Skandha 7, Adhyāya 13

राजोवाच - हरिश्चन्द्रः कृतो राजा सचिवैर्नृपशासनात् ।त्रिशङ्कुस्तु कथं मुक्तस्तस्माच्चाण्डालदेहतः॥ 1 ॥

rājovāca - hariścandraḥ kṛto rājā sacivairnṛpaśāsanāt | triśaṅkustu kathaṃ muktastasmāccāṇḍāladehataḥ

मृतो वा वनमध्ये तु गङ्गातीरे परिप्लुतः ।गुरुणा वा कृपां कृत्वा शापात्तस्माद्विमोचितः॥ 2 ॥

mṛto vā vanamadhye tu gaṅgātīre pariplutaḥ | guruṇā vā kṛpāṃ kṛtvā śāpāttasmādvimocitaḥ

एतद् वृत्तान्तमखिलं कथयस्व ममाग्रतः ।चरितं तस्य नृपतेः श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा॥ 3 ॥

etad vṛttāntamakhilaṃ kathayasva mamāgrataḥ | caritaṃ tasya nṛpateḥ śrotukāmo'smi sarvathā

अभिषिक्तं सुतं कृत्वा राजा सन्तुष्टमानसः ।कालातिक्रमणं तत्र चकार चिन्तयञ्छिवाम्॥ 4 ॥

abhiṣiktaṃ sutaṃ kṛtvā rājā santuṣṭamānasaḥ | kālātikramaṇaṃ tatra cakāra cintayañchivām

एवं गच्छति काले तु तपस्तप्त्वा समाहितः ।द्रष्टुं दारान्सुतादींश्च तदागात्कौशिको मुनिः॥ 5 ॥

evaṃ gacchati kāle tu tapastaptvā samāhitaḥ | draṣṭuṃ dārānsutādīṃśca tadāgātkauśiko muniḥ

आगत्य स्वजनं दृष्ट्वा सुस्थितं मुदमाप्तवान् ।भार्यां पप्रच्छ मेधावी स्थितामग्रे सपर्यया॥ 6 ॥

āgatya svajanaṃ dṛṣṭvā susthitaṃ mudamāptavān | bhāryāṃ papraccha medhāvī sthitāmagre saparyayā

दुर्भिक्षे तु कथं कालस्तया नीतः सुलोचने ।अन्नं विना त्विमे बालाः पालिता केन तद्वद॥ 7 ॥

durbhikṣe tu kathaṃ kālastayā nītaḥ sulocane | annaṃ vinā tvime bālāḥ pālitā kena tadvada

अहं तपसि सन्नद्धो नागतः शृणु सुन्दरि ।किं कृतं तु त्वया कान्ते विना द्रव्येण शोभने॥ 8 ॥

ahaṃ tapasi sannaddho nāgataḥ śṛṇu sundari | kiṃ kṛtaṃ tu tvayā kānte vinā dravyeṇa śobhane

मया चिन्ता कृता तत्र श्रुत्वा दुर्भिक्षमद्भुतम् ।नागतोऽहं विचार्यैवं किं करिष्यामि निर्धनः॥ 9 ॥

mayā cintā kṛtā tatra śrutvā durbhikṣamadbhutam | nāgato'haṃ vicāryaivaṃ kiṃ kariṣyāmi nirdhanaḥ

अहमप्यति वामोरु पीडितः क्षुधया वने ।प्रविष्टश्चौरभावेन कुत्रचिच्छ्वपचालये॥ 10 ॥

ahamapyati vāmoru pīḍitaḥ kṣudhayā vane | praviṣṭaścaurabhāvena kutracicchvapacālaye

श्वपचं निद्रितं दृष्ट्वा क्षुधया पीडितो भृशम् ।महानसं परिज्ञाय भक्ष्यार्थं समुपस्थितः॥ 11 ॥

śvapacaṃ nidritaṃ dṛṣṭvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam | mahānasaṃ parijñāya bhakṣyārthaṃ samupasthitaḥ

यदा भाण्डं समुद्घाट्य पक्वं श्वतनुजामिषम् ।गृह्णामि भक्षणार्थाय तदा दृष्टस्तु तेन वै॥ 12 ॥

yadā bhāṇḍaṃ samudghāṭya pakvaṃ śvatanujāmiṣam | gṛhṇāmi bhakṣaṇārthāya tadā dṛṣṭastu tena vai

पृष्टः कस्त्वं कथं प्राप्तो गृहे मे निशि सादरम् ।ब्रूहि कार्यं किमर्थं त्वमुद्घाटयसि भाण्डकम्॥ 13 ॥

pṛṣṭaḥ kastvaṃ kathaṃ prāpto gṛhe me niśi sādaram | brūhi kāryaṃ kimarthaṃ tvamudghāṭayasi bhāṇḍakam

इत्युक्तः श्वपचेनाहं क्षुधया पीडितो भृशम् ।तमवोचं सुकेशान्ते कामं गद्गदया गिरा॥ 14 ॥

ityuktaḥ śvapacenāhaṃ kṣudhayā pīḍito bhṛśam | tamavocaṃ sukeśānte kāmaṃ gadgadayā girā

ब्राह्मणोऽहं महाभाग तापसः क्षुधयार्दितः ।चौरभावमनुप्राप्तो भक्ष्यं पश्यामि भाण्डके॥ 15 ॥

brāhmaṇo'haṃ mahābhāga tāpasaḥ kṣudhayārditaḥ | caurabhāvamanuprāpto bhakṣyaṃ paśyāmi bhāṇḍake

चौरभावेन सम्प्राप्तोऽस्म्यतिथिस्ते महामते ।क्षुधितोऽस्मि ददस्वाज्ञां मांसमद्मि सुसंस्कृतम्॥ 16 ॥

caurabhāvena samprāpto'smyatithiste mahāmate | kṣudhito'smi dadasvājñāṃ māṃsamadmi susaṃskṛtam

श्वपचस्तु वचः श्रुत्वा मामुवाच सुनिश्चितम् ।भक्षं मा कुरु वर्णाग्र्य जानीहि श्वपचालयम्॥ 17 ॥

śvapacastu vacaḥ śrutvā māmuvāca suniścitam | bhakṣaṃ mā kuru varṇāgrya jānīhi śvapacālayam

दुर्लभं खलु मानुष्यं तत्रापि च द्विजन्मता ।द्विजत्वे ब्राह्मणत्वं च दुर्लभं वेत्सि किं न हि॥ 18 ॥

durlabhaṃ khalu mānuṣyaṃ tatrāpi ca dvijanmatā | dvijatve brāhmaṇatvaṃ ca durlabhaṃ vetsi kiṃ na hi

दुष्टाहारो न कर्तव्यः सर्वथा लोकमिच्छता ।अग्राह्या मनुना प्रोक्ताः कर्मणा सप्त चान्त्यजाः॥ 19 ॥

duṣṭāhāro na kartavyaḥ sarvathā lokamicchatā | agrāhyā manunā proktāḥ karmaṇā sapta cāntyajāḥ

त्याज्योऽहं कर्मणा विप्र श्वपचो नात्र संशयः ।निवारयामि भक्ष्यात्त्वां न लोभेनाञ्जसा द्विज॥ 20 ॥

tyājyo'haṃ karmaṇā vipra śvapaco nātra saṃśayaḥ | nivārayāmi bhakṣyāttvāṃ na lobhenāñjasā dvija

वर्णसङ्करदोषोऽयं मा यातु त्वां द्विजोत्तम ।विश्वामित्र उवाच ।सत्यं वदसि धर्मज्ञ मतिस्ते विशदान्त्यज॥ 21 ॥

varṇasaṅkaradoṣo'yaṃ mā yātu tvāṃ dvijottama | viśvāmitra uvāca | satyaṃ vadasi dharmajña matiste viśadāntyaja

तथाप्यापदि धर्मस्य सूक्ष्ममार्गं ब्रवीम्यहम् ।देहस्य रक्षणं कार्यं सर्वथा यदि मानद॥ 22 ॥

tathāpyāpadi dharmasya sūkṣmamārgaṃ bravīmyaham | dehasya rakṣaṇaṃ kāryaṃ sarvathā yadi mānada

पापस्यान्ते पुनः कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।दुर्गतिस्तु भवेत्पापादनापदि न चापदि॥ 23 ॥

pāpasyānte punaḥ kāryaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye | durgatistu bhavetpāpādanāpadi na cāpadi

मरणात्क्षुधितस्याथ नरको नात्र संशयः ।तस्मात्क्षुधापहरणं कर्तव्यं शुभमिच्छता॥ 24 ॥

maraṇātkṣudhitasyātha narako nātra saṃśayaḥ | tasmātkṣudhāpaharaṇaṃ kartavyaṃ śubhamicchatā

तेनाहं चौर्यधर्मेण देहं रक्षेऽप्यथान्त्यज ।अवर्षणे च चौर्येण यत्पापं कथितं बुधैः॥ 25 ॥

tenāhaṃ cauryadharmeṇa dehaṃ rakṣe'pyathāntyaja | avarṣaṇe ca cauryeṇa yatpāpaṃ kathitaṃ budhaiḥ

यो न वर्षति पर्जन्यस्तत्तु तस्मै भविष्यति ।इत्युक्ते वचने कान्ते पर्जन्यः सहसापतत्॥ 26 ॥

yo na varṣati parjanyastattu tasmai bhaviṣyati | ityukte vacane kānte parjanyaḥ sahasāpatat

गगनाद्धस्तिहस्ताभिर्धाराभिरभिकाङ्क्षितः ।मुदितोऽहं घनं वीक्ष्य वर्षन्तं विद्युता सह॥ 27 ॥

gaganāddhastihastābhirdhārābhirabhikāṅkṣitaḥ | mudito'haṃ ghanaṃ vīkṣya varṣantaṃ vidyutā saha

तदाहं तद्गृहं त्यक्त्वा निःसृतः परया मुदा ।कथय त्वं वरारोहे कालो नीतस्त्वया कथम्॥ 28 ॥

tadāhaṃ tadgṛhaṃ tyaktvā niḥsṛtaḥ parayā mudā | kathaya tvaṃ varārohe kālo nītastvayā katham

कान्तारे परमः क्रूरः क्षयकृत्प्राणिनामिह ।इति तस्य वचः श्रुत्वा पतिमाह प्रियंवदा॥ 29 ॥

kāntāre paramaḥ krūraḥ kṣayakṛtprāṇināmiha | iti tasya vacaḥ śrutvā patimāha priyaṃvadā

यथा शृणु मया नीतः कालः परमदारुणः ।गते त्वयि मुनिश्रेष्ठ दुर्भिक्षं समुपागतम्॥ 30 ॥

yathā śṛṇu mayā nītaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ | gate tvayi muniśreṣṭha durbhikṣaṃ samupāgatam

अन्नार्थं पुत्रकाः सर्वे बभूवुश्चातिदुःखिताः ।क्षुधितान्बालकान्वीक्ष्य नीवारार्थं वने वने॥ 31 ॥

annārthaṃ putrakāḥ sarve babhūvuścātiduḥkhitāḥ | kṣudhitānbālakānvīkṣya nīvārārthaṃ vane vane

भ्रान्ताहं चिन्तयाऽऽविष्टा किञ्चित्प्राप्तं फलं तदा ।एवं च कतिचिन्मासा नीवारेणातिवाहिताः॥ 32 ॥

bhrāntāhaṃ cintayā''viṣṭā kiñcitprāptaṃ phalaṃ tadā | evaṃ ca katicinmāsā nīvāreṇātivāhitāḥ

तदभावे मया कान्त चिन्तितं मनसा पुनः ।न भिक्षा किल दुर्भिक्षे नीवारा नापि कानने॥ 33 ॥

tadabhāve mayā kānta cintitaṃ manasā punaḥ | na bhikṣā kila durbhikṣe nīvārā nāpi kānane

न वृक्षेषु फलान्यासुर्न मूलानि धरातले ।क्षुधया पीडिता बाला रुदन्ति भृशमातुराः॥ 34 ॥

na vṛkṣeṣu phalānyāsurna mūlāni dharātale | kṣudhayā pīḍitā bālā rudanti bhṛśamāturāḥ

किं करोमि क्व गच्छामि किं ब्रवीमि क्षुधार्तितान् ।एवं विचिन्त्य मनसा निश्चयस्तु मया कृतः॥ 35 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ bravīmi kṣudhārtitān | evaṃ vicintya manasā niścayastu mayā kṛtaḥ

पुत्रमेकं ददाम्यद्य कस्मैचिद्धनिने किल ।गृहीत्वा तस्य मौल्यं तु तेन द्रव्येण बालकान्॥ 36 ॥

putramekaṃ dadāmyadya kasmaiciddhanine kila | gṛhītvā tasya maulyaṃ tu tena dravyeṇa bālakān

पालयेऽहं क्षुधार्तांस्तु नान्योपायोऽस्ति पालने ।इति सञ्चिन्त्य मनसा पुत्रोऽयं प्रहितो मया॥ 37 ॥

pālaye'haṃ kṣudhārtāṃstu nānyopāyo'sti pālane | iti sañcintya manasā putro'yaṃ prahito mayā

विक्रयार्थं महाभाग क्रन्दमानो भृशातुरः ।क्रन्दमानं गृहीत्वैनं निर्गताहं गतत्रपा॥ 38 ॥

vikrayārthaṃ mahābhāga krandamāno bhṛśāturaḥ | krandamānaṃ gṛhītvainaṃ nirgatāhaṃ gatatrapā

तदा सत्यव्रतो मार्गे मामुद्वीक्ष्य भृशातुराम् ।पप्रच्छ स च राजर्षिः कस्माद्रोदिति बालकः॥ 39 ॥

tadā satyavrato mārge māmudvīkṣya bhṛśāturām | papraccha sa ca rājarṣiḥ kasmādroditi bālakaḥ

तदाहं तमुवाचेदं वचनं मुनिसत्तम ।विक्रयार्थं नीयतेऽसौ बालकोऽद्य मया नृप॥ 40 ॥

tadāhaṃ tamuvācedaṃ vacanaṃ munisattama | vikrayārthaṃ nīyate'sau bālako'dya mayā nṛpa

श्रुत्वा मे वचनं राजा दयार्द्रहृदयस्ततः ।मामुवाच गृहं याहि गृहीत्वैनं कुमारकम्॥ 41 ॥

śrutvā me vacanaṃ rājā dayārdrahṛdayastataḥ | māmuvāca gṛhaṃ yāhi gṛhītvainaṃ kumārakam

भोजनार्थे कुमाराणामामिषं विहितं तव ।प्रापयिष्याम्यहं नित्यं यावन्मुनिसमागमः॥ 42 ॥

bhojanārthe kumārāṇāmāmiṣaṃ vihitaṃ tava | prāpayiṣyāmyahaṃ nityaṃ yāvanmunisamāgamaḥ

अहन्यहनि भूपालो वृक्षेऽस्मिन्मृगसूकरान् ।विन्यस्य याति हत्वासौ प्रत्यहं दययान्वितः॥ 43 ॥

ahanyahani bhūpālo vṛkṣe'sminmṛgasūkarān | vinyasya yāti hatvāsau pratyahaṃ dayayānvitaḥ

तेनैव बालकाः कान्त पालिता वृजिनार्णवात् ।वसिष्ठेनाथ शप्ताऽसौ भूपतिर्मम कारणात्॥ 44 ॥

tenaiva bālakāḥ kānta pālitā vṛjinārṇavāt | vasiṣṭhenātha śaptā'sau bhūpatirmama kāraṇāt

कस्मिंश्चिद्दिवसे मांसं न प्राप्तं तेन कानने ।हता दोग्ध्री वसिष्ठस्य तेनासौ कुपितो मुनिः॥ 45 ॥

kasmiṃściddivase māṃsaṃ na prāptaṃ tena kānane | hatā dogdhrī vasiṣṭhasya tenāsau kupito muniḥ

त्रिशङ्कुरिति भूपस्य कृतं नाम महात्मना ।कुपितेन वधाद्धेतोश्चाण्डालश्च कृतो नृपः॥ 46 ॥

triśaṅkuriti bhūpasya kṛtaṃ nāma mahātmanā | kupitena vadhāddhetoścāṇḍālaśca kṛto nṛpaḥ

तेनाहं दुःखिता जाता तस्य दुःखेन कौशिक ।श्वपचत्वमसौ प्राप्तो मत्कृते नृपनन्दनः॥ 47 ॥

tenāhaṃ duḥkhitā jātā tasya duḥkhena kauśika | śvapacatvamasau prāpto matkṛte nṛpanandanaḥ

येन केनाप्युपायेन भवता नृपतेः किल ।तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या तपसा प्रबलेन ह॥ 48 ॥

yena kenāpyupāyena bhavatā nṛpateḥ kila | tasmādrakṣā prakartavyā tapasā prabalena ha

इति भार्यावचः श्रुत्वा कौशिको मुनिसत्तमः ।तामाह कामिनीं दीनां सान्त्वपूर्वमरिन्दम॥ 49 ॥

iti bhāryāvacaḥ śrutvā kauśiko munisattamaḥ | tāmāha kāminīṃ dīnāṃ sāntvapūrvamarindama

मोचयिष्यामि तं शापान्नृपं कमललोचने ।उपकारः कृतो येन कान्ताराद्रक्षितासि वै॥ 50 ॥

mocayiṣyāmi taṃ śāpānnṛpaṃ kamalalocane | upakāraḥ kṛto yena kāntārādrakṣitāsi vai

विद्यातपोबलेनाहं करिष्ये दुःखसङ्क्षयम् ।इत्याश्वास्य प्रियां तत्र कौशिकः परमार्थवित्॥ 51 ॥

vidyātapobalenāhaṃ kariṣye duḥkhasaṅkṣayam | ityāśvāsya priyāṃ tatra kauśikaḥ paramārthavit

चिन्तयामास नृपतेः कथं स्याद्दुःखनाशनम् ।संविमृश्य मुनिस्तत्र जगाम यत्र पार्थिवः॥ 52 ॥

cintayāmāsa nṛpateḥ kathaṃ syādduḥkhanāśanam | saṃvimṛśya munistatra jagāma yatra pārthivaḥ

त्रिशङ्कुः पक्वणे दीनः संस्थितः श्वपचाकृतिः ।आगच्छन्तं मुनिं दृष्ट्वा विस्मितोऽसौ नराधिपः॥ 53 ॥

triśaṅkuḥ pakvaṇe dīnaḥ saṃsthitaḥ śvapacākṛtiḥ | āgacchantaṃ muniṃ dṛṣṭvā vismito'sau narādhipaḥ

दण्डवन्निपपातोर्व्यां पादयोस्तरसा मुनेः ।गृहीत्वा तं करे भूपं पतितं कौशिकस्तदा॥ 54 ॥

daṇḍavannipapātorvyāṃ pādayostarasā muneḥ | gṛhītvā taṃ kare bhūpaṃ patitaṃ kauśikastadā

उत्थाप्योवाच वचनं सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमः ।मत्कृते त्वं महीपाल शप्तोऽसि मुनिना यतः॥ 55 ॥

utthāpyovāca vacanaṃ sāntvapūrvaṃ dvijottamaḥ | matkṛte tvaṃ mahīpāla śapto'si muninā yataḥ

वाञ्छितं ते करिष्यामि ब्रूहि किं करवाण्यहम् ।राजोवाच - मया सम्प्रार्थितः पूर्वं वसिष्ठो मखहेतवे॥ 56 ॥

vāñchitaṃ te kariṣyāmi brūhi kiṃ karavāṇyaham | rājovāca - mayā samprārthitaḥ pūrvaṃ vasiṣṭho makhahetave

मां याजय मुनिश्रेष्ठ करोमि मखमुत्तमम् ।यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र यथा स्वर्गं व्रजाम्यहम्॥ 57 ॥

māṃ yājaya muniśreṣṭha karomi makhamuttamam | yatheṣṭaṃ kuru viprendra yathā svargaṃ vrajāmyaham

अनेनैव शरीरेण शक्रलोकं सुखालयम् ।कोपं कृत्वा वसिष्ठोऽसौ मामाहेति सुदुर्मते॥ 58 ॥

anenaiva śarīreṇa śakralokaṃ sukhālayam | kopaṃ kṛtvā vasiṣṭho'sau māmāheti sudurmate

मानुषेण हि देहेन स्वर्गवासः कुतस्तव ।पुनर्मयोक्तो भगवान्स्वर्गलुब्धेन चानघ॥ 59 ॥

mānuṣeṇa hi dehena svargavāsaḥ kutastava | punarmayokto bhagavānsvargalubdhena cānagha

अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं यज्ञमुत्तमम् ।तदा तेनैव शप्तोऽहं चाण्डालो भव पामर॥ 60 ॥

anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ yajñamuttamam | tadā tenaiva śapto'haṃ cāṇḍālo bhava pāmara

इत्येतत्कथितं सर्वं कारणं शापसम्भवम् ।मम दुःखविनाशाय समर्थोऽसि मुनीश्वर॥ 61 ॥

ityetatkathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ śāpasambhavam | mama duḥkhavināśāya samartho'si munīśvara

इत्युक्त्वा विररमासौ राजा दुःखरुजार्दितः ।कौशिकोऽपि निराकर्तुं शापं तस्य व्यचिन्तयत्॥ 62 ॥

ityuktvā viraramāsau rājā duḥkharujārditaḥ | kauśiko'pi nirākartuṃ śāpaṃ tasya vyacintayat