Skandha 7, Adhyāya 15

प्रवृत्ते सदने तस्य राज्ञः पुत्रमहोत्सवे ।आजगाम तदा पाशी विप्रवेषधरः शुभः॥ 1 ॥

pravṛtte sadane tasya rājñaḥ putramahotsave | ājagāma tadā pāśī vipraveṣadharaḥ śubhaḥ

स्वस्तीत्युक्त्वा नृपं प्राह वरुणोऽहं निशामय ।पुत्रो जातस्तवाधीश यजानेन नृपाशु माम्॥ 2 ॥

svastītyuktvā nṛpaṃ prāha varuṇo'haṃ niśāmaya | putro jātastavādhīśa yajānena nṛpāśu mām

सत्यं कुरु वचो राजन् यत्प्रोक्तं भवतः पुरा ।वन्ध्यत्वं तु गतं तेऽद्य वरदानेन मे किल॥ 3 ॥

satyaṃ kuru vaco rājan yatproktaṃ bhavataḥ purā | vandhyatvaṃ tu gataṃ te'dya varadānena me kila

इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा चिन्तां चकार ह ।कथं हन्मि सुतं जातं जलजेन समाननम्॥ 4 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā rājā cintāṃ cakāra ha | kathaṃ hanmi sutaṃ jātaṃ jalajena samānanam

लोकपालः समायातो विप्रवेषेण वीर्यवान् ।न देवहेलनं कार्यं सर्वथा शुभमिच्छता॥ 5 ॥

lokapālaḥ samāyāto vipraveṣeṇa vīryavān | na devahelanaṃ kāryaṃ sarvathā śubhamicchatā

पुत्रस्नेहः सुदुश्छेद्यः सर्वथा प्राणिभिः सदा ।किं करोमि कथं मे स्यात्सुखं सन्ततिसम्भवम्॥ 6 ॥

putrasnehaḥ suduśchedyaḥ sarvathā prāṇibhiḥ sadā | kiṃ karomi kathaṃ me syātsukhaṃ santatisambhavam

धैर्यमालम्ब्य भूपालस्तं नत्वा प्रतिपूज्य च ।उवाच वचनं श्लक्ष्णं युक्तं विनयपूर्वकम्॥ 7 ॥

dhairyamālambya bhūpālastaṃ natvā pratipūjya ca | uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ yuktaṃ vinayapūrvakam

राजोवाच - देवदेव तवानुज्ञां करोमि करुणानिधे ।वेदोक्तेन विधानेन मखं च बहुदक्षिणम्॥ 8 ॥

rājovāca - devadeva tavānujñāṃ karomi karuṇānidhe | vedoktena vidhānena makhaṃ ca bahudakṣiṇam

पुत्रे जाते दशाहेन कर्मयोग्यो भवेत्पिता ।मासेन शुध्येज्जननी दम्पती तत्र कारणम्॥ 9 ॥

putre jāte daśāhena karmayogyo bhavetpitā | māsena śudhyejjananī dampatī tatra kāraṇam

सर्वज्ञोऽसि प्रचेतस्त्वं धर्मं जानासि शाश्वतम् ।कृपां कुरु त्वं वारीश क्षमस्व परमेश्वर॥ 10 ॥

sarvajño'si pracetastvaṃ dharmaṃ jānāsi śāśvatam | kṛpāṃ kuru tvaṃ vārīśa kṣamasva parameśvara

इत्युक्तस्तु प्रचेतास्तं प्रत्युवाच जनाधिपम् ।स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कुरु कार्याणि पार्थिव॥ 11 ॥

ityuktastu pracetāstaṃ pratyuvāca janādhipam | svasti te'stu gamiṣyāmi kuru kāryāṇi pārthiva

आगमिष्यामि मासान्ते यष्टव्यं सर्वथा त्वया ।कृत्वौत्थानिकमाचारं पुत्रस्य नृपसत्तम॥ 12 ॥

āgamiṣyāmi māsānte yaṣṭavyaṃ sarvathā tvayā | kṛtvautthānikamācāraṃ putrasya nṛpasattama

इत्युक्त्वा श्लक्ष्णया वाचा राजानं यादसां पतिः ।हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप गते पाशिनि पार्थिवः॥ 13 ॥

ityuktvā ślakṣṇayā vācā rājānaṃ yādasāṃ patiḥ | hariścandro mudaṃ prāpa gate pāśini pārthivaḥ

कोटिशः प्रददौ गास्ता घटोध्नीर्हेमपूरिताः ।विप्रेभ्यो वेदविद्भ्यश्च तथैव तिलपर्वतान्॥ 14 ॥

koṭiśaḥ pradadau gāstā ghaṭodhnīrhemapūritāḥ | viprebhyo vedavidbhyaśca tathaiva tilaparvatān

राजा पुत्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् ।नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्वकम्॥ 15 ॥

rājā putramukhaṃ dṛṣṭvā sukhamāpa mahattaram | nāmāsya rohitaśceti cakāra vidhipūrvakam

पूर्णे मासे ततः पाशी विप्रवेषेण भूपतेः ।आजगाम गृहे सद्यो यजस्वेति ब्रुवन्मुहुः॥ 16 ॥

pūrṇe māse tataḥ pāśī vipraveṣeṇa bhūpateḥ | ājagāma gṛhe sadyo yajasveti bruvanmuhuḥ

वीक्ष्य तं नृपतिर्देवं निमग्नः शोकसागरे ।प्रणिपत्य कृतातिथ्यं तमुवाच कृताञ्जलिः॥ 17 ॥

vīkṣya taṃ nṛpatirdevaṃ nimagnaḥ śokasāgare | praṇipatya kṛtātithyaṃ tamuvāca kṛtāñjaliḥ

दिष्ट्या देव त्वमायातो गृहं मे पावितं प्रभो ।मखं करोमि वारीश विधिवद्वाञ्छितं तव॥ 18 ॥

diṣṭyā deva tvamāyāto gṛhaṃ me pāvitaṃ prabho | makhaṃ karomi vārīśa vidhivadvāñchitaṃ tava

अदन्तो न पशुः श्लाघ्य इत्याहुर्वेदवादिनः ।तस्माद्दन्तोद्भवे तेऽहं करिष्यामि महामखम्॥ 19 ॥

adanto na paśuḥ ślāghya ityāhurvedavādinaḥ | tasmāddantodbhave te'haṃ kariṣyāmi mahāmakham

इत्युक्तस्तेन वरुणस्तथेत्युक्त्वा ययावथ ।हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप्य विजहार गृहाश्रमे॥ 20 ॥

ityuktastena varuṇastathetyuktvā yayāvatha | hariścandro mudaṃ prāpya vijahāra gṛhāśrame

पुनर्दन्तोद्भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् ।आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन्॥ 21 ॥

punardantodbhavaṃ jñātvā pracetā dvijarūpavān | ājagāma gṛhe tasya kuru kāryamiti bruvan

भूपालोऽपि जलाधीशं वीक्ष्य प्राप्तं द्विजाकृतिम् ।प्रणम्यासनसम्मानैः पूजयामास सादरम्॥ 22 ॥

bhūpālo'pi jalādhīśaṃ vīkṣya prāptaṃ dvijākṛtim | praṇamyāsanasammānaiḥ pūjayāmāsa sādaram

स्तुत्वा प्रोवाच वचनं विनयानतकन्धरः ।करोमि विधिवत्कामं मखं प्रबलदक्षिणम्॥ 23 ॥

stutvā provāca vacanaṃ vinayānatakandharaḥ | karomi vidhivatkāmaṃ makhaṃ prabaladakṣiṇam

बालोऽप्यकृतचौलोऽयं गर्भकेशो न सम्मतः ।यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छ्रुतम्॥ 24 ॥

bālo'pyakṛtacaulo'yaṃ garbhakeśo na sammataḥ | yajñārthe paśukaraṇe mayā vṛddhamukhācchrutam

तावत्क्षमस्व वारीश विधिं जानासि शाश्वतम् ।कर्तव्यः सर्वथा यज्ञो मुण्डनान्ते शिशोः किल॥ 25 ॥

tāvatkṣamasva vārīśa vidhiṃ jānāsi śāśvatam | kartavyaḥ sarvathā yajño muṇḍanānte śiśoḥ kila

तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेताः प्राह तं पुनः ।प्रतारयसि मां राजन् पुनः पुनरिदं ब्रुवन्॥ 26 ॥

tasyeti vacanaṃ śrutvā pracetāḥ prāha taṃ punaḥ | pratārayasi māṃ rājan punaḥ punaridaṃ bruvan

अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना ।पुत्रस्नेहनिबद्धस्त्वं वञ्चयस्येव साम्प्रतम्॥ 27 ॥

api te sarvasāmagrī vartate nṛpate'dhunā | putrasnehanibaddhastvaṃ vañcayasyeva sāmpratam

क्षौरकर्मविधिं कृत्वा न कर्तासि मखं यदि ।तदाहं दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वितः॥ 28 ॥

kṣaurakarmavidhiṃ kṛtvā na kartāsi makhaṃ yadi | tadāhaṃ dāruṇaṃ śāpaṃ dāsye kopasamanvitaḥ

अद्य गच्छामि राजेन्द्र वचनात्तव मानद ।न मृषा वचनं कार्यं त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्भव॥ 29 ॥

adya gacchāmi rājendra vacanāttava mānada | na mṛṣā vacanaṃ kāryaṃ tvayekṣvākukulodbhava

इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेर्गृहात् ।राजा परमसन्तुष्टो ननन्द भवने तदा॥ 30 ॥

ityābhāṣya yayāvāśu pracetā nṛpatergṛhāt | rājā paramasantuṣṭo nananda bhavane tadā

चूडाकरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे ।सम्प्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपतेः पुनः॥ 31 ॥

cūḍākaraṇakāle tu pravṛtte paramotsave | samprāptastarasā pāśī bhavanaṃ nṛpateḥ punaḥ

यदाङ्के सुतमादाय राज्ञी नृपतिसन्निधौ ।उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात्॥ 32 ॥

yadāṅke sutamādāya rājñī nṛpatisannidhau | upaviṣṭā kriyākāle tadaiva varuṇo'bhyagāt

कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं कथयन्नृपम् ।विप्ररूपधरः श्रीमान् प्रत्यक्ष इव पावकः॥ 33 ॥

kuru karmeti vispaṣṭaṃ vacanaṃ kathayannṛpam | viprarūpadharaḥ śrīmān pratyakṣa iva pāvakaḥ

नृपतिस्त्वं समालोक्य बभूवातीव विह्वलः ।नमश्चकार तं भीत्या कृताञ्जलिपुटः पुरः॥ 34 ॥

nṛpatistvaṃ samālokya babhūvātīva vihvalaḥ | namaścakāra taṃ bhītyā kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ

विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् ।स्वामिन् कार्यं करोम्यद्य मखस्य विधिपूर्वकम्॥ 35 ॥

vidhivatpūjayitvā taṃ rājovāca vinītavān | svāmin kāryaṃ karomyadya makhasya vidhipūrvakam

वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुष्वैकमना विभो ।युक्तं चेन्मन्यसे स्वामिंस्तद् ब्रवीमि तवाग्रतः॥ 36 ॥

vaktavyamasti tatrāpi śṛṇuṣvaikamanā vibho | yuktaṃ cenmanyase svāmiṃstad bravīmi tavāgrataḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।संस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदुः॥ 37 ॥

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ | saṃskṛtāścānyathā śūdrā evaṃ vedavido viduḥ

तस्मादयं सुतो मेऽद्य शुद्रवद्वर्तते शिशुः ।उपनीतः क्रियार्हः स्यादिति वेदेषु निर्णयः॥ 38 ॥

tasmādayaṃ suto me'dya śudravadvartate śiśuḥ | upanītaḥ kriyārhaḥ syāditi vedeṣu nirṇayaḥ

राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् ।अष्टमे ब्राह्मणानां च वैश्यानां द्वादशे किल॥ 39 ॥

rājñāmekādaśe varṣe sadopanayanaṃ smṛtam | aṣṭame brāhmaṇānāṃ ca vaiśyānāṃ dvādaśe kila

दयसे यदि देवेश दीनं मां सेवकं तव ।तदोपनीय कर्तास्मि पशुना यज्ञमुत्तमम्॥ 40 ॥

dayase yadi deveśa dīnaṃ māṃ sevakaṃ tava | tadopanīya kartāsmi paśunā yajñamuttamam

लोकपालोऽसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।मन्यसे मद्वचः सत्यं तद् गच्छ भवनं विभो॥ 41 ॥

lokapālo'si dharmajña sarvaśāstraviśārada | manyase madvacaḥ satyaṃ tad gaccha bhavanaṃ vibho

इति तस्य वचः श्रुत्वा दयावान् यादसां पतिः ।ओमित्युक्त्वा ययावाशु प्रसन्नवदनो नृपः॥ 42 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā dayāvān yādasāṃ patiḥ | omityuktvā yayāvāśu prasannavadano nṛpaḥ

गतेऽथ वरुणो राजा बभूवातिमुदान्वितः ।सुखं प्राप्य सुतस्यैवं राजा मुदमवाप ह॥ 43 ॥

gate'tha varuṇo rājā babhūvātimudānvitaḥ | sukhaṃ prāpya sutasyaivaṃ rājā mudamavāpa ha

चकार राजकार्याणि हरिश्चन्द्रस्तदा नृपः ।कालेन व्रजता पुत्रो बभूव दशवार्षिकः॥ 44 ॥

cakāra rājakāryāṇi hariścandrastadā nṛpaḥ | kālena vrajatā putro babhūva daśavārṣikaḥ

तस्योपवीतसामग्रीं विभूतिसदृशीं नृपः ।चकार ब्राह्मणैः शिष्टैरन्वितः सचिवैस्तथा॥ 45 ॥

tasyopavītasāmagrīṃ vibhūtisadṛśīṃ nṛpaḥ | cakāra brāhmaṇaiḥ śiṣṭairanvitaḥ sacivaistathā

एकादशे सुतास्याब्दे व्रतबन्धविधौ नृपः ।विदधे विधिवत्कार्यं चित्ते चिन्तातुरः पुनः॥ 46 ॥

ekādaśe sutāsyābde vratabandhavidhau nṛpaḥ | vidadhe vidhivatkāryaṃ citte cintāturaḥ punaḥ

वर्तमाने तथा कार्ये उपनीते कुमारके ।आजगामाथ वरुणो विप्रवेषधरस्तदा॥ 47 ॥

vartamāne tathā kārye upanīte kumārake | ājagāmātha varuṇo vipraveṣadharastadā

तं वीक्ष्य नृपतिस्तूर्णं प्रणम्य पुरतः स्थितः ।कृताञ्जलिपुटः प्रीतः प्रत्युवाच सुरोत्तमम्॥ 48 ॥

taṃ vīkṣya nṛpatistūrṇaṃ praṇamya purataḥ sthitaḥ | kṛtāñjalipuṭaḥ prītaḥ pratyuvāca surottamam

देव दत्तोपवीतोऽयं पशुयोग्योऽस्ति मे सुतः ।प्रसादात्तव मे शोको गतो वन्ध्यापवादजः॥ 49 ॥

deva dattopavīto'yaṃ paśuyogyo'sti me sutaḥ | prasādāttava me śoko gato vandhyāpavādajaḥ

कर्तुमिच्छाम्यहं यज्ञं प्रभूतवरदक्षिणम् ।समये शृणु धर्मज्ञ सत्यमद्य ब्रवीम्यहम्॥ 50 ॥

kartumicchāmyahaṃ yajñaṃ prabhūtavaradakṣiṇam | samaye śṛṇu dharmajña satyamadya bravīmyaham

समावर्तनकर्मान्ते करिष्यामि तवेप्सितम् ।ममोपरि दयां कृत्वा तावत्त्वं क्षन्तुमर्हसि॥ 51 ॥

samāvartanakarmānte kariṣyāmi tavepsitam | mamopari dayāṃ kṛtvā tāvattvaṃ kṣantumarhasi

प्रतारयसि मां राजन् पुत्रप्रेमाकुलो भृशम् ।मुहुर्मुहुर्मतिं कृत्वा युक्तियुक्तां महामते॥ 52 ॥

pratārayasi māṃ rājan putrapremākulo bhṛśam | muhurmuhurmatiṃ kṛtvā yuktiyuktāṃ mahāmate

गच्छाम्यद्य महाराज वचसा तव नोदितः ।आगमिष्यामि समये समावर्तनकर्मणि॥ 53 ॥

gacchāmyadya mahārāja vacasā tava noditaḥ | āgamiṣyāmi samaye samāvartanakarmaṇi

इत्युक्त्वा प्रययौ पाशी तपापृच्छ्य विशाम्पते ।राजा प्रमुदितः कार्यं चकार च यथोत्तरम्॥ 54 ॥

ityuktvā prayayau pāśī tapāpṛcchya viśāmpate | rājā pramuditaḥ kāryaṃ cakāra ca yathottaram

आगतं वरुणं दृष्ट्वा कुमारोऽतिविचक्षणः ।यज्ञस्य समयं ज्ञात्वा तदा चिन्तातुरोऽभवत्॥ 55 ॥

āgataṃ varuṇaṃ dṛṣṭvā kumāro'tivicakṣaṇaḥ | yajñasya samayaṃ jñātvā tadā cintāturo'bhavat

शोकस्य कारणं राज्ञः पर्यपृच्छदितस्ततः ।ज्ञात्वात्मवधमायुष्मन् गमनाय मतिं दधौ॥ 56 ॥

śokasya kāraṇaṃ rājñaḥ paryapṛcchaditastataḥ | jñātvātmavadhamāyuṣman gamanāya matiṃ dadhau

निश्चयं परमं कृत्वा सम्मन्त्र्य सचिवात्मजैः ।प्रययौ नगरात्तस्मान्निर्गत्य वनमप्यसौ॥ 57 ॥

niścayaṃ paramaṃ kṛtvā sammantrya sacivātmajaiḥ | prayayau nagarāttasmānnirgatya vanamapyasau

गते पुत्रे नृपः कामं दुःखितोऽभूद् भृशं तदा ।प्रेरयामास दूतान्स्वांस्तस्यान्वेषणकाम्यया॥ 58 ॥

gate putre nṛpaḥ kāmaṃ duḥkhito'bhūd bhṛśaṃ tadā | prerayāmāsa dūtānsvāṃstasyānveṣaṇakāmyayā

एवं गतेऽथ कालेऽसौ वरुणस्तद्गृहं गतः ।राजानं शोकसन्तप्तं कुरु यज्ञमिति ब्रुवन्॥ 59 ॥

evaṃ gate'tha kāle'sau varuṇastadgṛhaṃ gataḥ | rājānaṃ śokasantaptaṃ kuru yajñamiti bruvan

राजा प्रणम्य तं प्राह देवदेव करोमि किम् ।न जाने क्वापि पुत्रो मे गतस्त्वद्य भयाकुलः॥ 60 ॥

rājā praṇamya taṃ prāha devadeva karomi kim | na jāne kvāpi putro me gatastvadya bhayākulaḥ

सर्वत्र गिरिदुर्गेषु मुनीनामाश्रमेषु च ।अन्वेषितो मे दूतैस्तु न प्राप्तो यादसाम्पते॥ 61 ॥

sarvatra giridurgeṣu munīnāmāśrameṣu ca | anveṣito me dūtaistu na prāpto yādasāmpate

आज्ञापय महाराज किं करोमि गते सुते ।न मे दोषोऽत्र सर्वज्ञ भाग्यदोषस्तु सर्वथा॥ 62 ॥

ājñāpaya mahārāja kiṃ karomi gate sute | na me doṣo'tra sarvajña bhāgyadoṣastu sarvathā

इति भूपवचः श्रुत्वा प्रचेताः कुपितो भृशम् ।शशाप च नृपं क्रोधाद्वञ्चितस्तु पुनः पुनः॥ 63 ॥

iti bhūpavacaḥ śrutvā pracetāḥ kupito bhṛśam | śaśāpa ca nṛpaṃ krodhādvañcitastu punaḥ punaḥ

नृपतेऽहं त्वया यस्माद्वचसा च प्रवञ्चितः ।तस्माज्जलोदरो व्याधिस्त्वां तुदत्वतिदारुणः॥ 64 ॥

nṛpate'haṃ tvayā yasmādvacasā ca pravañcitaḥ | tasmājjalodaro vyādhistvāṃ tudatvatidāruṇaḥ

इति शप्तो महीपालः कुपितेन प्रचेतसा ।पीडितोऽभूत्तदा राजा व्याधिना दुःखदेन तु॥ 65 ॥

iti śapto mahīpālaḥ kupitena pracetasā | pīḍito'bhūttadā rājā vyādhinā duḥkhadena tu

एवं शप्त्वा नृपं पाशी जगाम निजमास्पदम् ।राजा प्राप्य महाव्याधिं बभूवातीव दुःखितः॥ 66 ॥

evaṃ śaptvā nṛpaṃ pāśī jagāma nijamāspadam | rājā prāpya mahāvyādhiṃ babhūvātīva duḥkhitaḥ