Skandha 7, Adhyāya 10

बभूव चक्रवर्ती स नृपतिः सत्यसङ्गरः ।मान्धाता पृथिवीं सर्वामजयन्नृपतीश्वरः॥ 1 ॥

babhūva cakravartī sa nṛpatiḥ satyasaṅgaraḥ | māndhātā pṛthivīṃ sarvāmajayannṛpatīśvaraḥ

दस्यवोऽस्य भयत्रस्ता ययुर्गिरिगुहासु च ।इन्द्रेणास्य कृतं नाम त्रसद्दस्युरिति स्फुटम्॥ 2 ॥

dasyavo'sya bhayatrastā yayurgiriguhāsu ca | indreṇāsya kṛtaṃ nāma trasaddasyuriti sphuṭam

तस्य बिन्दुमती भार्या शशबिन्दोः सुताभवत् ।पतिव्रता सुरूपा च सर्वलक्षणसंयुता॥ 3 ॥

tasya bindumatī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat | pativratā surūpā ca sarvalakṣaṇasaṃyutā

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता द्वौ सुतौ नृप ।पुरुकुत्सं सुविख्यातं मुचुकुन्दं तथापरम्॥ 4 ॥

tasyāmutpādayāmāsa māndhātā dvau sutau nṛpa | purukutsaṃ suvikhyātaṃ mucukundaṃ tathāparam

पुरुकुत्सात्ततोऽरण्यः पुत्रः परमधार्मिकः ।पितृभक्तिरतश्चाभूद्बृहदश्वस्तदात्मजः॥ 5 ॥

purukutsāttato'raṇyaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ | pitṛbhaktirataścābhūdbṛhadaśvastadātmajaḥ

हर्यश्वस्तस्य पुत्रोऽभूद्धार्मिकः परमार्थवित् ।तस्यात्मजस्त्रिधन्वाभूदरुणस्तस्य चात्मजः॥ 6 ॥

haryaśvastasya putro'bhūddhārmikaḥ paramārthavit | tasyātmajastridhanvābhūdaruṇastasya cātmajaḥ

अरुणस्य सुतः श्रीमान्सत्यव्रत इति श्रुतः ।सोऽभूदिच्छाचरः कामी मन्दात्मा ह्यतिलोलुपः॥ 7 ॥

aruṇasya sutaḥ śrīmānsatyavrata iti śrutaḥ | so'bhūdicchācaraḥ kāmī mandātmā hyatilolupaḥ

स पापात्मा विप्रभार्यां हृतवान्काममोहितः ।विवाहे तस्य विघ्नं स चकार नृपतेः सुतः॥ 8 ॥

sa pāpātmā viprabhāryāṃ hṛtavānkāmamohitaḥ | vivāhe tasya vighnaṃ sa cakāra nṛpateḥ sutaḥ

मिलिता ब्राह्मणास्तत्र राजानमरुणं नृप ।ऊचुर्भृशं सुदुःखार्ता हा हताःस्मेति चासकृत्॥ 9 ॥

militā brāhmaṇāstatra rājānamaruṇaṃ nṛpa | ūcurbhṛśaṃ suduḥkhārtā hā hatāḥsmeti cāsakṛt

पप्रच्छ राजा तान्विप्रान्दुःखितान्पुरवासिनः ।किं कृतं मम पुत्रेण भवतामशुभं द्विजाः॥ 10 ॥

papraccha rājā tānviprānduḥkhitānpuravāsinaḥ | kiṃ kṛtaṃ mama putreṇa bhavatāmaśubhaṃ dvijāḥ

तन्निशम्य द्विजा वाक्यं राज्ञो विनयपूर्वकम् ।तदोचुस्त्वरुणं विप्रां कृताशीर्वचना भृशम्॥ 11 ॥

tanniśamya dvijā vākyaṃ rājño vinayapūrvakam | tadocustvaruṇaṃ viprāṃ kṛtāśīrvacanā bhṛśam

ब्राह्मणा ऊचुः - राजंस्तव सुतेनाद्य विवाहे प्रहृता किल ।विवाहिता विप्रकन्या बलेन बलिनांवर॥ 12 ॥

brāhmaṇā ūcuḥ - rājaṃstava sutenādya vivāhe prahṛtā kila | vivāhitā viprakanyā balena balināṃvara

श्रुत्वा तेषां वचस्तथ्यं राजा परमधार्मिकः ।पुत्रमाह वृथा नाम कृतं ते दुष्टकर्मणा॥ 13 ॥

śrutvā teṣāṃ vacastathyaṃ rājā paramadhārmikaḥ | putramāha vṛthā nāma kṛtaṃ te duṣṭakarmaṇā

गच्छ दूरं सुमन्दात्मन्दुराचार गृहान्मम ।न स्थातव्यं त्वया पाप विषये मम सर्वथा॥ 14 ॥

gaccha dūraṃ sumandātmandurācāra gṛhānmama | na sthātavyaṃ tvayā pāpa viṣaye mama sarvathā

कुपितं पितरं प्राह क्व गच्छामीति वै मुहुः ।अरुणस्तमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय॥ 15 ॥

kupitaṃ pitaraṃ prāha kva gacchāmīti vai muhuḥ | aruṇastamathovāca śvapākaiḥ saha vartaya

श्वपचस्य कृतं कर्म द्विजदारापहारणम् ।तस्मात्तैः सह संसर्गं कृत्वा तिष्ठ यथासुखम्॥ 16 ॥

śvapacasya kṛtaṃ karma dvijadārāpahāraṇam | tasmāttaiḥ saha saṃsargaṃ kṛtvā tiṣṭha yathāsukham

नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वया च कुलपांसन ।यथेष्टं व्रज दुष्टात्मन् कीर्तिनाशः कृतस्त्वया॥ 17 ॥

nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayā ca kulapāṃsana | yatheṣṭaṃ vraja duṣṭātman kīrtināśaḥ kṛtastvayā

स निशम्य पितुर्वाक्यं कुपितस्य महात्मनः ।निश्चक्राम पुरात्तस्मात्तरसा श्वपचान्ययौ॥ 18 ॥

sa niśamya piturvākyaṃ kupitasya mahātmanaḥ | niścakrāma purāttasmāttarasā śvapacānyayau

सत्यव्रतस्तदा तत्र श्वपाकैः सह वर्तते ।धनुर्बाणधरः श्रीमान्कवची करुणालयः॥ 19 ॥

satyavratastadā tatra śvapākaiḥ saha vartate | dhanurbāṇadharaḥ śrīmānkavacī karuṇālayaḥ

यदा निष्कासितः पित्रा कुपितेन महात्मना ।गुरुणाथ वसिष्ठेन प्रेरितोऽसौ महीपतिः॥ 20 ॥

yadā niṣkāsitaḥ pitrā kupitena mahātmanā | guruṇātha vasiṣṭhena prerito'sau mahīpatiḥ

तस्मात्सत्यव्रतस्तस्मिन्बभूव क्रोधसंयुतः ।वसिष्ठे धर्मशास्त्रज्ञे निवारणपराङ्मुखे॥ 21 ॥

tasmātsatyavratastasminbabhūva krodhasaṃyutaḥ | vasiṣṭhe dharmaśāstrajñe nivāraṇaparāṅmukhe

केनचित्कारणेनाथ पिता तस्य महीपतिः ।पुत्रार्थेऽसौ तपस्तप्तुं पुरं त्यक्त्वा वनं गतः॥ 22 ॥

kenacitkāraṇenātha pitā tasya mahīpatiḥ | putrārthe'sau tapastaptuṃ puraṃ tyaktvā vanaṃ gataḥ

न ववर्ष तदा तस्मिन्विषये पाकशासनः ।समा द्वादश राजेन्द्र तेनाधर्मेण सर्वथा॥ 23 ॥

na vavarṣa tadā tasminviṣaye pākaśāsanaḥ | samā dvādaśa rājendra tenādharmeṇa sarvathā

विश्वामित्रस्तदा दारांस्तस्मिंस्तु विषये नृप ।संन्यस्य कौशिकीतीरे चचार विपुलं तपः॥ 24 ॥

viśvāmitrastadā dārāṃstasmiṃstu viṣaye nṛpa | saṃnyasya kauśikītīre cacāra vipulaṃ tapaḥ

कातरा तत्र सञ्जाता भार्या वै कौशिकस्य ह ।कुटुम्बभरणार्थाय दुःखिता वरवर्णिनी॥ 25 ॥

kātarā tatra sañjātā bhāryā vai kauśikasya ha | kuṭumbabharaṇārthāya duḥkhitā varavarṇinī

बालकान्क्षुधयाक्रान्तान्रुदतः पश्यती भृशम् ।याचमानांश्च नीवारान्कष्टमाप पतिव्रता॥ 26 ॥

bālakānkṣudhayākrāntānrudataḥ paśyatī bhṛśam | yācamānāṃśca nīvārānkaṣṭamāpa pativratā

चिन्तयामास दुःखार्ता तोकान्वीक्ष्य क्षुधातुरान् ।नृपो नास्ति पुरे ह्यद्य कं याचे वा करोमि किम्॥ 27 ॥

cintayāmāsa duḥkhārtā tokānvīkṣya kṣudhāturān | nṛpo nāsti pure hyadya kaṃ yāce vā karomi kim

न मे त्रातास्ति पुत्राणां पतिर्मे नास्ति सन्निधौ ।रुदन्ति बालकाः कामं धिङ्मे जीवनमद्य वै॥ 28 ॥

na me trātāsti putrāṇāṃ patirme nāsti sannidhau | rudanti bālakāḥ kāmaṃ dhiṅme jīvanamadya vai

धनहीनां च मां त्यक्त्वा तपस्तप्तुं गतः पतिः ।न जानाति समर्थोऽपि दुःखितां धनवर्जिताम्॥ 29 ॥

dhanahīnāṃ ca māṃ tyaktvā tapastaptuṃ gataḥ patiḥ | na jānāti samartho'pi duḥkhitāṃ dhanavarjitām

बालानां भरणं केन करोमि पतिना विना ।मरिष्यन्ति सुताः सर्वे क्षुधया पीडिता भृशम्॥ 30 ॥

bālānāṃ bharaṇaṃ kena karomi patinā vinā | mariṣyanti sutāḥ sarve kṣudhayā pīḍitā bhṛśam

एकं सुतं तु विक्रीय द्रव्येण कियता पुनः ।पालयामि सुतानन्यानेष मे विहितो विधिः॥ 31 ॥

ekaṃ sutaṃ tu vikrīya dravyeṇa kiyatā punaḥ | pālayāmi sutānanyāneṣa me vihito vidhiḥ

सर्वेषां मारणं नाद्धा युक्तं मम विपर्यये ।कालस्य कलनायाहं विक्रीणामि तथात्मजम्॥ 32 ॥

sarveṣāṃ māraṇaṃ nāddhā yuktaṃ mama viparyaye | kālasya kalanāyāhaṃ vikrīṇāmi tathātmajam

हृदयं कठिनं कृत्वा सञ्चिन्त्य मनसा सती ।सा दर्भरज्ज्वा बद्ध्वाथ गले पुत्रं विनिर्गता॥ 33 ॥

hṛdayaṃ kaṭhinaṃ kṛtvā sañcintya manasā satī | sā darbharajjvā baddhvātha gale putraṃ vinirgatā

मुनिपत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् ।शेषस्य भरणार्थाय गृहीत्वा चलिता गृहात्॥ 34 ॥

munipatnī gale baddhvā madhyamaṃ putramaurasam | śeṣasya bharaṇārthāya gṛhītvā calitā gṛhāt

दृष्टा सत्यव्रतेनार्ता तापसी शोकसंयुता ।पप्रच्छ नृपतिस्तां तु किं चिकीर्षसि शोभने॥ 35 ॥

dṛṣṭā satyavratenārtā tāpasī śokasaṃyutā | papraccha nṛpatistāṃ tu kiṃ cikīrṣasi śobhane

रुदन्तं बालकं कण्ठे बद्ध्वा नयसि काधुना ।किमर्थं चारुसर्वाङ्गि सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः॥ 36 ॥

rudantaṃ bālakaṃ kaṇṭhe baddhvā nayasi kādhunā | kimarthaṃ cārusarvāṅgi satyaṃ brūhi mamāgrataḥ

विश्वामित्रस्य भार्याहं पुत्रोऽयं मे नृपात्मज ।विक्रेतुमौरसं कामं गमिष्ये विषमे सुतम् ॥ ३७।अन्नं नास्ति पतिर्मुक्त्वा गतस्तप्तुं नृप क्वचित् ।विक्रीणामि क्षुधार्तैनं शेषस्य भरणाय वै॥ 38 ॥

viśvāmitrasya bhāryāhaṃ putro'yaṃ me nṛpātmaja | vikretumaurasaṃ kāmaṃ gamiṣye viṣame sutam || 37| annaṃ nāsti patirmuktvā gatastaptuṃ nṛpa kvacit | vikrīṇāmi kṣudhārtainaṃ śeṣasya bharaṇāya vai

राजोवाच - पतिव्रते रक्ष पुत्रं दास्यामि भरणं तव ।तावदेव पतिस्तेऽत्र वनाच्चैवागमिष्यति॥ 39 ॥

rājovāca - pativrate rakṣa putraṃ dāsyāmi bharaṇaṃ tava | tāvadeva patiste'tra vanāccaivāgamiṣyati

वृक्षे तवाश्रमाभ्याशे भक्ष्यं किञ्चिन्निरन्तरम् ।बन्धयित्वा गमिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥ 40 ॥

vṛkṣe tavāśramābhyāśe bhakṣyaṃ kiñcinnirantaram | bandhayitvā gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham

इत्ययुक्ता सा तदा तेन राज्ञा कौशिककामिनी ।विबन्धं तनयं कृत्वा जगामाश्रममण्डलम्॥ 41 ॥

ityayuktā sā tadā tena rājñā kauśikakāminī | vibandhaṃ tanayaṃ kṛtvā jagāmāśramamaṇḍalam

सोऽभवद् गालवो नाम गलबन्धान्महातपाः ।सा तु स्वस्याश्रमे गत्वा मुमोद बालकैर्वृता॥ 42 ॥

so'bhavad gālavo nāma galabandhānmahātapāḥ | sā tu svasyāśrame gatvā mumoda bālakairvṛtā

सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च परिप्लुतः ।विश्वामित्रस्य च मुनेः कलत्रं तद् बभार ह॥ 43 ॥

satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pariplutaḥ | viśvāmitrasya ca muneḥ kalatraṃ tad babhāra ha

वने स्थितान्मृगान्हत्वा वराहान्महिषांस्तथा ।विश्वामित्रवनाभ्याशे मांसं वृक्षे बबन्ध ह॥ 44 ॥

vane sthitānmṛgānhatvā varāhānmahiṣāṃstathā | viśvāmitravanābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babandha ha

ऋषिपत्नी गृहीत्वा तन्मांसं पुत्रानदात्ततः ।निर्वृत्तिं परमां प्राप प्राप्य भक्ष्यमनुत्तमम्॥ 45 ॥

ṛṣipatnī gṛhītvā tanmāṃsaṃ putrānadāttataḥ | nirvṛttiṃ paramāṃ prāpa prāpya bhakṣyamanuttamam

अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवान्तःपुरं मुनिः ।गते तप्तुं नृपे तस्मिन्वसिष्ठः पर्यरक्षत॥ 46 ॥

ayodhyāṃ caiva rājyaṃ ca tathaivāntaḥpuraṃ muniḥ | gate taptuṃ nṛpe tasminvasiṣṭhaḥ paryarakṣata

सत्यव्रतोऽपि धर्मात्मा ह्यतिष्ठन्नगराद् बहिः ।पितुराज्ञां समास्थाय पशुघ्नव्रतवान्वने॥ 47 ॥

satyavrato'pi dharmātmā hyatiṣṭhannagarād bahiḥ | piturājñāṃ samāsthāya paśughnavratavānvane

सत्यव्रतो ह्यकस्माच्च कस्यचित्कारणान्नृपः ।वसिष्ठे चाधिकं मन्युं धारयामास नित्यदा॥ 48 ॥

satyavrato hyakasmācca kasyacitkāraṇānnṛpaḥ | vasiṣṭhe cādhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa nityadā

त्यज्यमानं वने पित्रा धर्मिष्ठं च प्रियं सुतम् ।न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन ह॥ 49 ॥

tyajyamānaṃ vane pitrā dharmiṣṭhaṃ ca priyaṃ sutam | na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena ha

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।जानन्नपि स धर्मात्मा विप्रदारपरिग्रहे॥ 50 ॥

pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade | jānannapi sa dharmātmā vipradāraparigrahe

कस्मिंश्चिद्दिवसेऽरण्ये मृगाभावे महीपतिः ।वसिष्ठस्य च गां दोग्ध्रीमपश्यद्वनमध्यगाम्॥ 51 ॥

kasmiṃściddivase'raṇye mṛgābhāve mahīpatiḥ | vasiṣṭhasya ca gāṃ dogdhrīmapaśyadvanamadhyagām

तां जघान क्षुधार्तस्तु क्रोधान्मोहाच्च दस्युवत् ।वृक्षे बबन्ध तन्मांसं नीत्वा स्वयमभक्षयत्॥ 52 ॥

tāṃ jaghāna kṣudhārtastu krodhānmohācca dasyuvat | vṛkṣe babandha tanmāṃsaṃ nītvā svayamabhakṣayat

ऋषिपत्नी सुतान्सर्वान्भोजयमास तत्तदा ।शङ्कमाना मृगस्येति न गोरिति च सुव्रता॥ 53 ॥

ṛṣipatnī sutānsarvānbhojayamāsa tattadā | śaṅkamānā mṛgasyeti na goriti ca suvratā

वसिष्ठस्तु हतां दोग्ध्रीं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तमब्रवीत् ।दुरात्मन् किं कृतं पापं धेनुघातात्पिशाचवत्॥ 54 ॥

vasiṣṭhastu hatāṃ dogdhrīṃ jñātvā kruddhastamabravīt | durātman kiṃ kṛtaṃ pāpaṃ dhenughātātpiśācavat

एवं ते शङ्कवः क्रूराः पतन्तु त्वरितास्त्रयः ।गोवधाद्दारहरणात्पितुः क्रोधात्तथा भृशम्॥ 55 ॥

evaṃ te śaṅkavaḥ krūrāḥ patantu tvaritāstrayaḥ | govadhāddāraharaṇātpituḥ krodhāttathā bhṛśam

त्रिशङ्कुरिति नाम्ना वै भुवि ख्यातो भविष्यसि ।पिशाचरूपमात्मानं दर्शयन्सर्वदेहिनाम्॥ 56 ॥

triśaṅkuriti nāmnā vai bhuvi khyāto bhaviṣyasi | piśācarūpamātmānaṃ darśayansarvadehinām

एवं शप्तो वसिष्ठेन तदा सत्यव्रतो नृपः ।चचार च तपस्तीव्रं तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः॥ 57 ॥

evaṃ śapto vasiṣṭhena tadā satyavrato nṛpaḥ | cacāra ca tapastīvraṃ tasminnevāśrame sthitaḥ

कस्माच्चिन्मुनिपुत्रात्तु प्राप्य मन्त्रमनुत्तमम् ।ध्यायन्भगवतीं देवीं प्रकृतिं परमां शिवाम्॥ 58 ॥

kasmāccinmuniputrāttu prāpya mantramanuttamam | dhyāyanbhagavatīṃ devīṃ prakṛtiṃ paramāṃ śivām