Skandha 7, Adhyāya 17

रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः ।शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम्॥ 1 ॥

rudantaṃ bālakaṃ vīkṣya viśvāmitro dayāturaḥ | śunaḥśepamuvācedaṃ gatvā pārśve'tiduḥkhitam

मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् ।जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया॥ 2 ॥

mantraṃ pracetasaḥ putra mayoktaṃ manasā smaran | japatastava kalyāṇaṃ bhaviṣyati mamājñayā

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः ।मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम्॥ 3 ॥

viśvāmitravacaḥ śrutvā śunaḥśepaḥ śucā''kulaḥ | mantraṃ jajāpa manasā kauśikoktaṃ sphuṭākṣaram

जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः ।प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके॥ 4 ॥

japatastatra tasyāśu pracetāstu kṛpākaraḥ | prādurbabhūva sahasā prasanno nṛpa bālake

दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः ।तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते॥ 5 ॥

dṛṣṭvā tamāgataṃ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ | tuṣṭuvurvaruṇaṃ devaṃ muditā darśanena te

राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः ।बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम्॥ 6 ॥

rājātivismitaḥ pādau praṇanāma rujāturaḥ | baddhāñjalipuṭo devaṃ tuṣṭāva purataḥ sthitam

देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः ।कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना॥ 7 ॥

devadeva kṛpāsindho pāpātmāhaṃ sumandadhīḥ | kṛtāparādhaḥ kṛpaṇaḥ pāvitaḥ parameṣṭhinā

मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् ।कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः॥ 8 ॥

mayā te putrakāmena duḥkhasaṃsthena helanam | kṛtaṃ kṣamāpyaṃ prabhuṇā ko'parādhaḥ sudurmateḥ

अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया ।वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो॥ 9 ॥

arthī doṣaṃ na jānāti tasmātputrārthinā mayā | vañcitastvaṃ devadeva bhītena narakādvibho

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम्॥ 10 ॥

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | bhīto'haṃ tena vākyena tasmātte helanaṃ kṛtam

नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो ।दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह॥ 11 ॥

nājñasya dūṣaṇaṃ cintyaṃ nūnaṃ jñānavatā vibho | duḥkhito'haṃ rujākrānto vañcitaḥ svasutena ha

न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो ।वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे॥ 12 ॥

na jāne'haṃ mahārāja putro me kva gataḥ prabho | vañcayitvā vane bhīto maraṇānmāṃ kṛpānidhe

प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः ।यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये॥ 13 ॥

prayayau draviṇaṃ datvā gṛhīto dvijabālakaḥ | yajño'yaṃ krītaputreṇa prārabdhastava tuṣṭaye

दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्भुतम् ।जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम्॥ 14 ॥

darśanaṃ tava samprāpya gataṃ duḥkhaṃ mamādbhutam | jalodarakṛtaṃ sarvaṃ prasanne tvayi sāmpratam

इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च ।दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम्॥ 15 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā rājño rogāturasya ca | dayāvāndevadeveśaḥ pratyuvāca nṛpottamam

मुञ्च राजञ्छुनःशेपं स्तुवन्तं मां भृशातुरम् ।यज्ञोऽयं परिपूर्णस्ते रोगमुक्तो भवात्मना॥ 16 ॥

muñca rājañchunaḥśepaṃ stuvantaṃ māṃ bhṛśāturam | yajño'yaṃ paripūrṇaste rogamukto bhavātmanā

इत्युक्त्वा वरुणस्तूर्णं राजानं विरुजं तथा ।चकार पश्यतां तत्र सदस्यानां सुसंस्थितम्॥ 17 ॥

ityuktvā varuṇastūrṇaṃ rājānaṃ virujaṃ tathā | cakāra paśyatāṃ tatra sadasyānāṃ susaṃsthitam

विमुक्तोऽसौ द्विजः पाशाद्वरुणेन महात्मना ।जयशब्दस्ततस्तत्र सञ्जातो मखमण्डपे॥ 18 ॥

vimukto'sau dvijaḥ pāśādvaruṇena mahātmanā | jayaśabdastatastatra sañjāto makhamaṇḍape

राजा प्रमुदितः सद्यो रोगान्मुक्तः सुदारुणात् ।यूपान्मुक्तः शुनःशेपो बभूवातीव संस्थितः॥ 19 ॥

rājā pramuditaḥ sadyo rogānmuktaḥ sudāruṇāt | yūpānmuktaḥ śunaḥśepo babhūvātīva saṃsthitaḥ

राजा त्विमं मखं पूर्णं चकार विनयान्वितः ।शुनःशेपस्तदा सभ्यानित्युवाच कृताञ्जलिः॥ 20 ॥

rājā tvimaṃ makhaṃ pūrṇaṃ cakāra vinayānvitaḥ | śunaḥśepastadā sabhyānityuvāca kṛtāñjaliḥ

भो भोः सभ्या सुधर्मज्ञाः ब्रुवन्तु धर्मनिर्णयम् ।वेदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिनः किल॥ 21 ॥

bho bhoḥ sabhyā sudharmajñāḥ bruvantu dharmanirṇayam | vedaśāstrānusāreṇa yathārthavādinaḥ kila

पुत्रोऽहं कस्य सर्वज्ञाः पिता के कोऽग्रतः परम् ।भवतां वचनात्तस्य शरणं प्रव्रजाम्यहम्॥ 22 ॥

putro'haṃ kasya sarvajñāḥ pitā ke ko'grataḥ param | bhavatāṃ vacanāttasya śaraṇaṃ pravrajāmyaham

इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् ।सभ्या ऊचूः - अजीगर्तस्य पुत्रोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ॥ 23 ॥

ityukte vacane tatra sabhyāḥ procuḥ parasparam | sabhyā ūcūḥ - ajīgartasya putro'yaṃ kasyānyasya bhavedasau

अङ्गादङ्गात्समुद्भूतः पालितस्तेन भक्तितः ।अन्यस्य कस्य पुत्रोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः॥ 24 ॥

aṅgādaṅgātsamudbhūtaḥ pālitastena bhaktitaḥ | anyasya kasya putro'sau prabhavediti niścayaḥ

तच्छ्रुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासदः ।विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः किल॥ 25 ॥

tacchrutvā vāmadevastu tānuvāca sabhāsadaḥ | vikrītastena tātena dravyalobhātsutaḥ kila

पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशयः ।अथवा वरुणस्यैष पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै॥ 26 ॥

putro'yaṃ dhanadātuśca rājñastatra na saṃśayaḥ | athavā varuṇasyaiṣa pāśānmukto'styanena vai

अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्च यः ।तथा वित्तप्रदश्चैव पञ्चैते पितरः स्मृताः॥ 27 ॥

annadātā bhayatrātā tathā vidyāpradaśca yaḥ | tathā vittapradaścaiva pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ

तदा केचित्पितुः प्राहुः केचिद्राज्ञस्तथापरे ।वरुणस्येति संवादे निर्णयं न ययुश्च ते॥ 28 ॥

tadā kecitpituḥ prāhuḥ kecidrājñastathāpare | varuṇasyeti saṃvāde nirṇayaṃ na yayuśca te

इत्थं सन्देहमापन्ने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञः सर्वपूजितः॥ 29 ॥

itthaṃ sandehamāpanne vasiṣṭho vākyamabravīt | sabhyānvivadatastatra sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ

शृणुध्वं भो महाभागा निर्णयं श्रुतिसम्मतम् ।निःस्नेहेन यदा पित्रा विक्रीतोऽयं सुतः शिशुः॥ 30 ॥

śṛṇudhvaṃ bho mahābhāgā nirṇayaṃ śrutisammatam | niḥsnehena yadā pitrā vikrīto'yaṃ sutaḥ śiśuḥ

सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव धनसङ्ग्रहात् ।हरिश्चन्द्रस्य सञ्जातः पुत्रोऽसौ क्रीत एव च॥ 31 ॥

sambandhastu gatastasya tadaiva dhanasaṅgrahāt | hariścandrasya sañjātaḥ putro'sau krīta eva ca

यूपे बद्धो यदा राज्ञा तदा तस्य न वै सुतः ।वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचितः॥ 32 ॥

yūpe baddho yadā rājñā tadā tasya na vai sutaḥ | varuṇastu stuto'nena tena tuṣṭena mocitaḥ

तस्मान्नायं महाभागा ह्यसौ पुत्रः प्रचेतसः ।यो यं स्तौति महामन्त्रैः सोऽपि तुष्टो ददाति च॥ 33 ॥

tasmānnāyaṃ mahābhāgā hyasau putraḥ pracetasaḥ | yo yaṃ stauti mahāmantraiḥ so'pi tuṣṭo dadāti ca

धनं प्राणान्पशून् राज्यं तथा मोक्षं किलेप्सितम् ।कौशिकस्य सुतश्चायमरिष्टे येन रक्षितः॥ 34 ॥

dhanaṃ prāṇānpaśūn rājyaṃ tathā mokṣaṃ kilepsitam | kauśikasya sutaścāyamariṣṭe yena rakṣitaḥ

मन्त्रं दत्त्वा महावीर्यं वरुणस्यातिसङ्कटे ।श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य बाढमूचुः सभासदः॥ 35 ॥

mantraṃ dattvā mahāvīryaṃ varuṇasyātisaṅkaṭe | śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya bāḍhamūcuḥ sabhāsadaḥ

विश्वामित्रस्तु जग्राह तं करे दक्षिणे तदा ।एहि पुत्र गृहं मे त्वमित्युक्त्वा प्रेमपूरितः॥ 36 ॥

viśvāmitrastu jagrāha taṃ kare dakṣiṇe tadā | ehi putra gṛhaṃ me tvamityuktvā premapūritaḥ

शुनःशेपो जगामाशु तेनैव सह सत्वरः ।वरुणस्तु प्रसन्नात्मा जगाम च स्वमालयम्॥ 37 ॥

śunaḥśepo jagāmāśu tenaiva saha satvaraḥ | varuṇastu prasannātmā jagāma ca svamālayam

ऋत्विजश्च तथा सभ्याः स्वगृहान्निर्ययुस्तदा ।राजापि रोगनिर्मुक्तो बभूवातिमुदान्वितः॥ 38 ॥

ṛtvijaśca tathā sabhyāḥ svagṛhānniryayustadā | rājāpi roganirmukto babhūvātimudānvitaḥ

प्रजास्तु पालयामास सुप्रसन्नेन चेतसा ।रोहिताख्यस्तु तच्छ्रुत्वा वृत्तान्तं वरुणस्य ह॥ 39 ॥

prajāstu pālayāmāsa suprasannena cetasā | rohitākhyastu tacchrutvā vṛttāntaṃ varuṇasya ha

आजगाम गृहं प्रीतो दुर्गमाद्वनपर्वतात् ।दूता राजानमभ्येत्य प्रोचुः पुत्रं समागतम्॥ 40 ॥

ājagāma gṛhaṃ prīto durgamādvanaparvatāt | dūtā rājānamabhyetya procuḥ putraṃ samāgatam

मुदितोऽसौ जगामाशु सम्मुखः कोसलाधिपः ।दृष्ट्वा पितरमायान्तं प्रेमोद्रिक्तः सुसम्भ्रमः॥ 41 ॥

mudito'sau jagāmāśu sammukhaḥ kosalādhipaḥ | dṛṣṭvā pitaramāyāntaṃ premodriktaḥ susambhramaḥ

दण्डवत्पतितो भूमावश्रुपूर्णमुखः शुचा ।राजापि तं समुत्थाप्य परिरभ्य मुदान्वितः॥ 42 ॥

daṇḍavatpatito bhūmāvaśrupūrṇamukhaḥ śucā | rājāpi taṃ samutthāpya parirabhya mudānvitaḥ

तमाघ्राय सुतं मूर्ध्नि पप्रच्छ कुशलं पुनः ।उत्सङ्गे तं समारोप्य मुदितो मेदिनीपतिः॥ 43 ॥

tamāghrāya sutaṃ mūrdhni papraccha kuśalaṃ punaḥ | utsaṅge taṃ samāropya mudito medinīpatiḥ

उष्णैर्नेत्रजलैः शीर्षण्यभिषेकमथाकरोत् ।राज्यं शशास तेनासौ पुत्रेणातिप्रियेण च॥ 44 ॥

uṣṇairnetrajalaiḥ śīrṣaṇyabhiṣekamathākarot | rājyaṃ śaśāsa tenāsau putreṇātipriyeṇa ca

वृत्तान्तं नरमेधस्य कथयामास विस्तरात् ।राजसूयं क्रतुवरं चकार नृपसत्तमः॥ 45 ॥

vṛttāntaṃ naramedhasya kathayāmāsa vistarāt | rājasūyaṃ kratuvaraṃ cakāra nṛpasattamaḥ

वसिष्ठं पूजयित्वाथ होतारमकरोद्विभुः ।समाप्ते त्वथ यज्ञेशे वसिष्ठोऽतीव पूजितः॥ 46 ॥

vasiṣṭhaṃ pūjayitvātha hotāramakarodvibhuḥ | samāpte tvatha yajñeśe vasiṣṭho'tīva pūjitaḥ

शक्रस्य सदनं रम्यं जगाम मुनिरादरात् ।विश्वामित्रोऽपि तत्रैव वसिष्ठेन च सङ्गतः॥ 47 ॥

śakrasya sadanaṃ ramyaṃ jagāma munirādarāt | viśvāmitro'pi tatraiva vasiṣṭhena ca saṅgataḥ

मिलित्वा तौ स्थितौ देवसदने मुनिसत्तम ।विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठं प्रतिपूजितम्॥ 48 ॥

militvā tau sthitau devasadane munisattama | viśvāmitro'pi papraccha vasiṣṭhaṃ pratipūjitam

वीक्ष्य विस्मयचित्तस्तं सभायां तु शचीपतेः ।क्वेयं पूजा त्वया प्राप्ता महती मुनिसत्तम॥ 49 ॥

vīkṣya vismayacittastaṃ sabhāyāṃ tu śacīpateḥ | kveyaṃ pūjā tvayā prāptā mahatī munisattama

कृता केन महाभाग सत्यं ब्रूहि ममान्तिके ।यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चन्द्रः प्रतापवान्॥ 50 ॥

kṛtā kena mahābhāga satyaṃ brūhi mamāntike | yajamāno'sti me rājā hariścandraḥ pratāpavān

राजसूयः कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिणः ।नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्यः सत्यवादी धृतव्रतः॥ 51 ॥

rājasūyaḥ kṛtastena rājñā pravaradakṣiṇaḥ | nedṛśo'sti nṛpaścānyaḥ satyavādī dhṛtavrataḥ

दाता च धर्मशीलश्च प्रजारञ्जनतत्परः ।तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिकनन्दन॥ 52 ॥

dātā ca dharmaśīlaśca prajārañjanatatparaḥ | tasya yajñe mayā pūjā prāptā kauśikanandana

[ किं पृच्छसि पुनः सत्यं ब्रवीम्यकृत्रिमं द्विज ] हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति ।सत्यवादी तथा दाता शूरः परमधार्मिकः॥ 53 ॥

[ kiṃ pṛcchasi punaḥ satyaṃ bravīmyakṛtrimaṃ dvija ] hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati | satyavādī tathā dātā śūraḥ paramadhārmikaḥ

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपनः ।बभूव क्रोधसंरक्तलोचनोऽप्यब्रवीच्च तम्॥ 54 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro'tikopanaḥ | babhūva krodhasaṃraktalocano'pyabravīcca tam

विश्वामित्र उवाच ।एवं स्तौषि नृपं मिथ्यावादिनं कपटप्रियम् ।वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वरं पुनः॥ 55 ॥

viśvāmitra uvāca | evaṃ stauṣi nṛpaṃ mithyāvādinaṃ kapaṭapriyam | vañcito varuṇo yena pratiśrutya varaṃ punaḥ

मम जन्मार्जितं पुण्यं तपसः पठितस्य च ।त्वदीयं वातितपसो ग्लहं कुरु महामते॥ 56 ॥

mama janmārjitaṃ puṇyaṃ tapasaḥ paṭhitasya ca | tvadīyaṃ vātitapaso glahaṃ kuru mahāmate

अहं चेत्तं नृपं सद्यो न करोम्यतिसंस्तुतम् ।असत्यवादिनं काममदातारं महाखलम्॥ 57 ॥

ahaṃ cettaṃ nṛpaṃ sadyo na karomyatisaṃstutam | asatyavādinaṃ kāmamadātāraṃ mahākhalam

आजन्मसञ्चितं सर्वं पुण्यं मम विनश्यतु ।अन्यथा त्वत्कृतं सर्वं पुण्यं त्विति पणावहे॥ 58 ॥

ājanmasañcitaṃ sarvaṃ puṇyaṃ mama vinaśyatu | anyathā tvatkṛtaṃ sarvaṃ puṇyaṃ tviti paṇāvahe

ग्लहं कृत्वा ततस्तौ तु विवदन्तौ मुनी तदा ।स्वाश्रमं स्वर्गलोकाच्च गतौ परमकोपनौ॥ 59 ॥

glahaṃ kṛtvā tatastau tu vivadantau munī tadā | svāśramaṃ svargalokācca gatau paramakopanau