Skandha 7, Adhyāya 9

कदाचिदष्टकाश्राद्धे विकुक्षिं पृथिवीपतिः ।आज्ञापयदसम्मूढो मांसमानय सत्वरम्॥ 1 ॥

kadācidaṣṭakāśrāddhe vikukṣiṃ pṛthivīpatiḥ | ājñāpayadasammūḍho māṃsamānaya satvaram

मेध्यं श्राद्धार्थमधुना वने गत्वा सूतादरात् ।उत्युक्तोऽसौ तथेत्याशु जगाम वनमस्त्रभृत्॥ 2 ॥

medhyaṃ śrāddhārthamadhunā vane gatvā sūtādarāt | utyukto'sau tathetyāśu jagāma vanamastrabhṛt

गत्वा जघान बाणैः स वराहान्सूकरान्मृगान् ।शशांश्चापि परिश्रान्तो बभूवाथ बुभूक्षितः॥ 3 ॥

gatvā jaghāna bāṇaiḥ sa varāhānsūkarānmṛgān | śaśāṃścāpi pariśrānto babhūvātha bubhūkṣitaḥ

विस्मृता चाष्टका तस्य शशं चाददसौ वने ।शेषं निवेदयामास पित्रे मांसमनुत्तमम्॥ 4 ॥

vismṛtā cāṣṭakā tasya śaśaṃ cādadasau vane | śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre māṃsamanuttamam

प्रोक्षणाय समानीतं मांसं दृष्ट्वा गुरुस्तदा ।अनर्हमिति तज्ज्ञात्वा चुकोप मुनिसत्तमः॥ 5 ॥

prokṣaṇāya samānītaṃ māṃsaṃ dṛṣṭvā gurustadā | anarhamiti tajjñātvā cukopa munisattamaḥ

भुक्तशेषं तु न श्राद्धे प्रोक्षणीयमिति स्थितिः ।राज्ञे निवेदयामास वसिष्ठः पाकदूषणम्॥ 6 ॥

bhuktaśeṣaṃ tu na śrāddhe prokṣaṇīyamiti sthitiḥ | rājñe nivedayāmāsa vasiṣṭhaḥ pākadūṣaṇam

पुत्रस्य कर्म तज्ज्ञात्वा भूपतिर्गुरुणोदितम् ।चुकोप विधिलोपात्तं देशान्निःसारयत्ततः॥ 7 ॥

putrasya karma tajjñātvā bhūpatirguruṇoditam | cukopa vidhilopāttaṃ deśānniḥsārayattataḥ

शशाप इति विख्यातो नाम्ना जातो नृपात्मजः ।गतो वने शशादस्तु पितृकोपादसम्भ्रमः॥ 8 ॥

śaśāpa iti vikhyāto nāmnā jāto nṛpātmajaḥ | gato vane śaśādastu pitṛkopādasambhramaḥ

वन्येन वर्तयन्कालं नीतवान् धर्मतत्परः ।पितर्युपरते राज्यं प्राप्तं तेन महात्मना॥ 9 ॥

vanyena vartayankālaṃ nītavān dharmatatparaḥ | pitaryuparate rājyaṃ prāptaṃ tena mahātmanā

शशादस्त्वकरोद्राज्यमयोध्यायाः पतिः स्वयम् ।यज्ञाननेकशः पूर्णांश्चकार सरयूतटे॥ 10 ॥

śaśādastvakarodrājyamayodhyāyāḥ patiḥ svayam | yajñānanekaśaḥ pūrṇāṃścakāra sarayūtaṭe

शशादस्याभवत्पुत्रः ककुत्स्थ इति विश्रुतः ।तस्यैव नामभेदाद्वै इन्द्रवाहः पुरञ्जयः॥ 11 ॥

śaśādasyābhavatputraḥ kakutstha iti viśrutaḥ | tasyaiva nāmabhedādvai indravāhaḥ purañjayaḥ

नामभेदः कथं जातो राजपुत्रस्य चानघ ।कारणं ब्रूहि मे सर्वं कर्मणा येन चाभवत्॥ 12 ॥

nāmabhedaḥ kathaṃ jāto rājaputrasya cānagha | kāraṇaṃ brūhi me sarvaṃ karmaṇā yena cābhavat

शशादे स्वर्गते राजा ककुत्स्थ इति चाभवत् ।[राज्यं चकार धर्मज्ञः पितृपैतामहं बलात् ।] एतस्मिन्नन्तरे देवा दैत्यैः सर्वे पराजिताः॥ 13 ॥

śaśāde svargate rājā kakutstha iti cābhavat | [rājyaṃ cakāra dharmajñaḥ pitṛpaitāmahaṃ balāt |] etasminnantare devā daityaiḥ sarve parājitāḥ

जग्मुस्त्रिलोकाधिपतिं विष्णुं शरणमव्ययम् ।तान्प्रोवाच महाविष्णुस्तदा देवान्सनातनः॥ 14 ॥

jagmustrilokādhipatiṃ viṣṇuṃ śaraṇamavyayam | tānprovāca mahāviṣṇustadā devānsanātanaḥ

पार्ष्णिग्राहं महीपालं प्रार्थयन्तु शशादजम् ।स हनिष्यति वै दैत्यान्सङ्ग्रामे सुरसत्तमाः॥ 15 ॥

pārṣṇigrāhaṃ mahīpālaṃ prārthayantu śaśādajam | sa haniṣyati vai daityānsaṅgrāme surasattamāḥ

आगमिष्यति धर्मात्मा साहाय्यार्थं धनुर्धरः ।पराशक्तेः प्रसादेन सामर्थ्यं तस्य चातुलम्॥ 16 ॥

āgamiṣyati dharmātmā sāhāyyārthaṃ dhanurdharaḥ | parāśakteḥ prasādena sāmarthyaṃ tasya cātulam

हरेः सुवचनाद्देवा ययुः सर्वे सवासवाः ।अयोध्यायां महाराज शशादतनयं प्रति॥ 17 ॥

hareḥ suvacanāddevā yayuḥ sarve savāsavāḥ | ayodhyāyāṃ mahārāja śaśādatanayaṃ prati

तानागतान् सुरान् राजा पूजयामास धर्मतः ।पप्रच्छागमने राजा प्रयोजनमतन्द्रितः॥ 18 ॥

tānāgatān surān rājā pūjayāmāsa dharmataḥ | papracchāgamane rājā prayojanamatandritaḥ

राजोवाच - धन्योऽहं पावितश्चास्मि जीवितं सफलं मम ।यदागत्य गृहे देवा ददुश्च दर्शनं महत्॥ 19 ॥

rājovāca - dhanyo'haṃ pāvitaścāsmi jīvitaṃ saphalaṃ mama | yadāgatya gṛhe devā daduśca darśanaṃ mahat

ब्रुवन्तु कृत्यं देवेशा दुःसाध्यमपि मानवैः ।करिष्यामि महत्कार्यं सर्वथा भवतां महत्॥ 20 ॥

bruvantu kṛtyaṃ deveśā duḥsādhyamapi mānavaiḥ | kariṣyāmi mahatkāryaṃ sarvathā bhavatāṃ mahat

देवा ऊचुः - साहाय्यं कुरु राजेन्द्र सखा भव शचीपतेः ।सङ्ग्रामे जय दैत्येन्द्रान्दुर्जयांस्त्रिदशैरपि॥ 21 ॥

devā ūcuḥ - sāhāyyaṃ kuru rājendra sakhā bhava śacīpateḥ | saṅgrāme jaya daityendrāndurjayāṃstridaśairapi

पराशक्तिप्रसादेन दुर्लभं नास्ति ते क्वचित् ।विष्णुना प्रेरिताश्चैवमागतास्तव सन्निधौ॥ 22 ॥

parāśaktiprasādena durlabhaṃ nāsti te kvacit | viṣṇunā preritāścaivamāgatāstava sannidhau

राजोवाच - पार्ष्णिग्राहो भवाम्यद्य देवानां सुरसत्तमाः ।इन्द्रो मे वाहनं तत्र भवेद्यदि सुराधिपः॥ 23 ॥

rājovāca - pārṣṇigrāho bhavāmyadya devānāṃ surasattamāḥ | indro me vāhanaṃ tatra bhavedyadi surādhipaḥ

सङ्ग्रामं तु करिष्यामि दैत्यैर्देवकृतेऽधुना ।आरुह्येन्द्रं गमिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्॥ 24 ॥

saṅgrāmaṃ tu kariṣyāmi daityairdevakṛte'dhunā | āruhyendraṃ gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham

तदोचुर्वासवं देवाः कर्तव्यं कार्यमद्भुतम् ।पत्रं भव नरेन्द्रस्य त्यक्त्वा लज्जां शचीपते॥ 25 ॥

tadocurvāsavaṃ devāḥ kartavyaṃ kāryamadbhutam | patraṃ bhava narendrasya tyaktvā lajjāṃ śacīpate

लज्जमानस्तदा शक्रः प्रेरितो हरिणा भृशम् ।बभूव वृषभस्तूर्णं रुद्रस्येवापरो महान्॥ 26 ॥

lajjamānastadā śakraḥ prerito hariṇā bhṛśam | babhūva vṛṣabhastūrṇaṃ rudrasyevāparo mahān

तमारुरोह राजासौ सङ्ग्रामगमनाय वै ।स्थितः ककुदि येनास्य ककुत्स्थस्तेन चाभवत्॥ 27 ॥

tamāruroha rājāsau saṅgrāmagamanāya vai | sthitaḥ kakudi yenāsya kakutsthastena cābhavat

इन्द्रो वाहः कृतो येन तेन नाम्नेन्द्रवाहकः ।पुरं जितं तु दैत्यानां तेनाभूच्च पुरञ्जयः॥ 28 ॥

indro vāhaḥ kṛto yena tena nāmnendravāhakaḥ | puraṃ jitaṃ tu daityānāṃ tenābhūcca purañjayaḥ

जित्वा दैत्यान्महाबाहुर्धनं तेषां प्रदत्तवान् ।पप्रच्छ चैवं राजर्षेरिति सख्यं बभूव ह॥ 29 ॥

jitvā daityānmahābāhurdhanaṃ teṣāṃ pradattavān | papraccha caivaṃ rājarṣeriti sakhyaṃ babhūva ha

ककुत्स्थश्चातिविख्यातो नृपतिस्तस्य वंशजाः ।काकुत्स्था भुवि राजानो बभूवुर्बहुविश्रुताः॥ 30 ॥

kakutsthaścātivikhyāto nṛpatistasya vaṃśajāḥ | kākutsthā bhuvi rājāno babhūvurbahuviśrutāḥ

ककुत्स्थस्याभवत्पुत्रो धर्मपत्न्यां महाबलः ।अनेना विश्रुतस्तस्य पृथुः पुत्रश्च वीर्यवान्॥ 31 ॥

kakutsthasyābhavatputro dharmapatnyāṃ mahābalaḥ | anenā viśrutastasya pṛthuḥ putraśca vīryavān

विष्णोरंशः स्मृतः साक्षात्पराशक्तिपदार्चकः ।विश्वरन्धिस्तु विज्ञेयः पृथोः पुत्रो नराधिपः॥ 32 ॥

viṣṇoraṃśaḥ smṛtaḥ sākṣātparāśaktipadārcakaḥ | viśvarandhistu vijñeyaḥ pṛthoḥ putro narādhipaḥ

चन्द्रस्तस्य सुतः श्रीमान् राजा वंशकरः स्मृतः ।तत्सुतो युवनाश्वस्तु तेजस्वी बलवत्तरः॥ 33 ॥

candrastasya sutaḥ śrīmān rājā vaṃśakaraḥ smṛtaḥ | tatsuto yuvanāśvastu tejasvī balavattaraḥ

शावन्तो युवनाश्वस्य जज्ञे परमधार्मिकः ।शावन्ती निर्मिता तेन पुरी शक्रपुरीसमा॥ 34 ॥

śāvanto yuvanāśvasya jajñe paramadhārmikaḥ | śāvantī nirmitā tena purī śakrapurīsamā

बृहदश्वस्तु पुत्रोऽभूच्छावन्तस्य महात्मनः ।कुवलयाश्वः सुतस्तस्य बभूव पृथिवीपतिः॥ 35 ॥

bṛhadaśvastu putro'bhūcchāvantasya mahātmanaḥ | kuvalayāśvaḥ sutastasya babhūva pṛthivīpatiḥ

धुन्धुर्नामा हतो दैत्यस्तेनासौ पृथिवीतले ।धुन्धुमारेति विख्यातं नाम प्रापातिविश्रुतम्॥ 36 ॥

dhundhurnāmā hato daityastenāsau pṛthivītale | dhundhumāreti vikhyātaṃ nāma prāpātiviśrutam

पुत्रस्तस्य दृढाश्वस्तु पालयामास मेदिनीम् ।दृढाश्वस्य सुतः श्रीमान्हर्यश्व इति कीर्तितः॥ 37 ॥

putrastasya dṛḍhāśvastu pālayāmāsa medinīm | dṛḍhāśvasya sutaḥ śrīmānharyaśva iti kīrtitaḥ

निकुम्भस्तत्सुतः प्रोक्तो बभूव पृथिवीपतिः ।बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कुशाश्वस्तस्य वै सुतः॥ 38 ॥

nikumbhastatsutaḥ prokto babhūva pṛthivīpatiḥ | barhaṇāśvo nikumbhasya kuśāśvastasya vai sutaḥ

प्रसेनजित्कृशाश्वस्य बलवान्सत्यविक्रमः ।तस्य पुत्रो महाभागो यौवनाश्वेति विश्रुतः॥ 39 ॥

prasenajitkṛśāśvasya balavānsatyavikramaḥ | tasya putro mahābhāgo yauvanāśveti viśrutaḥ

यौवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धातेति महीपतिः ।अष्टोत्तरसहस्रं तु प्रासादा येन निर्मिताः॥ 40 ॥

yauvanāśvasutaḥ śrīmānmāndhāteti mahīpatiḥ | aṣṭottarasahasraṃ tu prāsādā yena nirmitāḥ

भगवत्यास्तु तुष्ट्यर्थं महातीर्थेषु मानद ।मातृगर्भे न जातोऽसावुत्पन्नो जनकोदरे॥ 41 ॥

bhagavatyāstu tuṣṭyarthaṃ mahātīrtheṣu mānada | mātṛgarbhe na jāto'sāvutpanno janakodare

निःसारितस्ततः पुत्रः कुक्षिं भित्त्वा पितुः पुनः ।राजोवाच - न श्रुतं न च दृष्टं वा भवता तदुदाहृतम्॥ 42 ॥

niḥsāritastataḥ putraḥ kukṣiṃ bhittvā pituḥ punaḥ | rājovāca - na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā bhavatā tadudāhṛtam

असम्भाव्यं महाभाग तस्य जन्म यथोदितम् ।विस्तरेण वदस्वाद्य मान्धातुर्जन्मकारणम्॥ 43 ॥

asambhāvyaṃ mahābhāga tasya janma yathoditam | vistareṇa vadasvādya māndhāturjanmakāraṇam

राजोदरे यथोत्पन्नः पुत्रः सर्वाङ्गसुन्दरः ।यौवनाश्वोऽनपत्योऽभूद्राजा परमधार्मिकः॥ 44 ॥

rājodare yathotpannaḥ putraḥ sarvāṅgasundaraḥ | yauvanāśvo'napatyo'bhūdrājā paramadhārmikaḥ

भार्याणां च शतं तस्य बभूव नृपतेर्नृप ।राजा चिन्तापरः प्रायश्चिन्तयामास नित्यशः॥ 45 ॥

bhāryāṇāṃ ca śataṃ tasya babhūva nṛpaternṛpa | rājā cintāparaḥ prāyaścintayāmāsa nityaśaḥ

अपत्यार्थे यौवनाश्वो दुःखितस्तु वनं गतः ।ऋषीणामाश्रमे पुण्ये निर्विण्णः स च पार्थिवः॥ 46 ॥

apatyārthe yauvanāśvo duḥkhitastu vanaṃ gataḥ | ṛṣīṇāmāśrame puṇye nirviṇṇaḥ sa ca pārthivaḥ

मुमोच दुःखितः श्वासांस्तापसानां च पश्यताम् ।दृष्ट्वा तु दुःखितं विप्रा बभूवुश्च कृपालवः॥ 47 ॥

mumoca duḥkhitaḥ śvāsāṃstāpasānāṃ ca paśyatām | dṛṣṭvā tu duḥkhitaṃ viprā babhūvuśca kṛpālavaḥ

तमूचुर्ब्राह्मणा राजन्कस्माच्छोचसि पार्थिव ।किं ते दुःखं महाराज ब्रूहि सत्यं मनोगतम्॥ 48 ॥

tamūcurbrāhmaṇā rājankasmācchocasi pārthiva | kiṃ te duḥkhaṃ mahārāja brūhi satyaṃ manogatam

प्रतीकारं करिष्यामो दुःखस्य तव सर्वथा ।राज्यं धनं सदश्वाश्च वर्तन्ते मुनयो मम॥ 49 ॥

pratīkāraṃ kariṣyāmo duḥkhasya tava sarvathā | rājyaṃ dhanaṃ sadaśvāśca vartante munayo mama

भार्याणां च शतं शुद्धं वर्तते विशदप्रभम् ।नारातिस्त्रिषु लोकेषु कोऽप्यस्ति बलवान्मम॥ 50 ॥

bhāryāṇāṃ ca śataṃ śuddhaṃ vartate viśadaprabham | nārātistriṣu lokeṣu ko'pyasti balavānmama

आज्ञाकरास्तु सामन्ता वर्तन्ते मन्त्रिणस्तथा ।एकं सन्तानजं दुःखं नान्यत्पश्यामि तापसाः॥ 51 ॥

ājñākarāstu sāmantā vartante mantriṇastathā | ekaṃ santānajaṃ duḥkhaṃ nānyatpaśyāmi tāpasāḥ

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।तस्माच्छोचामि विप्रेन्द्राः सन्तानार्थं भृशं ततः॥ 52 ॥

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | tasmācchocāmi viprendrāḥ santānārthaṃ bhṛśaṃ tataḥ

वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तापसाश्च कृतश्रमाः ।इष्टिं सन्तानकामस्य युक्तां ज्ञात्वा दिशन्तु मे॥ 53 ॥

vedaśāstrārthatattvajñāstāpasāśca kṛtaśramāḥ | iṣṭiṃ santānakāmasya yuktāṃ jñātvā diśantu me

कुर्वन्तु मम कार्यं वै कृपा चेदस्ति तापसाः ।तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः कृपया पूर्णमानसाः॥ 54 ॥

kurvantu mama kāryaṃ vai kṛpā cedasti tāpasāḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājñaḥ kṛpayā pūrṇamānasāḥ

कारयामासुरव्यग्रास्तस्येष्टिमिन्द्रदेवताम् ।कलशः स्थापितस्तत्र जलपूर्णस्तु वाडवैः॥ 55 ॥

kārayāmāsuravyagrāstasyeṣṭimindradevatām | kalaśaḥ sthāpitastatra jalapūrṇastu vāḍavaiḥ

मन्त्रितो वेदमन्त्रैश्च पुत्रार्थं तस्य भूपतेः ।राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टस्तृषितो निशि॥ 56 ॥

mantrito vedamantraiśca putrārthaṃ tasya bhūpateḥ | rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭastṛṣito niśi

विप्रान्दृष्ट्वा शयानान्स पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ।भार्यार्थं संस्कृतं विप्रैर्मन्त्रितं विधिनोद्धृतम्॥ 57 ॥

viprāndṛṣṭvā śayānānsa papau mantrajalaṃ svayam | bhāryārthaṃ saṃskṛtaṃ viprairmantritaṃ vidhinoddhṛtam

पीतं राज्ञा तृषार्तेन तदज्ञानान्नृपोत्तम ।व्युदकं कलशं दृष्ट्वा तदा विप्रा विशङ्किताः॥ 58 ॥

pītaṃ rājñā tṛṣārtena tadajñānānnṛpottama | vyudakaṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā tadā viprā viśaṅkitāḥ

पप्रच्छुस्ते नृपं केन पीतं जलमिति द्विजाः ।राज्ञा पीतं विदित्वा ते ज्ञात्वा दैवबलं महत्॥ 59 ॥

papracchuste nṛpaṃ kena pītaṃ jalamiti dvijāḥ | rājñā pītaṃ viditvā te jñātvā daivabalaṃ mahat

इष्टिं समापयामासुर्गतास्ते मुनयो गृहान् ।गर्भं दधार नृपतिस्ततो मन्त्रबलादथ॥ 60 ॥

iṣṭiṃ samāpayāmāsurgatāste munayo gṛhān | garbhaṃ dadhāra nṛpatistato mantrabalādatha

ततः काले स उत्पन्नः कुक्षिं भित्त्वाऽस्य दक्षिणाम् ।पुत्रं निष्कासमायासुर्मन्त्रिणस्तस्य भूपतेः॥ 61 ॥

tataḥ kāle sa utpannaḥ kukṣiṃ bhittvā'sya dakṣiṇām | putraṃ niṣkāsamāyāsurmantriṇastasya bhūpateḥ

देवानां कृपया तत्र न ममार महीपतिः ।कं धास्यति कुमारोऽयं मन्त्रिणश्चुक्रुशुर्भृशम्॥ 62 ॥

devānāṃ kṛpayā tatra na mamāra mahīpatiḥ | kaṃ dhāsyati kumāro'yaṃ mantriṇaścukruśurbhṛśam

तदेन्द्रो देशिनीं प्रादान्मां धातेत्यवदद्वचः ।सोऽभवद्बलवान् राजा मान्धाता पृथिवीपतिः ।तदुत्पत्तिस्तु भूपाल कथिता तव विस्तरात्॥ 63 ॥

tadendro deśinīṃ prādānmāṃ dhātetyavadadvacaḥ | so'bhavadbalavān rājā māndhātā pṛthivīpatiḥ | tadutpattistu bhūpāla kathitā tava vistarāt