Skandha 7, Adhyāya 14

विचिन्त्य मनसा कृत्यं गाधिसूनुर्महातपाः ।प्रकल्प्य यज्ञसम्भारान्मुनीनामन्त्रयत्तदा॥ 1 ॥

vicintya manasā kṛtyaṃ gādhisūnurmahātapāḥ | prakalpya yajñasambhārānmunīnāmantrayattadā

मुनयस्तं मखं ज्ञात्वा विश्वामित्रनिमन्त्रिताः ।नागताः सर्व एवैते वसिष्ठेन निवारिताः॥ 2 ॥

munayastaṃ makhaṃ jñātvā viśvāmitranimantritāḥ | nāgatāḥ sarva evaite vasiṣṭhena nivāritāḥ

गाधिसूनुस्तदाज्ञाय विमनाश्चातिदुःखितः ।आजगामाश्रमं तत्र यत्रासौ नृपतिः स्थितः॥ 3 ॥

gādhisūnustadājñāya vimanāścātiduḥkhitaḥ | ājagāmāśramaṃ tatra yatrāsau nṛpatiḥ sthitaḥ

तमाह कौशिकः क्रुद्धो वसिष्ठेन निवारिताः ।नागताः ब्राह्मणाः सर्वे यज्ञार्थं नृपसत्तम॥ 4 ॥

tamāha kauśikaḥ kruddho vasiṣṭhena nivāritāḥ | nāgatāḥ brāhmaṇāḥ sarve yajñārthaṃ nṛpasattama

पश्य मे तपसः सिद्धिं यथा त्वां सुरसद्मनि ।प्रापयामि महाराज वाञ्छितं ते करोम्यहम्॥ 5 ॥

paśya me tapasaḥ siddhiṃ yathā tvāṃ surasadmani | prāpayāmi mahārāja vāñchitaṃ te karomyaham

इत्युक्त्वा जलमादाय हस्तेन मुनिसत्तमः ।ददौ पुण्यं तदा तस्मै गायत्रीजपसम्भवम्॥ 6 ॥

ityuktvā jalamādāya hastena munisattamaḥ | dadau puṇyaṃ tadā tasmai gāyatrījapasambhavam

दत्त्वाथ सुकृतं राज्ञे तमुवाच महीपतिम् ।यथेष्टं गच्छ राजर्षे त्रिविष्टपमतन्द्रितः॥ 7 ॥

dattvātha sukṛtaṃ rājñe tamuvāca mahīpatim | yatheṣṭaṃ gaccha rājarṣe triviṣṭapamatandritaḥ

पुण्येन मम राजेन्द्र बहुकालार्जितेन च ।याहि शक्रपुरीं प्रीतः स्वस्ति तेऽस्तु सुरालये॥ 8 ॥

puṇyena mama rājendra bahukālārjitena ca | yāhi śakrapurīṃ prītaḥ svasti te'stu surālaye

इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे त्रिशङ्कुस्तरसा ततः ।उत्पपात यथा पक्षी वेगवांस्तपसो बलात्॥ 9 ॥

ityuktavati viprendre triśaṅkustarasā tataḥ | utpapāta yathā pakṣī vegavāṃstapaso balāt

उत्पत्य गगने राजा गतः शक्रपुरीं यदा ।दृष्टो देवगणैस्तत्र क्रूरश्चाण्डालवेषभाक्॥ 10 ॥

utpatya gagane rājā gataḥ śakrapurīṃ yadā | dṛṣṭo devagaṇaistatra krūraścāṇḍālaveṣabhāk

कथितोऽसौ सुरेन्द्राय कोऽयमायाति सत्वरः ।गगने देववद्वा यो दुर्दर्शः श्वपचाकृतिः॥ 11 ॥

kathito'sau surendrāya ko'yamāyāti satvaraḥ | gagane devavadvā yo durdarśaḥ śvapacākṛtiḥ

सहसोत्थाय शक्रस्तमपश्यत्पुरुषाधमम् ।ज्ञात्वा त्रिशङ्कुमपि स निर्भर्त्स्य तरसाब्रवीत्॥ 12 ॥

sahasotthāya śakrastamapaśyatpuruṣādhamam | jñātvā triśaṅkumapi sa nirbhartsya tarasābravīt

श्वपच क्व समायासि देवलोके जुगुप्सितः ।याहि शीघ्रं ततो भूमौ नात्र स्थातुं त्वयोचितम्॥ 13 ॥

śvapaca kva samāyāsi devaloke jugupsitaḥ | yāhi śīghraṃ tato bhūmau nātra sthātuṃ tvayocitam

इत्युक्तः स्खलितः स्वर्गाच्छक्रेणामित्रकर्शन ।निपपात तदा राजा क्षीणपुण्यो यथामरः॥ 14 ॥

ityuktaḥ skhalitaḥ svargācchakreṇāmitrakarśana | nipapāta tadā rājā kṣīṇapuṇyo yathāmaraḥ

पुनश्चुक्रोश भूपालो विश्वामित्रेति चासकृत् ।पतामि रक्ष दुःखार्तं स्वर्गाच्चलितमाशुगम्॥ 15 ॥

punaścukrośa bhūpālo viśvāmitreti cāsakṛt | patāmi rakṣa duḥkhārtaṃ svargāccalitamāśugam

तस्य तत्क्रन्दितं राजन् पतितः कौशिको मुनिः ।श्रुत्वा तिष्ठेति होवाच पतन्तं वीक्ष्य भूपतिम्॥ 16 ॥

tasya tatkranditaṃ rājan patitaḥ kauśiko muniḥ | śrutvā tiṣṭheti hovāca patantaṃ vīkṣya bhūpatim

वचनात्तस्य तत्रैव स्थितोऽसौ गगने नृपः ।मुनेस्तपःप्रभावेण चलितोऽपि सुरालयात्॥ 17 ॥

vacanāttasya tatraiva sthito'sau gagane nṛpaḥ | munestapaḥprabhāveṇa calito'pi surālayāt

विश्वामित्रोऽप्यपः स्पृष्ट्वा चकारेष्टिं सुविस्तराम् ।विधातुं नूतनां सृष्टिं स्वर्गलोकं द्वितीयकम्॥ 18 ॥

viśvāmitro'pyapaḥ spṛṣṭvā cakāreṣṭiṃ suvistarām | vidhātuṃ nūtanāṃ sṛṣṭiṃ svargalokaṃ dvitīyakam

तस्योद्यमं तथा ज्ञात्वा त्वरितस्तु शचीपतिः ।तत्राजगाम सहसा मुनिं प्रति तु गाधिजम्॥ 19 ॥

tasyodyamaṃ tathā jñātvā tvaritastu śacīpatiḥ | tatrājagāma sahasā muniṃ prati tu gādhijam

किं ब्रह्मन् क्रियते साधो कस्मात्कोपसमाकुलः ।अलं सृष्ट्या मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि किं करवाणि ते॥ 20 ॥

kiṃ brahman kriyate sādho kasmātkopasamākulaḥ | alaṃ sṛṣṭyā muniśreṣṭha brūhi kiṃ karavāṇi te

स्वं निवासं महीपालं च्युतं त्वद्भुवनाद् विभो ।नयस्व प्रीतियोगेन त्रिशङ्कुं चातिदुःखितम्॥ 21 ॥

svaṃ nivāsaṃ mahīpālaṃ cyutaṃ tvadbhuvanād vibho | nayasva prītiyogena triśaṅkuṃ cātiduḥkhitam

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा तुराषाडतिशङ्कितः ।तपोबलं विदित्वोग्रमोमित्योवाच वासवः॥ 22 ॥

tasya taṃ niścayaṃ jñātvā turāṣāḍatiśaṅkitaḥ | tapobalaṃ viditvogramomityovāca vāsavaḥ

दिव्यदेहं नृपं कृत्वा विमानवरसंस्थितम् ।आपृच्छ्य कौशिकं शक्रोऽगमन्निजपुरीं तदा॥ 23 ॥

divyadehaṃ nṛpaṃ kṛtvā vimānavarasaṃsthitam | āpṛcchya kauśikaṃ śakro'gamannijapurīṃ tadā

गते शक्रे तु वै स्वर्गं त्रिशङ्कुसहिते ततः ।विश्वामित्रः सुखं प्राप्य स्वाश्रमे सुस्थिरोऽभवत्॥ 24 ॥

gate śakre tu vai svargaṃ triśaṅkusahite tataḥ | viśvāmitraḥ sukhaṃ prāpya svāśrame susthiro'bhavat

हरिश्चन्द्रोऽथ तच्छ्रुत्वा विश्वामित्रोपकारकम् ।पितुः स्वर्गमनं कामं मुदितो राज्यमन्वशात्॥ 25 ॥

hariścandro'tha tacchrutvā viśvāmitropakārakam | pituḥ svargamanaṃ kāmaṃ mudito rājyamanvaśāt

अयोध्याधिपतिः क्रीडां चकार सह भार्यया ।रूपयौवनचातुर्ययुक्तया प्रीतिसंयुतः॥ 26 ॥

ayodhyādhipatiḥ krīḍāṃ cakāra saha bhāryayā | rūpayauvanacāturyayuktayā prītisaṃyutaḥ

अतीतकाले युवती न सा गर्भवती ह्यभूत् ।तदा चिन्तातुरो राजा बभूवातीव दुःखितः॥ 27 ॥

atītakāle yuvatī na sā garbhavatī hyabhūt | tadā cintāturo rājā babhūvātīva duḥkhitaḥ

वसिष्टस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।अनपत्यत्वजां चिन्तां गुरवे समवेदयत्॥ 28 ॥

vasiṣṭasyāśramaṃ gatvā praṇamya śirasā munim | anapatyatvajāṃ cintāṃ gurave samavedayat

दैवज्ञोऽसि भवान्कामं मन्त्रविद्याविशारदः ।उपायं कुरु धर्मज्ञ सन्ततेर्मम मानद॥ 29 ॥

daivajño'si bhavānkāmaṃ mantravidyāviśāradaḥ | upāyaṃ kuru dharmajña santatermama mānada

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति जानासि द्विजसत्तम ।कस्मादुपेक्षसे जानन् दुःखं मम च शक्तिमान्॥ 30 ॥

aputrasya gatirnāsti jānāsi dvijasattama | kasmādupekṣase jānan duḥkhaṃ mama ca śaktimān

कलविङ्कास्त्विमे धन्या ये शिशुं लालयन्ति हि ।मन्दभाग्योऽहमनिशं चिन्तयामि दिवानिशम्॥ 31 ॥

kalaviṅkāstvime dhanyā ye śiśuṃ lālayanti hi | mandabhāgyo'hamaniśaṃ cintayāmi divāniśam

इत्याकर्ण्य मुनिस्तस्य निर्वेदमिश्रितं वचः ।सञ्चिन्त्य मनसा सम्यक् तमुवाच विधेः सुतः॥ 32 ॥

ityākarṇya munistasya nirvedamiśritaṃ vacaḥ | sañcintya manasā samyak tamuvāca vidheḥ sutaḥ

सत्यं ब्रूहि महाराज संसारेऽस्मिन्न विद्यते ।अनपत्यत्वजं दुःखं यत्तथा दुःखमद्भुतम्॥ 33 ॥

satyaṃ brūhi mahārāja saṃsāre'sminna vidyate | anapatyatvajaṃ duḥkhaṃ yattathā duḥkhamadbhutam

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वरुणं यादसां पतिम् ।समाराधय यत्नेन स ते कार्यं करिष्यति॥ 34 ॥

tasmāttvamapi rājendra varuṇaṃ yādasāṃ patim | samārādhaya yatnena sa te kāryaṃ kariṣyati

वरुणादधिको नास्ति देवः सन्तानदायकः ।तमाराधय धर्मिष्ठ कार्यसिद्धिर्भविष्यति॥ 35 ॥

varuṇādadhiko nāsti devaḥ santānadāyakaḥ | tamārādhaya dharmiṣṭha kāryasiddhirbhaviṣyati

दैवं पुरुषकारश्च माननीयाविमौ नृभिः ।उद्यमेन विना कार्यसिद्धिः सञ्जायते कथम्॥ 36 ॥

daivaṃ puruṣakāraśca mānanīyāvimau nṛbhiḥ | udyamena vinā kāryasiddhiḥ sañjāyate katham

न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदर्शिभिः ।कृते तस्मिन्भवेत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम॥ 37 ॥

nyāyatastu naraiḥ kārya udyamastattvadarśibhiḥ | kṛte tasminbhavetsiddhirnānyathā nṛpasattama

इति तस्य वचः श्रुत्वा गुरोरमिततेजसः ।प्रणम्य निर्ययौ राजा तपसे कृतनिश्चयः॥ 38 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā guroramitatejasaḥ | praṇamya niryayau rājā tapase kṛtaniścayaḥ

गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृपः ।ध्यायन्पाशधरं चित्ते चचार दुश्चरं तपः॥ 39 ॥

gaṅgātīre śubhe sthāne kṛtapadmāsano nṛpaḥ | dhyāyanpāśadharaṃ citte cacāra duścaraṃ tapaḥ

एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचरः ।कृपयाभून्महाराज प्रसन्नमुखपङ्कजः॥ 40 ॥

evaṃ tapasyatastasya pracetā dṛṣṭigocaraḥ | kṛpayābhūnmahārāja prasannamukhapaṅkajaḥ

हरिश्चन्द्रमुवाचेदं वचनं यादसां पतिः ।वरं वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव॥ 41 ॥

hariścandramuvācedaṃ vacanaṃ yādasāṃ patiḥ | varaṃ varaya dharmajña tuṣṭo'smi tapasā tava

राजोवाच - अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्रं देहि सुखप्रदम् ।ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृतः॥ 42 ॥

rājovāca - anapatyo'smi deveśa putraṃ dehi sukhapradam | ṛṇatrayāpahārārthamudyamo'yaṃ mayā kṛtaḥ

नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रगल्-भं दुःखितस्य च ।स्मितपूर्वं ततः पाशी तमाह पुराः स्थितम्॥ 43 ॥

nṛpasya vacanaṃ śrutvā pragal-bhaṃ duḥkhitasya ca | smitapūrvaṃ tataḥ pāśī tamāha purāḥ sthitam

पुत्रो यदि भवेद्राजन् गुणी मनसि वाञ्छितः ।सिद्धे कार्ये ततः पश्चात्किं करिष्यसि मे प्रियम्॥ 44 ॥

putro yadi bhavedrājan guṇī manasi vāñchitaḥ | siddhe kārye tataḥ paścātkiṃ kariṣyasi me priyam

यदि त्वं तेन पुत्रेण मां यजेथा विशङ्कितः ।पशुबन्धेन तेनैव ददामि नृपते वरम्॥ 45 ॥

yadi tvaṃ tena putreṇa māṃ yajethā viśaṅkitaḥ | paśubandhena tenaiva dadāmi nṛpate varam

राजोवाच - देव मे मास्तु वन्ध्यत्वं यजिष्येऽहं जलाधिप ।पशुं कृत्वा सुतं पुत्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते॥ 46 ॥

rājovāca - deva me māstu vandhyatvaṃ yajiṣye'haṃ jalādhipa | paśuṃ kṛtvā sutaṃ putraṃ satyametadbravīmi te

वन्ध्यत्वे परमं दुःखमसह्यं भुवि मानद ।शोकाग्निशमनं नॄणां तस्माद्देहि सुतं शुभम्॥ 47 ॥

vandhyatve paramaṃ duḥkhamasahyaṃ bhuvi mānada | śokāgniśamanaṃ nṝṇāṃ tasmāddehi sutaṃ śubham

भविष्यति सुतः कामं राजन् गच्छ गृहाय वै ।सत्यं तद्वचनं कार्यं यद्ब्रवीषि ममाग्रतः॥ 48 ॥

bhaviṣyati sutaḥ kāmaṃ rājan gaccha gṛhāya vai | satyaṃ tadvacanaṃ kāryaṃ yadbravīṣi mamāgrataḥ

इत्युक्तो वरुणेनासौ हरिश्चन्द्रो गृहं ययौ ।भार्यायै कथयामास वृत्तान्तं वरदानजम्॥ 49 ॥

ityukto varuṇenāsau hariścandro gṛhaṃ yayau | bhāryāyai kathayāmāsa vṛttāntaṃ varadānajam

तस्य भार्याशतं पूर्णं बभूवातिमनोहरम् ।पट्टराज्ञी शुभा शैव्या धर्मपत्नी पतिव्रता॥ 50 ॥

tasya bhāryāśataṃ pūrṇaṃ babhūvātimanoharam | paṭṭarājñī śubhā śaivyā dharmapatnī pativratā

काले गतेऽथ सा गर्भं दधार वरवर्णिनी ।बभूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम्॥ 51 ॥

kāle gate'tha sā garbhaṃ dadhāra varavarṇinī | babhūva mudito rājā śrutvā dohadaceṣṭitam

कारयामास विधिवत्संस्कारान्नृपतिस्तदा ।मासेऽथ दशमे पूर्णे सुषुवे सा शुभे दिने॥ 52 ॥

kārayāmāsa vidhivatsaṃskārānnṛpatistadā | māse'tha daśame pūrṇe suṣuve sā śubhe dine

ताराग्रहबलोपेते पुत्रं देवसुतोपमम् ।पुत्रे जाते नृपः स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवेष्टितः॥ 53 ॥

tārāgrahabalopete putraṃ devasutopamam | putre jāte nṛpaḥ snātvā brāhmaṇaiḥ pariveṣṭitaḥ

चकार जातकर्मादौ ददौ दानानि भूरिशः ।राज्ञश्चातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्भवः॥ 54 ॥

cakāra jātakarmādau dadau dānāni bhūriśaḥ | rājñaścātipramodo'bhūtputrajanmasamudbhavaḥ

बभूव परमोदारो धनधान्यसमन्वितः ।विशेषदानसंयुक्तो गीतवादित्रसङ्कुलः॥ 55 ॥

babhūva paramodāro dhanadhānyasamanvitaḥ | viśeṣadānasaṃyukto gītavāditrasaṅkulaḥ