Skandha 7, Adhyāya 11

वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ त्रिशङ्कुर्नृपतेः सुतः ।कथं शापाद्विनिर्मुक्तस्तन्मे ब्रूहि महामते॥ 1 ॥

vasiṣṭhena ca śapto'sau triśaṅkurnṛpateḥ sutaḥ | kathaṃ śāpādvinirmuktastanme brūhi mahāmate

सत्यव्रतस्तथा शप्तः पिशाचत्वमवाप्तवान् ।तस्मिन्नेवाश्रमे तस्थौ देवीभक्तिपरायणः॥ 2 ॥

satyavratastathā śaptaḥ piśācatvamavāptavān | tasminnevāśrame tasthau devībhaktiparāyaṇaḥ

कदाचिन्नृपतिस्तत्र जप्त्वा मन्त्रं नवाक्षरम् ।होमार्थं ब्राह्मणान्गत्वा प्रणम्योवाच भक्तितः॥ 3 ॥

kadācinnṛpatistatra japtvā mantraṃ navākṣaram | homārthaṃ brāhmaṇāngatvā praṇamyovāca bhaktitaḥ

भूमिदेवाः शृणुध्वं वै वचनं प्रणतस्य मे ।ऋत्विजो मम सर्वेऽत्र भवन्तः प्रभवन्तु ह॥ 4 ॥

bhūmidevāḥ śṛṇudhvaṃ vai vacanaṃ praṇatasya me | ṛtvijo mama sarve'tra bhavantaḥ prabhavantu ha

जपस्य च दशांशेन होमः कार्यो विधानतः ।भवद्भिः कार्यसिद्ध्यर्थं वेदविद्भिः कृपापरैः॥ 5 ॥

japasya ca daśāṃśena homaḥ kāryo vidhānataḥ | bhavadbhiḥ kāryasiddhyarthaṃ vedavidbhiḥ kṛpāparaiḥ

सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदांवराः ।कार्यं मम विधातव्यं सर्वथा सुखहेतवे॥ 6 ॥

satyavrato'haṃ nṛpateḥ putro brahmavidāṃvarāḥ | kāryaṃ mama vidhātavyaṃ sarvathā sukhahetave

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् ।शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाधुना॥ 7 ॥

tacchrutvā brāhmaṇāstatra tamūcurnṛpateḥ sutam | śaptastvaṃ guruṇā prāptaṃ piśācatvaṃ tvayādhunā

न यागार्होऽसि तस्मात्त्वं वेदेष्वनधिकारतः ।पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गर्हितम्॥ 8 ॥

na yāgārho'si tasmāttvaṃ vedeṣvanadhikārataḥ | piśācatvamanuprāptaṃ sarvalokeṣu garhitam

तन्निशम्य वचस्तेषां राजा दुःखमवाप ह ।धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थितः॥ 9 ॥

tanniśamya vacasteṣāṃ rājā duḥkhamavāpa ha | dhigjīvitamidaṃ me'dya kiṃ karomi vane sthitaḥ

पित्रा चाहं परित्यक्तः शप्तश्च गुरुणा भृशम् ।राज्याद्भ्रष्टः पिशाचत्वमनुप्राप्तः करोमि किम्॥ 10 ॥

pitrā cāhaṃ parityaktaḥ śaptaśca guruṇā bhṛśam | rājyādbhraṣṭaḥ piśācatvamanuprāptaḥ karomi kim

तदा पृथुतरां कृत्वा चितां काष्ठैर्नृपात्मजः ।सस्मार चण्डिकां देवीं प्रवेशमनुचिन्तयन्॥ 11 ॥

tadā pṛthutarāṃ kṛtvā citāṃ kāṣṭhairnṛpātmajaḥ | sasmāra caṇḍikāṃ devīṃ praveśamanucintayan

स्मृता देवीं महामायां चितां प्रज्वलितां पुरः ।कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः॥ 12 ॥

smṛtā devīṃ mahāmāyāṃ citāṃ prajvalitāṃ puraḥ | kṛtvā snātvā praveśārthaṃ sthitaḥ prāñjaliragrataḥ

ज्ञात्वा भगवती तं तु मर्तुकामं महीपतिम् ।आजगाम तदाऽऽकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः॥ 13 ॥

jñātvā bhagavatī taṃ tu martukāmaṃ mahīpatim | ājagāma tadā''kāśaṃ pratyakṣaṃ tasya cāgrataḥ

दत्त्वाथ दर्शनं देवी तमुवाच नृपात्मजम् ।सिंहारूढा महाराज मेघगम्भीरया गिरा ॥ १४।किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज ।स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः॥ 15 ॥

dattvātha darśanaṃ devī tamuvāca nṛpātmajam | siṃhārūḍhā mahārāja meghagambhīrayā girā || 14| kiṃ te vyavasitaṃ sādho hutāśe mā tanuṃ tyaja | sthiro bhava mahābhāga pitā te jarasānvitaḥ

राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल ।विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते॥ 16 ॥

rājyaṃ dattvā vane tubhyaṃ gantāsti tapase kila | viṣādaṃ tyaja he vīra paraśvo'hani bhūpate

नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्व पितुस्तव ।मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने॥ 17 ॥

netuṃ tvāmāgamiṣyanti sacivāśva pitustava | matprasādātpitā ca tvāmabhiṣicya nṛpāsane

जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्येत्येष निश्चयः ।इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत॥ 18 ॥

jitvā kāmaṃ brahmalokaṃ gamiṣyetyeṣa niścayaḥ | ityuktvā taṃ tadā devī tatraivāntaradhīyata

राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः ।अयोध्यायां तदाऽऽगत्य नारदेन महात्मना॥ 19 ॥

rājaputro viramito maraṇātpāvakāttataḥ | ayodhyāyāṃ tadā''gatya nāradena mahātmanā

वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः ।श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम्॥ 20 ॥

vṛttāntaḥ kathitaḥ sarvo rājñe satvaramāditaḥ | śrutvā rājātha putrasya taṃ tathā maraṇodyamam

खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः ।सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः॥ 21 ॥

khedamādhāya manasi śuśoca bahudhā nṛpaḥ | sacivānāha dharmātmā putraśokapariplutaḥ

ज्ञातं भवद्भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् ।त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम॥ 22 ॥

jñātaṃ bhavadbhiratyugraṃ putrasya mama ceṣṭitam | tyakto mayā vane dhīmānputraḥ satyavrato mama

आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् ।स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः॥ 23 ॥

ājñayāsau gataḥ sadyo rājyārhaḥ paramārthavit | sthitastatraiva vijñāne dhanahīnaḥ kṣamānvitaḥ

वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः ।सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम्॥ 24 ॥

vasiṣṭhena tathā śaptaḥ piśācasadṛśaḥ kṛtaḥ | so'dya duḥkhena santaptaḥ praveṣṭuñca hutāśanam

उद्यतः श्रीमहादेव्या निषिद्धः संस्थितः पुनः ।तस्माद् गच्छन्तु तं शीघ्रं ज्येष्ठपुत्रं महाबलम्॥ 25 ॥

udyataḥ śrīmahādevyā niṣiddhaḥ saṃsthitaḥ punaḥ | tasmād gacchantu taṃ śīghraṃ jyeṣṭhaputraṃ mahābalam

आश्वास्य वचनैरत्र तरसैवानयन्त्विह ।अभिषिच्य सुतं राज्ये औरसं पालनक्षमम्॥ 26 ॥

āśvāsya vacanairatra tarasaivānayantviha | abhiṣicya sutaṃ rājye aurasaṃ pālanakṣamam

वनं यास्यामि शान्तोऽहं तपसे कृतनिश्चयः ।इत्युक्त्वा मन्त्रिणः सर्वान्प्रेषयामास पार्थिवः॥ 27 ॥

vanaṃ yāsyāmi śānto'haṃ tapase kṛtaniścayaḥ | ityuktvā mantriṇaḥ sarvānpreṣayāmāsa pārthivaḥ

तस्यैवानयनार्थं हि प्रीतिप्रवणमानसः ।ते गत्वा तं समाश्वास्य मन्त्रिणः पार्थिवात्मजम्॥ 28 ॥

tasyaivānayanārthaṃ hi prītipravaṇamānasaḥ | te gatvā taṃ samāśvāsya mantriṇaḥ pārthivātmajam

अयोध्यायां महात्मानं मानपूर्वं समानयन् ।दृष्ट्वा सत्यव्रतं राजा दुर्बलं मलिनाम्बरम्॥ 29 ॥

ayodhyāyāṃ mahātmānaṃ mānapūrvaṃ samānayan | dṛṣṭvā satyavrataṃ rājā durbalaṃ malināmbaram

जटाजूटधरं क्रूरं चिन्तातुरमचिन्तयत् ।किं कृतं निष्ठुरं कर्म मया पुत्रो विवासितः॥ 30 ॥

jaṭājūṭadharaṃ krūraṃ cintāturamacintayat | kiṃ kṛtaṃ niṣṭhuraṃ karma mayā putro vivāsitaḥ

राज्यार्हश्चातिमेधावी जानता धर्मनिश्चयम् ।इति सञ्चिन्त्य मनसा तमालिङ्य महीपतिः॥ 31 ॥

rājyārhaścātimedhāvī jānatā dharmaniścayam | iti sañcintya manasā tamāliṅya mahīpatiḥ

आसने स्वसमीपशे समाश्वास्योपवेशयत् ।उपविष्टं सुतं राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह॥ 32 ॥

āsane svasamīpaśe samāśvāsyopaveśayat | upaviṣṭaṃ sutaṃ rājā premapūrvamuvāca ha

प्रेमगद्गदया वाचा नीतिशास्त्रविशारदः ।राजोवाच - पुत्र धर्मे मतिः कार्या माननीया मुखोद्भवाः॥ 33 ॥

premagadgadayā vācā nītiśāstraviśāradaḥ | rājovāca - putra dharme matiḥ kāryā mānanīyā mukhodbhavāḥ

न्यायागतं धनं ग्राह्यं रक्षणीयाः सदा प्रजाः ।नासत्यं क्वापि वक्तव्यं नामार्गे गमनं क्वचित्॥ 34 ॥

nyāyāgataṃ dhanaṃ grāhyaṃ rakṣaṇīyāḥ sadā prajāḥ | nāsatyaṃ kvāpi vaktavyaṃ nāmārge gamanaṃ kvacit

शिष्टप्रोक्तं प्रकर्तव्यं पूजनीयास्तपस्विनः ।हन्तव्या दस्यवः क्रूरा इन्द्रियाणां तथा जयः॥ 35 ॥

śiṣṭaproktaṃ prakartavyaṃ pūjanīyāstapasvinaḥ | hantavyā dasyavaḥ krūrā indriyāṇāṃ tathā jayaḥ

कर्तव्यं कार्यसिद्ध्यर्थं राज्ञा पुत्र सदैव हि ।मन्त्रस्तु सर्वथा गोप्यः कर्तव्यः सचिवैः सह॥ 36 ॥

kartavyaṃ kāryasiddhyarthaṃ rājñā putra sadaiva hi | mantrastu sarvathā gopyaḥ kartavyaḥ sacivaiḥ saha

नोपेक्ष्योऽल्पोऽपि कृतिना रिपुः सर्वात्मना सुत ।न विश्वसेत्परासक्तं सचिवं च तथा नतम्॥ 37 ॥

nopekṣyo'lpo'pi kṛtinā ripuḥ sarvātmanā suta | na viśvasetparāsaktaṃ sacivaṃ ca tathā natam

चाराः सर्वत्र योक्तव्याः शत्रुमित्रेषु सर्वथा ।धर्मे मतिः सदा कार्या दानं दद्याच्च नित्यशः॥ 38 ॥

cārāḥ sarvatra yoktavyāḥ śatrumitreṣu sarvathā | dharme matiḥ sadā kāryā dānaṃ dadyācca nityaśaḥ

शुष्कवादो न कर्तव्यो दुष्टसङ्गं च वर्जयेत् ।यष्टव्या विविधा यज्ञाः पूजनीया महर्षयः॥ 39 ॥

śuṣkavādo na kartavyo duṣṭasaṅgaṃ ca varjayet | yaṣṭavyā vividhā yajñāḥ pūjanīyā maharṣayaḥ

न विश्वसेत्स्त्रियं क्वापि स्त्रैणं द्यूतरतं नरम् ।अत्यादरो न कर्तव्यो मृगयायां कदाचन॥ 40 ॥

na viśvasetstriyaṃ kvāpi straiṇaṃ dyūtarataṃ naram | atyādaro na kartavyo mṛgayāyāṃ kadācana

द्यूते मद्ये तथा गेये नूनं वारवधूषु च ।स्वयं तद्विमुखो भूयात् प्रजास्तेभ्यश्च रक्षयेत्॥ 41 ॥

dyūte madye tathā geye nūnaṃ vāravadhūṣu ca | svayaṃ tadvimukho bhūyāt prajāstebhyaśca rakṣayet

ब्राह्मे मुहूर्ते कर्तव्यमुत्थानं सर्वथा सदा ।स्नानादिकं सर्वविधिं विधाय विधिवद्यथा॥ 42 ॥

brāhme muhūrte kartavyamutthānaṃ sarvathā sadā | snānādikaṃ sarvavidhiṃ vidhāya vidhivadyathā

पराशक्तेः परां पूजां भक्त्या कुर्यात्सुदीक्षितः ।पुत्रैतज्जन्मसाफल्यं पराशक्तेः पदार्चनम्॥ 43 ॥

parāśakteḥ parāṃ pūjāṃ bhaktyā kuryātsudīkṣitaḥ | putraitajjanmasāphalyaṃ parāśakteḥ padārcanam

सकृत्कृत्वा महापूजां दैवीपादजलं पिबन् ।न जातु जननीगर्भे गच्छेदिति विनिश्चयः॥ 44 ॥

sakṛtkṛtvā mahāpūjāṃ daivīpādajalaṃ piban | na jātu jananīgarbhe gacchediti viniścayaḥ

सर्वं दृश्यं महादेवी द्रष्टा साक्षी च सैव हि ।इति तद्भावभरितस्तिष्ठेन्निर्भयचेतसा॥ 45 ॥

sarvaṃ dṛśyaṃ mahādevī draṣṭā sākṣī ca saiva hi | iti tadbhāvabharitastiṣṭhennirbhayacetasā

कृत्वा नित्यविधिं सम्यग्गन्तव्यं सदसि द्विजान् ।समाहूय च प्रष्टव्यो धर्मशास्त्रविनिर्णयः॥ 46 ॥

kṛtvā nityavidhiṃ samyaggantavyaṃ sadasi dvijān | samāhūya ca praṣṭavyo dharmaśāstravinirṇayaḥ

सम्पूज्य ब्राह्मणान्पूज्यान्वेदवेदान्तपारगान् ।गोभूहिरण्यादिकं च देयं पात्रेषु सर्वदा॥ 47 ॥

sampūjya brāhmaṇānpūjyānvedavedāntapāragān | gobhūhiraṇyādikaṃ ca deyaṃ pātreṣu sarvadā

अविद्वान्ब्राह्मणः कोऽपि नैव पूज्यः कदाचन ।आहारादधिकं नैव देयं मूर्खाय कर्हिचित्॥ 48 ॥

avidvānbrāhmaṇaḥ ko'pi naiva pūjyaḥ kadācana | āhārādadhikaṃ naiva deyaṃ mūrkhāya karhicit

न वा लोभात्त्वया पुत्र कर्तव्यं धर्मलङ्घनम् ।अतः परं न कर्तव्यं क्वचिद्विप्रावमाननम्॥ 49 ॥

na vā lobhāttvayā putra kartavyaṃ dharmalaṅghanam | ataḥ paraṃ na kartavyaṃ kvacidviprāvamānanam

ब्राह्मणा भूमिदेवाश्च माननीयाः प्रयत्नतः ।कारणं क्षत्रियाणां च द्विजा एव न संशयः॥ 50 ॥

brāhmaṇā bhūmidevāśca mānanīyāḥ prayatnataḥ | kāraṇaṃ kṣatriyāṇāṃ ca dvijā eva na saṃśayaḥ

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मणः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति॥ 51 ॥

adbhyo'gnirbrahmaṇaḥ kṣatramaśmano lohamutthitam | teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

तस्माद्राज्ञा विशेषेण माननीया मुखोद्भवाः ।दानेन विनयेनैव सर्वथा भूतिमिच्छता॥ 52 ॥

tasmādrājñā viśeṣeṇa mānanīyā mukhodbhavāḥ | dānena vinayenaiva sarvathā bhūtimicchatā

दण्डनीतिः सदा कार्या धर्मशास्त्रानुसारतः ।कोशस्य सङ्ग्रहः कार्यो नूनं न्यायागतस्य ह॥ 53 ॥

daṇḍanītiḥ sadā kāryā dharmaśāstrānusārataḥ | kośasya saṅgrahaḥ kāryo nūnaṃ nyāyāgatasya ha