Skandha 7, Adhyāya 18

कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ ।अपश्यद्रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम्॥ 1 ॥

kadācittu hariścandro mṛgayārthaṃ vanaṃ yayau | apaśyadrudatīṃ bālāṃ sundarīṃ cārulocanām

तामपृच्छन्महाराजः कामिनीं करुणापरः ।पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने॥ 2 ॥

tāmapṛcchanmahārājaḥ kāminīṃ karuṇāparaḥ | padmapatraviśālākṣi kiṃ rodiṣi varānane

केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे ।का च त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा॥ 3 ॥

kenāsi pīḍitātyarthaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vadāśu me | kā ca tvaṃ vijane ghore kaste bhartā pitāthavā

न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् ।तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते॥ 4 ॥

na bādhate ca rājye me rākṣaso'pi parāṅganām | taṃ hanmi tarasā kānte yastvāṃ sundari bādhate

ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि ।विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे॥ 5 ॥

brūhi duḥkhaṃ varārohe svasthā bhava kṛśodari | viṣaye mama pāpātmā na tiṣṭhati sumadhyame

इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् ।प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम्॥ 6 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā nārī tamabravīnnṛpam | pramṛjyāśrūṇi vadanāddhariścandraṃ nṛpottamam

राजन् मां बाधतेऽत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः ।तपः करोति यद्घोरं मदर्थं कौशिको वने॥ 7 ॥

rājan māṃ bādhate'tyarthaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | tapaḥ karoti yadghoraṃ madarthaṃ kauśiko vane

तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत ।विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्॥ 8 ॥

tenāhaṃ duḥkhitā rājan viṣaye tava suvrata | viddhi māṃ kamanāṃ kāntāṃ pīḍitāṃ muninā bhṛśam

राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति ।तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्॥ 9 ॥

rājovāca - svasthā bhava viśālākṣi na te duḥkhaṃ bhaviṣyati | tamahaṃ vārayiṣyāmi muniṃ tāpaparāyaṇam

इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ ।नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः॥ 10 ॥

ityāśvāsya striyaṃ rājā tarasā munisannidhau | natvā praṇamya śirasā tamuvāca mahīpatiḥ

स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् ।किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते॥ 11 ॥

svāminkiṃ kriyate'tyarthaṃ tapasā dehapīḍanam | kimarthaṃ te samārambho brūhi satyaṃ mahāmate

वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल ।उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्॥ 12 ॥

vāñchitaṃ tava gādheya karomi saphalaṃ kila | uttiṣṭhottiṣṭha tarasā tapasālamataḥ param

विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् ।लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्॥ 13 ॥

viṣaye mama sarvajña na kartavyaṃ sudāruṇam | lokapīḍākaraṃ ghoraṃ tapaḥ kenāpi karhicit

इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ ।मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः॥ 14 ॥

itthaṃ niṣidhya taṃ rājā viśvāmitraṃ gṛhaṃ yayau | manasā krodhamādhāya gato'sau kauśiko muniḥ

स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् ।वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्॥ 15 ॥

sa gatvā cintayāmāsa nṛpakṛtyamasāmpratam | vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ tapasaḥ pratiṣedhanam

कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् ।विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्॥ 16 ॥

kopāviṣṭena manasā pratīkāramathākarot | vicintya bahudhā citte dānavaṃ ghoravigraham

प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् ।सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम्॥ 17 ॥

preṣayāmāsa taddeśaṃ vidhāya sūkarākṛtim | so'tikāyo mahākālaḥ kurvannādaṃ sudāruṇam

राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा ।मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च॥ 18 ॥

rājñaścopavane prāptastrāsayan rakṣakāṃstadā | mālatīnāṃ ca khaṇḍāni kadambānāṃ tathaiva ca

यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः ।दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान्॥ 19 ॥

yūthikānāṃ ca vṛndāni kampayaṃśca muhurmuhuḥ | dantena vilikhanbhūmiṃ samunmūlayate drumān

चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् ।करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून्॥ 20 ॥

campakānketakīkhaṇḍānmallikānāṃ ca pādapān | karavīrānuśīrāṃśca nicakhāna śubhānmṛdūn

मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा ।उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने॥ 21 ॥

mucukundānaśokāṃśca bakulāṃstilakāṃstathā | unmūlya kadanaṃ tatra cakāra sūkaro vane

वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः ।हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः॥ 22 ॥

vāṭikārakṣakāḥ sarve dudruvuḥ śastrapāṇayaḥ | hāheti cukruśustatra mālākārā bhṛśāturāḥ

बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः ।रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः॥ 23 ॥

bāṇaiḥ santāḍyamāno'pi yadā trasto na vai mṛgaḥ | rakṣakānpīḍayāmāsa kolaḥ kālasamadyutiḥ

ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः ।तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः॥ 24 ॥

te tadātibhayākrāntā rājānaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | tamūcustrāhi trāhīti vepamānā bhayākulāḥ

तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा ।पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः॥ 25 ॥

tānāgatānsamālokya bhayārtānbhūpatistadā | papraccha kiṃ bhayaṃ kasmānmāṃ bruvantu samāgatāḥ

नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः ।कस्माद्भयं समुत्पन्नं तद् ब्रुवन्तु ममाग्रतः॥ 26 ॥

nāhaṃ bibhemi devebhyo rākṣasebhyaśca rakṣakāḥ | kasmādbhayaṃ samutpannaṃ tad bruvantu mamāgrataḥ

हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल ।यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः॥ 27 ॥

hanmi caikena bāṇena taṃ śatruṃ durbhagaṃ kila | yo me'rātiḥ samutpanno loke pāpamatiḥ khalaḥ

देवो वा दानवो वापि तं निहन्मि शरैः शितैः ।क्व तिष्ठति कियद्रूपः कियद्बलसमन्वितः॥ 28 ॥

devo vā dānavo vāpi taṃ nihanmi śaraiḥ śitaiḥ | kva tiṣṭhati kiyadrūpaḥ kiyadbalasamanvitaḥ

मालाकारा ऊचुः - न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः ।कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने॥ 29 ॥

mālākārā ūcuḥ - na devo na ca daityo'sti na yakṣo na ca kinnaraḥ | kaścitkolo mahākāyo rājaṃstiṣṭhati kānane

पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ ।विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा॥ 30 ॥

puṣpavṛkṣānatimṛdūndantenonmūlayatyasau | vidīrṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ sūkareṇātiraṃhasā

विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्भिर्लकुटैस्तथा ।न बिभेति महाराज हन्तुमस्मानुपाद्रवत्॥ 31 ॥

viśikhaistāḍito'smābhirdṛṣadbhirlakuṭaistathā | na bibheti mahārāja hantumasmānupādravat

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः ।अश्वमारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति॥ 32 ॥

ityākarṇya vacasteṣāṃ rājā kopasamākulaḥ | aśvamāruhya tarasā jagāmopavanaṃ prati

सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः ।पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम्॥ 33 ॥

sainyena mahatā yukto gajāśvarathasaṃyutaḥ | padātivṛndasahitaḥ prayayau vanamuttamam

तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् ।वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत्॥ 34 ॥

tatrāpaśyanmahākolaṃ ghurghurantaṃ bhayānakam | vanaṃ bhagnaṃ ca saṃvīkṣya rājā krodhayuto'bhavat

चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् ।तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत्॥ 35 ॥

cāpe bāṇaṃ samāropya vikṛṣya ca śarāsanam | taṃ hantuṃ sūkaraṃ pāpaṃ tarasā samupākramat

समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् ।सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम्॥ 36 ॥

samālokya ca rājānaṃ cāpahastaṃ ruṣākulam | sammukho'bhyadravattūrṇaṃ kurvañchabdaṃ sudāruṇam

तमायान्तं समालोक्य वराहं विकृताननम् ।मुमोच विशिखं तस्मिन्हन्तुकामो महीपतिः॥ 37 ॥

tamāyāntaṃ samālokya varāhaṃ vikṛtānanam | mumoca viśikhaṃ tasminhantukāmo mahīpatiḥ

वञ्चयित्वाथ तद्बाणं सूकरस्तरसा बलात् ।निर्जगाम महावेगात्तमुल्लङ्घ्य नृपं तदा॥ 28b ॥

vañcayitvātha tadbāṇaṃ sūkarastarasā balāt | nirjagāma mahāvegāttamullaṅghya nṛpaṃ tadā

गच्छन्तं तं समालोक्य राजा कोपसमन्वितः ।मुमोच विशिखांस्तीक्ष्णांश्चापमाकृष्य यत्नतः॥ 39 ॥

gacchantaṃ taṃ samālokya rājā kopasamanvitaḥ | mumoca viśikhāṃstīkṣṇāṃścāpamākṛṣya yatnataḥ

क्षणं दृष्टिपथं राज्ञः क्षणं चादर्शनं गतः ।कुर्वन्बहुविधारावं सूकरं समुपाद्रवत्॥ 40 ॥

kṣaṇaṃ dṛṣṭipathaṃ rājñaḥ kṣaṇaṃ cādarśanaṃ gataḥ | kurvanbahuvidhārāvaṃ sūkaraṃ samupādravat

हरिश्चन्द्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह ।अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम्॥ 41 ॥

hariścandro'tikupito mṛgasyānujagāma ha | aśvena vāyuvegena vikṛṣya ca śarāsanam

इतस्ततस्ततः सैन्यमगमच्च वनान्तरम् ।एकाकी नृपतिः कोलं व्रजन्तं समुपाद्रवत्॥ 42 ॥

itastatastataḥ sainyamagamacca vanāntaram | ekākī nṛpatiḥ kolaṃ vrajantaṃ samupādravat

मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने ।तृषितः क्षुधितोऽत्यर्थं बभूव श्रान्तवाहनः॥ 43 ॥

madhyāhnasamaye rājā samprāpto vijane vane | tṛṣitaḥ kṣudhito'tyarthaṃ babhūva śrāntavāhanaḥ

सूकरोऽदर्शनं प्राप्तो राजा चिन्तातुरोऽभवत् ।मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुणे दीनवत्स्थितः॥ 44 ॥

sūkaro'darśanaṃ prāpto rājā cintāturo'bhavat | mārgabhraṣṭo'tivipine dāruṇe dīnavatsthitaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि न सहायोऽस्ति मे वने ।अज्ञातस्वपथः कुत्र व्रजामीति व्यचिन्तयत्॥ 45 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi na sahāyo'sti me vane | ajñātasvapathaḥ kutra vrajāmīti vyacintayat

एवं चिन्तयतस्तत्र विपिने जनवर्जिते ।राज्ञा चिन्तातुरोऽपश्यन्नदीं सुविमलोदकाम्॥ 46 ॥

evaṃ cintayatastatra vipine janavarjite | rājñā cintāturo'paśyannadīṃ suvimalodakām

वीक्ष्य तां मुदितो राजा पाययित्वा तुरङ्गकम् ।अश्वादुत्तेर्य विमलं पपौ पानीयमुत्तमम्॥ 47 ॥

vīkṣya tāṃ mudito rājā pāyayitvā turaṅgakam | aśvādutterya vimalaṃ papau pānīyamuttamam

जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः ।इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः॥ 48 ॥

jalaṃ pītvā nṛpastatra sukhamāpa mahīpatiḥ | ityeṣa nagaraṃ gantuṃ digbhrameṇātimohitaḥ

विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् ।ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम्॥ 49 ॥

viśvāmitrastu samprāpto vṛddhabrāhmaṇarūpadhṛk | nanāma vīkṣya rājā taṃ prītipūrvaṃ dvijottamam

तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् ।स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः॥ 50 ॥

tamuvāca gādhirājaḥ praṇamantaṃ nṛpottamam | svasti te'stu mahārāja kimarthamiha cāgataḥ

एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते ।ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम॥ 51 ॥

ekākī vijane rājan kiṃ cikīrṣitamatra te | brūhi sarvaṃ sthiro bhūtvā kāraṇaṃ nṛpasattama

राजोवाच - सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् ।समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान्॥ 52 ॥

rājovāca - sūkaro'timahākāyo balavānpuṣpakānanam | samupetya mamardāśu komalānpuṣpapādapān

तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् ।ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम॥ 53 ॥

taṃ nivārayituṃ duṣṭaṃ kare kṛtvā ca kārmukam | sasainyo'haṃ svanagarānnirgato munisattama

गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् ।पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम॥ 54 ॥

gato'sau dṛkpathātpāpo māyāvī kvāpi vegavān | pṛṣṭhato'hamapi prāptaḥ sainyaṃ kvāpi gataṃ mama

क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः ।न जाने पुरमार्गं च तथा सैन्यगतिं मुने॥ 55 ॥

kṣudhitastṛṣitaścāhaṃ sainyabhraṣṭastvihāgataḥ | na jāne puramārgaṃ ca tathā sainyagatiṃ mune

पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति ।ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने॥ 56 ॥

panthānaṃ darśaya vibho vrajāmi nagaraṃ prati | mamātra bhāgyayogena prāptastvaṃ vijane vane

अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः ।राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा॥ 57 ॥

ayodhyādipatiścāhaṃ hariścandro'tiviśrutaḥ | rājasūyasya kartā ca vāñchitārthapradaḥ sadā

धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम ।आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम्॥ 58 ॥

dhanecchā yadi te brahman yajñārthaṃ dvijasattama | āgantavyamayodhyāyāṃ dāsyāmi vipulaṃ dhanam