस्तु गतस्तस्मान्नगराद्विमना भृशम् ।अहं वानरवक्त्रस्तु सञ्जातस्तत्क्षणादपि॥ 41 ॥

parvatastu gatastasmānnagarādvimanā bhṛśam | ahaṃ vānaravaktrastu sañjātastatkṣaṇādapi

दृष्ट्वा मां वानरं क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा ।विमनातीव सञ्जाता वीणाश्रवणलालसा॥ 42 ॥

dṛṣṭvā māṃ vānaraṃ krūraṃ rājaputrī vilakṣaṇā | vimanātīva sañjātā vīṇāśravaṇalālasā

व्यास उवाच ।ततः किमभवद्ब्रह्मन् कथं शापान्निवर्तितः ।मानुषास्यः पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि॥ 43 ॥

vyāsa uvāca | tataḥ kimabhavadbrahman kathaṃ śāpānnivartitaḥ | mānuṣāsyaḥ punarjāto bhavānbrūhi yathāvidhi

पर्वतः क्व गतो भूयः सङ्गमो युवयोरभूत् ।कदा कुत्र कथं सर्वं विस्तरेण वदस्व ह॥ 44 ॥

parvataḥ kva gato bhūyaḥ saṅgamo yuvayorabhūt | kadā kutra kathaṃ sarvaṃ vistareṇa vadasva ha

नारद उवाच ।किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् ।दुःखितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुषिते गते॥ 45 ॥

nārada uvāca | kiṃ bravīmi mahābhāga māyāyāścaritaṃ mahat | duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ tatra parvate ruṣite gate

पुनः सेवापरात्यर्थं राजपुत्री ममाभवत् ।गतेऽथ पर्वते कामं स्थितस्तत्रैव सद्मनि॥ 46 ॥

punaḥ sevāparātyarthaṃ rājaputrī mamābhavat | gate'tha parvate kāmaṃ sthitastatraiva sadmani

अहं दुःखान्वितो दीनस्तथा वानरवन्मुखः ।विशेषेण तु चिन्तार्तः किं मे स्यादिति चिन्तयन्॥ 47 ॥

ahaṃ duḥkhānvito dīnastathā vānaravanmukhaḥ | viśeṣeṇa tu cintārtaḥ kiṃ me syāditi cintayan

सञ्जयोऽथ सुतां दृष्ट्वा किञ्चित्प्रकटयौवनाम् ।विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिवं तदा॥ 48 ॥

sañjayo'tha sutāṃ dṛṣṭvā kiñcitprakaṭayauvanām | vivāhārthe rājasutāmapṛcchatsacivaṃ tadā

विवाहकालः सम्प्राप्तः सुताया मम साम्प्रतम् ।योग्यं वरं मम ब्रूहि राजपुत्रं सुसम्मतम्॥ 49 ॥

vivāhakālaḥ samprāptaḥ sutāyā mama sāmpratam | yogyaṃ varaṃ mama brūhi rājaputraṃ susammatam

रूपौदार्यगुणैर्युक्तं शूरं सुकुलसम्भवम् ।विवाहं विधिवत्पुत्र्याः करोमि किल साम्प्रतम्॥ 50 ॥

rūpaudāryaguṇairyuktaṃ śūraṃ sukulasambhavam | vivāhaṃ vidhivatputryāḥ karomi kila sāmpratam

प्रधानस्त्वब्रवीद्राजन् राजपुत्रा ह्यनेकशः ।वर्तन्ते भुवि पुत्र्यास्ते योग्याः सर्वगुणान्विताः॥ 51 ॥

pradhānastvabravīdrājan rājaputrā hyanekaśaḥ | vartante bhuvi putryāste yogyāḥ sarvaguṇānvitāḥ

यस्मिन् रुचिस्ते राजेन्द्र तमाहूय नृपात्मजम् ।देहि कन्यां धनं भूरि हस्त्यश्वरथसंयुतम्॥ 52 ॥

yasmin ruciste rājendra tamāhūya nṛpātmajam | dehi kanyāṃ dhanaṃ bhūri hastyaśvarathasaṃyutam

नारद उवाच ।पितुश्चिकीर्षितं ज्ञात्वा दमयन्ती तदा नृपम् ।धात्र्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रहः स्थितम्॥ 53 ॥

nārada uvāca | pituścikīrṣitaṃ jñātvā damayantī tadā nṛpam | dhātryā mukhena vākyajñā tamuvāca rahaḥ sthitam

धात्र्युवाच ।दमयन्ती महाराज पुत्री ते मामथाब्रवीत् ।पितरं ब्रूहि धात्रेयि वचनान्मे सुखान्वितम्॥ 54 ॥

dhātryuvāca | damayantī mahārāja putrī te māmathābravīt | pitaraṃ brūhi dhātreyi vacanānme sukhānvitam

मया वृतोऽथ मेधावी नारदो महतीयुतः ।नादमोहितया कामं नान्यः कोऽपि प्रियो मम॥ 55 ॥

mayā vṛto'tha medhāvī nārado mahatīyutaḥ | nādamohitayā kāmaṃ nānyaḥ ko'pi priyo mama

कुरु मे वाञ्छितं तात विवाहं मुनिना सह ।नान्यं वरिष्ये धर्मज्ञ नारदं तु पतिं विना॥ 56 ॥

kuru me vāñchitaṃ tāta vivāhaṃ muninā saha | nānyaṃ variṣye dharmajña nāradaṃ tu patiṃ vinā

मग्नाहं नादसिन्धौ वै नक्रहीने रसात्मके ।अक्षारे सुखसम्पूर्णे तिमिङ्गिलविवर्जिते॥ 57 ॥

magnāhaṃ nādasindhau vai nakrahīne rasātmake | akṣāre sukhasampūrṇe timiṅgilavivarjite