Skandha 7, Adhyāya 19

इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः ।प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप॥ 1 ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā bhūpateḥ kauśiko muniḥ | prahasya pratyuvācedaṃ hariścandraṃ tathā nṛpa

राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् ।स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा॥ 2 ॥

rājaṃstīrthamidaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ pāpanāśanam | snānaṃ kuru mahābhāga pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā

कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशाम्पते ।दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने॥ 3 ॥

kālaḥ śubhatamo'stīha tīrthe snātvā viśāmpate | dānaṃ dadasva śaktyātra puṇyatīrthe'tipāvane

प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति ।स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥ 4 ॥

prāpya tīrthaṃ mahāpuṇyamasnātvā yastu gacchati | sa bhavedātmahā bhūya iti svāyambhuvo'bravīt

तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः ।दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः॥ 5 ॥

tasmāttīrthavare rājan kuru puṇyaṃ svaśaktitaḥ | darśayiṣyāmi mārgaṃ te gantāsi nagaraṃ tataḥ

आगमिष्यामहं मार्गदर्शनार्थं तवानघ ।त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः॥ 6 ॥

āgamiṣyāmahaṃ mārgadarśanārthaṃ tavānagha | tvayā sahādya kākutstha tava dānena toṣitaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम् ।वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम्॥ 7 ॥

tacchrutvā vacanaṃ rājā muneḥ kapaṭamaṇḍitam | vāsāṃsyuttārya vidhivatsnātumabhyāyayau nadīm

बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः ।अवश्यम्भावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत्॥ 8 ॥

bandhayitvā hayaṃ vṛkṣe munivākyena mohitaḥ | avaśyambhāviyogena tadvaśastu tadābhavat

राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ।विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते॥ 9 ॥

rājā snānavidhiṃ kṛtvā santarpya pitṛdevatāḥ | viśvāmitramuvācedaṃ svāmin dānaṃ dadāmi te

यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् ।गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम्॥ 10 ॥

yadicchasi mahābhāga tatte dāsyāmi sāmpratam | gāvo bhūmirhiraṇyaṃ ca gajāśvarathavāhanam

नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद् व्रतं पुरा ।राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि॥ 11 ॥

nādeyaṃ me kimapyasti kṛtametad vrataṃ purā | rājasūye makhaśreṣṭhe munīnāṃ sannidhāvapi

तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने ।यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम्॥ 12 ॥

tasmāttvamiha samptāptastīrthe'sminpravare mune | yatte'sti vāñchitaṃ brūhi dadāmi tava vāñchitam

मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि ।वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले॥ 13 ॥

mayā pūrvaṃ śrutā rājan kīrtiste vipulā bhuvi | vasiṣṭhena ca samproktā dātā nāsti mahītale

हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः ।तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति॥ 14 ॥

hariścandro nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśe mahīpatiḥ | tādṛśo nṛpatirdātā na bhūto na bhaviṣyati

पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा ।अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः॥ 15 ॥

pṛthivyāṃ paramodārastriśaṅkutanayo yathā | atastvāṃ prārthayāmyadya vivāho me'sti pārthivaḥ

पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् ।राजोवाच - विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव॥ 16 ॥

putrasya ca mahābhāga tadarthaṃ dehi me dhanam | rājovāca - vivāhaṃ kuru viprendra dadāmi prārthitaṃ tava

यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यास्मि निश्चितम् ।इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः॥ 17 ॥

yadicchasi dhanaṃ kāmaṃ dātā tasyāsmi niścitam | ityuktaḥ kauśikastena vañcanātatparo muniḥ

उद्भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् ।कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी॥ 18 ॥

udbhāvya māyāṃ gāndharvīṃ pārthivāyāpyadarśayat | kumāraḥ sukāmāraśca kanyā ca daśavārṣikī

एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम ।राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः॥ 19 ॥

etayoḥ kāryamapyadya kartavyaṃ nṛpasattama | rājasūyādhikaṃ puṇyaṃ gṛhasthasya vivāhataḥ

भविष्यति तवाद्यैव विप्रपुत्रविवाहतः ।तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः॥ 20 ॥

bhaviṣyati tavādyaiva vipraputravivāhataḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājā māyayā tasya mohitaḥ

तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा ।तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान्॥ 21 ॥

tatheti ca pratijñāya novācālpaṃ vacastathā | tena darśitamārgo'sau nagaraṃ prati jagmivān

विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाऽऽश्रमं ययौ ।कृतोद्वाहविधिस्तावद्विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम्॥ 22 ॥

viśvāmitro'pi rājānaṃ vañcayitvā''śramaṃ yayau | kṛtodvāhavidhistāvadviśvāmitro'bravīnnṛpam

वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् ।राजोवाच - किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल॥ 23 ॥

vedīmadhye nṛpādya tvaṃ dehi dānaṃ yathepsitam | rājovāca - kiṃ te'bhīṣṭaṃ dvija brūhi dadāmi vāñchitaṃ kila

अदेयमपि संसरे यशःकामोऽस्मि साम्प्रतम् ।व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै॥ 24 ॥

adeyamapi saṃsare yaśaḥkāmo'smi sāmpratam | vyarthaṃ hi jīvitaṃ tasya vibhavaṃ prāpya yena vai

नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम् ।राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम्॥ 25 ॥

nopārjitaṃ yaśaḥ śuddhaṃ paralokasukhapradam | rājyaṃ dehi mahārāja varāya saparicchadam

गजाश्वरथरत्नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने ।मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः॥ 26 ॥

gajāśvaratharatnāḍhyaṃ vedīmadhye'tipāvane | mohito māyayā tasya śrutvā vākyaṃ munernṛpaḥ

दत्तमित्युक्तवान् राज्यमविचार्य यदृच्छया ।गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः॥ 27 ॥

dattamityuktavān rājyamavicārya yadṛcchayā | gṛhītamiti taṃ prāha viśvāmitro'tiniṣṭhuraḥ

दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते ।दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत्॥ 28 ॥

dakṣiṇāṃ dehi rājendra dānayogyāṃ mahāmate | dakṣiṇārahitaṃ dānaṃ niṣphalaṃ manurabravīt

तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम् ।इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः॥ 29 ॥

tasmāddānaphalāya tvaṃ yathoktāṃ dehi dakṣiṇām | ityuktastu tadā rājā tamuvācātivismitaḥ

ब्रूहि कियद्धनं तुभ्यं देयं स्वामिन् मयाधुना ।दक्षिणानिष्क्रयं साधो वद तावत्प्रमाणकम्॥ 30 ॥

brūhi kiyaddhanaṃ tubhyaṃ deyaṃ svāmin mayādhunā | dakṣiṇāniṣkrayaṃ sādho vada tāvatpramāṇakam

दानपूर्त्यै प्रदास्यामि स्वस्थो भव तपोधन ।विश्वामित्रस्तु तच्छ्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम्॥ 31 ॥

dānapūrtyai pradāsyāmi svastho bhava tapodhana | viśvāmitrastu tacchrutvā tamāha medinīpatim

हेमभारद्वयं सार्धं दक्षिणां देहि साम्प्रतम् ।दास्यामीति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः॥ 32 ॥

hemabhāradvayaṃ sārdhaṃ dakṣiṇāṃ dehi sāmpratam | dāsyāmīti pratiśrutya tasmai rājātivismitaḥ

तदैव सैनिकास्तस्य वीक्षमाणाः समागताः ।दृष्ट्वा महीपतिं व्यग्रं तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः॥ 33 ॥

tadaiva sainikāstasya vīkṣamāṇāḥ samāgatāḥ | dṛṣṭvā mahīpatiṃ vyagraṃ tuṣṭuvuste mudānvitāḥ

श्रुत्वा तेषां वचो राजा नोक्त्वा किञ्चिच्छुभाशुभम् ।चिन्तयन्स्वकृतं कर्म ययावन्तःपुरे ततः॥ 34 ॥

śrutvā teṣāṃ vaco rājā noktvā kiñcicchubhāśubham | cintayansvakṛtaṃ karma yayāvantaḥpure tataḥ

किं मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समर्पितम् ।वञ्चितोऽहं द्विजेनात्र वने पाटच्चरैरिव॥ 35 ॥

kiṃ mayā svīkṛtaṃ dānaṃ sarvasvaṃ yatsamarpitam | vañcito'haṃ dvijenātra vane pāṭaccarairiva

राज्यं सोपस्करं तस्मै मया सर्वं प्रतिश्रुतम् ।भारद्वयं सुवर्णस्य सार्धं च दक्षिणा पुनः॥ 36 ॥

rājyaṃ sopaskaraṃ tasmai mayā sarvaṃ pratiśrutam | bhāradvayaṃ suvarṇasya sārdhaṃ ca dakṣiṇā punaḥ

किं करोमि मतिर्भ्रष्टा न ज्ञातं कपटं मुनेः ।प्रतारितोऽहं सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना॥ 37 ॥

kiṃ karomi matirbhraṣṭā na jñātaṃ kapaṭaṃ muneḥ | pratārito'haṃ sahasā brāhmaṇena tapasvinā

न जाने दैवकार्यं वै हा दैव किं भविष्यति ।इति चिन्तापरो राजा गृहं प्राप्तोऽतिविह्वलः॥ 38 ॥

na jāne daivakāryaṃ vai hā daiva kiṃ bhaviṣyati | iti cintāparo rājā gṛhaṃ prāpto'tivihvalaḥ

पतिं चिन्तापरं दृष्त्वा राज्ञी पप्रच्छ कारणम् ।किं प्रभो विमना भासि का चिन्ता ब्रूहि साम्प्रतम्॥ 39 ॥

patiṃ cintāparaṃ dṛṣtvā rājñī papraccha kāraṇam | kiṃ prabho vimanā bhāsi kā cintā brūhi sāmpratam

वनात्पुत्रः समायातो राजसूयः कृतः पुरा ।कस्माच्छोचसि राजेन्द्र शोकस्य कारणं वद॥ 40 ॥

vanātputraḥ samāyāto rājasūyaḥ kṛtaḥ purā | kasmācchocasi rājendra śokasya kāraṇaṃ vada

नारातिर्विद्यते क्वापि बलवान्दुर्बलोऽपि वा ।वरुणोऽपि सुसन्तुष्टः कृतकृत्योऽसि भूतले॥ 41 ॥

nārātirvidyate kvāpi balavāndurbalo'pi vā | varuṇo'pi susantuṣṭaḥ kṛtakṛtyo'si bhūtale

चिन्तया क्षीयते देहो नास्ति चिन्तासमा मृतिः ।त्यज्यतां नृपशार्दूल स्वस्थो भव विचक्षण॥ 42 ॥

cintayā kṣīyate deho nāsti cintāsamā mṛtiḥ | tyajyatāṃ nṛpaśārdūla svastho bhava vicakṣaṇa

तन्निशम्य प्रियावाक्यं प्रीतिपूर्वं नराधिपः ।प्रोवाच किञ्चिच्चिन्तायाः कारणं च शुभाशुभम्॥ 43 ॥

tanniśamya priyāvākyaṃ prītipūrvaṃ narādhipaḥ | provāca kiñciccintāyāḥ kāraṇaṃ ca śubhāśubham

भोजनं न चकाराऽसौ चिन्ताविष्टस्तथा नृपः ।सुप्त्वापि शयने शुभ्रे लेभे निद्रां न भूमिपः॥ 44 ॥

bhojanaṃ na cakārā'sau cintāviṣṭastathā nṛpaḥ | suptvāpi śayane śubhre lebhe nidrāṃ na bhūmipaḥ

प्रातरुत्थाय चिन्तार्तो यावत्सन्ध्यादिकाः क्रियाः ।करोति नृपतिस्तावद्विश्वामित्रः समागतः॥ 45 ॥

prātarutthāya cintārto yāvatsandhyādikāḥ kriyāḥ | karoti nṛpatistāvadviśvāmitraḥ samāgataḥ

क्षत्रा निवेदितो राज्ञे मुनिः सर्वस्वहारकः ।आगत्योवाच राजानं प्रणमन्तं पुनः पुनः॥ 46 ॥

kṣatrā nivedito rājñe muniḥ sarvasvahārakaḥ | āgatyovāca rājānaṃ praṇamantaṃ punaḥ punaḥ

राजंस्त्यज स्वराज्यं मे देहि वाचा प्रतिश्रुतम् ।सुवर्णं स्पृश राजेन्द्र सत्यवाग्भव साम्प्रतम्॥ 47 ॥

rājaṃstyaja svarājyaṃ me dehi vācā pratiśrutam | suvarṇaṃ spṛśa rājendra satyavāgbhava sāmpratam

स्वामिन् राज्यं तवेदं मे मया दत्तं किलाधुना ।त्यक्त्वान्यत्र गमिष्यामि मा चिन्ता कुरु कौशिक॥ 48 ॥

svāmin rājyaṃ tavedaṃ me mayā dattaṃ kilādhunā | tyaktvānyatra gamiṣyāmi mā cintā kuru kauśika

सर्वस्वं मम ते ब्रह्मन् गृहीतं विधिवद्विभो ।सुवर्णदक्षिणां दातुमशक्तोऽस्म्यधुना द्विज॥ 49 ॥

sarvasvaṃ mama te brahman gṛhītaṃ vidhivadvibho | suvarṇadakṣiṇāṃ dātumaśakto'smyadhunā dvija

दानं ददामि ते तावद्यावन्मे स्याद्धनागमः ।पुनश्चेत्कालयोगेन तदा दास्यामि दक्षिणाम्॥ 50 ॥

dānaṃ dadāmi te tāvadyāvanme syāddhanāgamaḥ | punaścetkālayogena tadā dāsyāmi dakṣiṇām

इत्युक्त्वा नृपतिः प्राह पुत्रं भार्यां च माधवीम् ।राज्यमस्मै प्रदत्तं वै मया वेद्यां सुविस्तरम्॥ 51 ॥

ityuktvā nṛpatiḥ prāha putraṃ bhāryāṃ ca mādhavīm | rājyamasmai pradattaṃ vai mayā vedyāṃ suvistaram

हस्त्यश्वरथसंयुक्तं रत्नहेमसमन्वितम् ।त्यक्त्वा त्रीणि शरीराणि सर्वं चास्मै समर्पितम्॥ 52 ॥

hastyaśvarathasaṃyuktaṃ ratnahemasamanvitam | tyaktvā trīṇi śarīrāṇi sarvaṃ cāsmai samarpitam

त्यक्त्वायोध्यां गमिष्यामि कुत्रचिद्वनगह्वरे गृह्णात्विदं मुनिः सम्यग्राज्यं सर्वसमृद्धिमत्॥ 53 ॥

tyaktvāyodhyāṃ gamiṣyāmi kutracidvanagahvare gṛhṇātvidaṃ muniḥ samyagrājyaṃ sarvasamṛddhimat

इत्याभाष्य सुतं भार्यां हरिश्चन्द्रः स्वमन्दिरात् ।विनिर्गतः सुधर्मात्मा मानयंस्तं द्विजोत्तमम्॥ 54 ॥

ityābhāṣya sutaṃ bhāryāṃ hariścandraḥ svamandirāt | vinirgataḥ sudharmātmā mānayaṃstaṃ dvijottamam

व्रजन्तं भूपतिं वीक्ष्य भार्यापुत्रावुभावपि ।चिन्तातुरौ सुदीनास्यौ जग्मतुः पृष्ठतस्तदा॥ 55 ॥

vrajantaṃ bhūpatiṃ vīkṣya bhāryāputrāvubhāvapi | cintāturau sudīnāsyau jagmatuḥ pṛṣṭhatastadā

हाहाकारो महानासीन्नगरे वीक्ष्य तांस्तथा ।चुक्रुशुः प्राणिनः सर्वे साकेतपुरवासिनः॥ 56 ॥

hāhākāro mahānāsīnnagare vīkṣya tāṃstathā | cukruśuḥ prāṇinaḥ sarve sāketapuravāsinaḥ

हा राजन् किं कृतं कर्म कुतः क्लेशः समागतः ।वञ्चितोऽसि महाराज विधिनापण्डितेन ह॥ 57 ॥

hā rājan kiṃ kṛtaṃ karma kutaḥ kleśaḥ samāgataḥ | vañcito'si mahārāja vidhināpaṇḍitena ha

सर्वे वर्णास्तदा दुःखमाप्नुयुस्तं महीपतिम् ।विलोक्य भार्यया सार्धं पुत्रेण च महात्मना॥ 58 ॥

sarve varṇāstadā duḥkhamāpnuyustaṃ mahīpatim | vilokya bhāryayā sārdhaṃ putreṇa ca mahātmanā

निनिन्दुर्ब्राह्मणं तं तु दुराचारं पुरौकसः ।धूर्तोऽयमिति भाषन्तो दुःखार्ता ब्राह्मणादयः॥ 59 ॥

ninindurbrāhmaṇaṃ taṃ tu durācāraṃ puraukasaḥ | dhūrto'yamiti bhāṣanto duḥkhārtā brāhmaṇādayaḥ

निर्गत्य नगरात्तस्माद्विश्वामित्रः क्षितीश्वरम् ।गच्छन्तं तमुवाचेदं समेत्य निष्ठुरं वचः॥ 60 ॥

nirgatya nagarāttasmādviśvāmitraḥ kṣitīśvaram | gacchantaṃ tamuvācedaṃ sametya niṣṭhuraṃ vacaḥ

दक्षिणायाः सुवर्णं मे दत्त्वा गच्छ नराधिप ।नाहं दास्यामि वा ब्रूहि मया त्यक्तं सुवर्णकम्॥ 61 ॥

dakṣiṇāyāḥ suvarṇaṃ me dattvā gaccha narādhipa | nāhaṃ dāsyāmi vā brūhi mayā tyaktaṃ suvarṇakam

राज्यं गृहाण वा सर्वं लोभश्चेद्धृति वर्तते ।दत्तं चेन्मन्यसे राजन् देहि यत्तत्प्रतिश्रुतम्॥ 62 ॥

rājyaṃ gṛhāṇa vā sarvaṃ lobhaśceddhṛti vartate | dattaṃ cenmanyase rājan dehi yattatpratiśrutam

एवं ब्रुवन्तं गाधेयं हरिश्चन्द्रो महीपतिः ।प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत्॥ 63 ॥

evaṃ bruvantaṃ gādheyaṃ hariścandro mahīpatiḥ | praṇipatya sudīnātmā kṛtāñjalipuṭo'bravīt