Skandha 6, Adhyāya 27

नारद उवाच ।तत्पुत्र्या वचनं श्रुत्वा राजा धात्रीमुखात्ततः ।भार्यां प्रोवाच कैकेयीं समीपस्थां सुलोचनाम्॥ 1 ॥

nārada uvāca | tatputryā vacanaṃ śrutvā rājā dhātrīmukhāttataḥ | bhāryāṃ provāca kaikeyīṃ samīpasthāṃ sulocanām

राजोवाच ।यदुक्तं वचनं कान्ते धात्र्या तत्तु त्वया श्रुतम् ।वृतोऽयं नारदः कामं मुनिर्वानरवक्त्रभाक्॥ 2 ॥

rājovāca | yaduktaṃ vacanaṃ kānte dhātryā tattu tvayā śrutam | vṛto'yaṃ nāradaḥ kāmaṃ munirvānaravaktrabhāk

किमिदं चिन्तितं पुत्र्या बुद्धिहीनं विचेष्टितम् ।कथमस्मै मया देया कन्या हरिमुखाय सा॥ 3 ॥

kimidaṃ cintitaṃ putryā buddhihīnaṃ viceṣṭitam | kathamasmai mayā deyā kanyā harimukhāya sā

क्वासौ भिक्षुः कुरूपः क्व दमयन्ती ममात्मजा ।विपरीतमिदं कार्यं न विधेयं कदाचन॥ 4 ॥

kvāsau bhikṣuḥ kurūpaḥ kva damayantī mamātmajā | viparītamidaṃ kāryaṃ na vidheyaṃ kadācana

तामेकान्ते सुकेशान्ते निवारय हठात्सुताम् ।युक्त्या मुनिरतां मुग्धां शास्त्रवृद्धानुसारया॥ 5 ॥

tāmekānte sukeśānte nivāraya haṭhātsutām | yuktyā muniratāṃ mugdhāṃ śāstravṛddhānusārayā

इति भर्तृवचः श्रुत्वा जननी तामथाब्रवीत् ।च ते रूपं मुनिः क्वासौ वानरास्योऽधनः पुनः॥ 6 ॥

iti bhartṛvacaḥ śrutvā jananī tāmathābravīt | ca te rūpaṃ muniḥ kvāsau vānarāsyo'dhanaḥ punaḥ

कथं मोहमवाप्तासि भिक्षुके चतुरा पुनः ।लताकोमलदेहा त्वं भस्मरूक्षतनुस्त्वयम्॥ 7 ॥

kathaṃ mohamavāptāsi bhikṣuke caturā punaḥ | latākomaladehā tvaṃ bhasmarūkṣatanustvayam

वार्ता वानरवक्त्रेण कथं युक्ता तवानघे ।का प्रीतिः कुत्सिते पुंसि भविष्यति शुचिस्मिते॥ 8 ॥

vārtā vānaravaktreṇa kathaṃ yuktā tavānaghe | kā prītiḥ kutsite puṃsi bhaviṣyati śucismite

वरस्ते राजपुत्रोऽस्तु मा कुरु त्वं वृथा हठम् ।पिता ते दुःखमाप्नोति श्रुत्वा धात्रीमुखाद्वचः॥ 9 ॥

varaste rājaputro'stu mā kuru tvaṃ vṛthā haṭham | pitā te duḥkhamāpnoti śrutvā dhātrīmukhādvacaḥ

लग्नां बुबूलवृक्षेण कोमलां मालतीलताम् ।दृष्ट्वा कस्य मनः खेदं चतुरस्य न गच्छति॥ 10 ॥

lagnāṃ bubūlavṛkṣeṇa komalāṃ mālatīlatām | dṛṣṭvā kasya manaḥ khedaṃ caturasya na gacchati

दासेरकाय ताम्बूलीदलानि कोमलानि कः ।ददाति भक्षणार्थाय मूर्खोऽपि धरणीतले॥ 11 ॥

dāserakāya tāmbūlīdalāni komalāni kaḥ | dadāti bhakṣaṇārthāya mūrkho'pi dharaṇītale

वीक्ष्य त्वां करसंलग्नां नारदस्य समीपतः ।विवाहे वर्तमाने तु कस्य चेतो न दह्यति॥ 12 ॥

vīkṣya tvāṃ karasaṃlagnāṃ nāradasya samīpataḥ | vivāhe vartamāne tu kasya ceto na dahyati

कुमुखेन समं वार्ता न रुचिं जनयत्यतः ।आमृतेस्तु कथं कालः क्षपितव्यस्त्वयामुना॥ 13 ॥

kumukhena samaṃ vārtā na ruciṃ janayatyataḥ | āmṛtestu kathaṃ kālaḥ kṣapitavyastvayāmunā

नारद उवाच ।इति मातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती भृशातुरा ।मातरं प्राह तन्वङ्गी मयि सा कृतनिश्चया॥ 14 ॥

nārada uvāca | iti māturvacaḥ śrutvā damayantī bhṛśāturā | mātaraṃ prāha tanvaṅgī mayi sā kṛtaniścayā

किं मुखेन च रूपेण मूर्खस्य च धनेन किम् ।किं राज्येनाविदग्धस्य रसमार्गाविदोऽस्य च॥ 15 ॥

kiṃ mukhena ca rūpeṇa mūrkhasya ca dhanena kim | kiṃ rājyenāvidagdhasya rasamārgāvido'sya ca

हरिण्योऽपि वने धन्या या नादेन विमोहिताः ।मातः प्राणान्प्रयच्छन्ति धिङ्मूर्खान्मानुषान्भुवि॥ 16 ॥

hariṇyo'pi vane dhanyā yā nādena vimohitāḥ | mātaḥ prāṇānprayacchanti dhiṅmūrkhānmānuṣānbhuvi

नारदो वेत्ति यां विद्यां मातः सप्तस्वरात्मिकाम् ।तृतीयः कोऽपि नो वेद शिवादन्यः पुमान्किल॥ 17 ॥

nārado vetti yāṃ vidyāṃ mātaḥ saptasvarātmikām | tṛtīyaḥ ko'pi no veda śivādanyaḥ pumānkila

मूर्खेण सह संवासो मरणं तत्क्षणे क्षणे ।रूपवान्धनवांस्त्याज्यो गुणहीनो नरः सदा॥ 18 ॥

mūrkheṇa saha saṃvāso maraṇaṃ tatkṣaṇe kṣaṇe | rūpavāndhanavāṃstyājyo guṇahīno naraḥ sadā

धिङ्मैत्रीं मूर्खभूपाले वृथा गर्वसमन्विते ।गुणज्ञे भिक्षुके श्रेष्ठा वचनात्सुखदायिनी॥ 19 ॥

dhiṅmaitrīṃ mūrkhabhūpāle vṛthā garvasamanvite | guṇajñe bhikṣuke śreṣṭhā vacanātsukhadāyinī

स्वरज्ञो ग्रामवित्कामं मूर्च्छनाज्ञानभेदभाक् ।दुर्लभः पुरुषश्चाष्टरसज्ञो दुर्बलोऽपि वै॥ 20 ॥

svarajño grāmavitkāmaṃ mūrcchanājñānabhedabhāk | durlabhaḥ puruṣaścāṣṭarasajño durbalo'pi vai

यथा नयति कैलासं गङ्गा चैव सरस्वती ।तथा नयति कैलासं स्वरज्ञानविशारदः ।२१॥ स्वरमानं तु यो वेद स देवो मानुषोऽपि सन् ।सप्तभेदं न यो वेद स पशुः सुरराडपि॥ 22 ॥

yathā nayati kailāsaṃ gaṅgā caiva sarasvatī | tathā nayati kailāsaṃ svarajñānaviśāradaḥ | 21|| svaramānaṃ tu yo veda sa devo mānuṣo'pi san | saptabhedaṃ na yo veda sa paśuḥ surarāḍapi

मूर्च्छनातानमार्गं तु श्रुत्वा मोदं न याति यः ।स पशुः सर्वथा ज्ञेयो हरिणाः पशवो न हि॥ 23 ॥

mūrcchanātānamārgaṃ tu śrutvā modaṃ na yāti yaḥ | sa paśuḥ sarvathā jñeyo hariṇāḥ paśavo na hi

वरं विषधरः सर्पः श्रुत्वा नादं मनोहरम् ।अश्रोत्रोऽपि मुदं याति धिक्सकर्णांश्च मानवान्॥ 24 ॥

varaṃ viṣadharaḥ sarpaḥ śrutvā nādaṃ manoharam | aśrotro'pi mudaṃ yāti dhiksakarṇāṃśca mānavān

बालोऽपि सुस्वरं गेयं श्रुत्वा मुदितमानसः ।जायते किन्तु ते वृद्धा न जानन्ति धिगस्तु तान्॥ 25 ॥

bālo'pi susvaraṃ geyaṃ śrutvā muditamānasaḥ | jāyate kintu te vṛddhā na jānanti dhigastu tān

पिता मे किं न जानाति नारदस्य गुणान् बत ।द्वितीयः सामगो नास्ति त्रिषु लोकेषु तत्समः॥ 26 ॥

pitā me kiṃ na jānāti nāradasya guṇān bata | dvitīyaḥ sāmago nāsti triṣu lokeṣu tatsamaḥ

तस्मादसौ मया नूनं वृतः पूर्वं समागमात् ।पश्चाच्छापवशाज्जातो वानरास्यो गुणाकरः॥ 27 ॥

tasmādasau mayā nūnaṃ vṛtaḥ pūrvaṃ samāgamāt | paścācchāpavaśājjāto vānarāsyo guṇākaraḥ

किन्नरा न प्रियाः कस्य भवन्ति तुरगाननाः ।गानविद्यासमायुक्ताः किं मुखेन वरेण ह॥ 28 ॥

kinnarā na priyāḥ kasya bhavanti turagānanāḥ | gānavidyāsamāyuktāḥ kiṃ mukhena vareṇa ha

पितरं ब्रूहि मे मातर्वृतोऽयं मुनिसत्तमः ।तस्मात्त्वमाग्रहं त्यक्त्वा देहि तस्मै च मां मुदा॥ 29 ॥

pitaraṃ brūhi me mātarvṛto'yaṃ munisattamaḥ | tasmāttvamāgrahaṃ tyaktvā dehi tasmai ca māṃ mudā

नारद उवाच ।इति पुत्र्या वचः श्रुत्वा राज्ञी राज्ञे न्यवेदयत् ।आग्रहं सुन्दरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुनौ॥ 30 ॥

nārada uvāca | iti putryā vacaḥ śrutvā rājñī rājñe nyavedayat | āgrahaṃ sundarī jñātvā sutāyā nārade munau

विवाहं कुरु राजेन्द्र दमयन्त्याः शुभे दिने ।मुनिना स च सर्वज्ञो वृतोऽसौ मनसानया॥ 31 ॥

vivāhaṃ kuru rājendra damayantyāḥ śubhe dine | muninā sa ca sarvajño vṛto'sau manasānayā

नारद उवाच ।इति सञ्चोदितो राज्ञ्या सञ्जयः पृथिवीपतिः ।चकार विथिवत्सर्वं विधिं वैवाहिकं ततः॥ 32 ॥

nārada uvāca | iti sañcodito rājñyā sañjayaḥ pṛthivīpatiḥ | cakāra vithivatsarvaṃ vidhiṃ vaivāhikaṃ tataḥ

एवं दारग्रहं कृत्वा वानरास्यः परन्तप ।स्थितस्तत्रैव मनसा दह्यमानेन चान्वहम्॥ 33 ॥

evaṃ dāragrahaṃ kṛtvā vānarāsyaḥ parantapa | sthitastatraiva manasā dahyamānena cānvaham

यदाऽऽगच्छद्राजसुता सेवार्थं मम सन्निधौ ।अभवं दुःखसन्तप्तस्तदाहं वानराननः॥ 34 ॥

yadā''gacchadrājasutā sevārthaṃ mama sannidhau | abhavaṃ duḥkhasantaptastadāhaṃ vānarānanaḥ

दमयन्ती तु मां वीक्ष्य प्रफुल्लवदनाम्बुजा ।शोकं वानरवक्त्रत्वान्न चकार कदाचन॥ 35 ॥

damayantī tu māṃ vīkṣya praphullavadanāmbujā | śokaṃ vānaravaktratvānna cakāra kadācana

एवं गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनिः ।कुर्वंस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टुं मां समुपागतः॥ 36 ॥

evaṃ gacchati kāle tu sahasā parvato muniḥ | kurvaṃstīrthānyanekāni draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ

मयातिमानितः प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि ।आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मां दुःखितो ह्यभूत्॥ 37 ॥

mayātimānitaḥ premṇā pūjitaśca yathāvidhi | āsīna āsane divye vīkṣya māṃ duḥkhito hyabhūt

कृतदारं वानरास्यं दीनं चिन्तातुरं भृशम् ।दयावान्मामुवाचेदं पर्वतो मातुलं कृशम्॥ 38 ॥

kṛtadāraṃ vānarāsyaṃ dīnaṃ cintāturaṃ bhṛśam | dayāvānmāmuvācedaṃ parvato mātulaṃ kṛśam

मया नारद कोपात्त्वं शप्तोऽसि मुनिसत्तम ।निष्कृतिं तस्य शापस्य करोम्यद्य निशामय॥ 39 ॥

mayā nārada kopāttvaṃ śapto'si munisattama | niṣkṛtiṃ tasya śāpasya karomyadya niśāmaya

भव त्वं चारुवदनो मम पुण्येन नारद ।दृष्ट्वा राजसुतां चित्ते कृपा जाता ममाधुना॥ 40 ॥

bhava tvaṃ cāruvadano mama puṇyena nārada | dṛṣṭvā rājasutāṃ citte kṛpā jātā mamādhunā

नारद उवाच ।मयापि प्रवणं चित्तं कृत्वा श्रुत्वास्य भाषितम् ।अनुग्रहः कृतः सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात्॥ 41 ॥

nārada uvāca | mayāpi pravaṇaṃ cittaṃ kṛtvā śrutvāsya bhāṣitam | anugrahaḥ kṛtaḥ sadyastasya śāpasya tatkṣaṇāt

भागिनेय तवाप्यस्तु गमनं सुरसद्मनि ।शापस्यानुग्रहः कामं कृतोऽयं पर्वताधुना॥ 42 ॥

bhāgineya tavāpyastu gamanaṃ surasadmani | śāpasyānugrahaḥ kāmaṃ kṛto'yaṃ parvatādhunā

नारद उवाच ।जातोऽहं चारुवदनो वचनात्तस्य पश्यतः ।राजपुत्री तु सन्तुष्टा मातरं प्राह सत्वरम्॥ 43 ॥

nārada uvāca | jāto'haṃ cāruvadano vacanāttasya paśyataḥ | rājaputrī tu santuṣṭā mātaraṃ prāha satvaram

मातस्ते सुमुखो जातो जामाता च महाद्युतिः ।वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनेरभूत्॥ 44 ॥

mātaste sumukho jāto jāmātā ca mahādyutiḥ | vacanātparvatasyādya muktaśāpo munerabhūt

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञ्या कथितं तत्तु राजनि ।ययौ द्रष्टुं मुनिं तत्र सञ्जयः प्रीतिमांस्तदा॥ 45 ॥

tacchrutvā vacanaṃ rājñyā kathitaṃ tattu rājani | yayau draṣṭuṃ muniṃ tatra sañjayaḥ prītimāṃstadā

धनं समर्पितं राज्ञा सन्तुष्टेन तदा महत् ।मह्यं च भागिनेयाय पारिबर्हं महात्मना॥ 46 ॥

dhanaṃ samarpitaṃ rājñā santuṣṭena tadā mahat | mahyaṃ ca bhāgineyāya pāribarhaṃ mahātmanā

एतत्ते सर्वमाख्यातं वर्तनं यत्पुरातनम् ।मायाया बलमाहात्म्यं ह्यनुभूतं यथा मया॥ 47 ॥

etatte sarvamākhyātaṃ vartanaṃ yatpurātanam | māyāyā balamāhātmyaṃ hyanubhūtaṃ yathā mayā

संसारेऽस्मिन्महाभाग मायागुणकृतेऽनृते ।तनुभृत्तु सुखी नास्ति न भूतो न भविष्यति॥ 48 ॥

saṃsāre'sminmahābhāga māyāguṇakṛte'nṛte | tanubhṛttu sukhī nāsti na bhūto na bhaviṣyati

कामक्रोधौ तथा लोभो मत्सरो ममता तथा ।अहङ्कारो मदः केन जिताः सर्वे महाबलाः॥ 49 ॥

kāmakrodhau tathā lobho matsaro mamatā tathā | ahaṅkāro madaḥ kena jitāḥ sarve mahābalāḥ

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्रय इमे किल ।कारणं प्राणिनां देहसम्भवे सर्वथा मुने॥ 50 ॥

sattvaṃ rajastamaścaiva guṇāstraya ime kila | kāraṇaṃ prāṇināṃ dehasambhave sarvathā mune

कस्मिंश्चित्समये व्यास वनेऽहं विष्णुना सह ।गच्छन्हास्यविनोदेन स्त्रीभावं गमितः क्षणात्॥ 51 ॥

kasmiṃścitsamaye vyāsa vane'haṃ viṣṇunā saha | gacchanhāsyavinodena strībhāvaṃ gamitaḥ kṣaṇāt

राजपत्नीत्वमापन्नो मायाबलविमोहितः ।पुत्राः प्रसूता बहवो गेहे तस्य नृपस्य ह॥ 52 ॥

rājapatnītvamāpanno māyābalavimohitaḥ | putrāḥ prasūtā bahavo gehe tasya nṛpasya ha

व्यास उवाच ।संशयोऽयं महान्साधो श्रुत्वा ते वचनं किल ।कथं नारीत्वमापन्नस्त्वं मुने ज्ञानवान्भृशम्॥ 53 ॥

vyāsa uvāca | saṃśayo'yaṃ mahānsādho śrutvā te vacanaṃ kila | kathaṃ nārītvamāpannastvaṃ mune jñānavānbhṛśam

कथं च पुरुषो जातो ब्रूहि सर्वमशेषतः ।कथं पुत्रास्त्वया जाताः कस्य राज्ञो गृहेऽञ्जसा॥ 54 ॥

kathaṃ ca puruṣo jāto brūhi sarvamaśeṣataḥ | kathaṃ putrāstvayā jātāḥ kasya rājño gṛhe'ñjasā

एतदाख्याहि चरितं मायाया महदद्भुतम् ।मोहितं च यया सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम्॥ 55 ॥

etadākhyāhi caritaṃ māyāyā mahadadbhutam | mohitaṃ ca yayā sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam

न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वंस्तव कथामृतम् ।सर्वग्रन्थार्थतत्त्वं च सर्वसंशयनाशनम्॥ 56 ॥

na tṛptimadhigacchāmi śṛṇvaṃstava kathāmṛtam | sarvagranthārthatattvaṃ ca sarvasaṃśayanāśanam