Skandha 7, Adhyāya 21

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः ।अन्तकेन समः क्रुद्धो धनं स्वं याचितुं हृदा॥ 1 ॥

etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ | antakena samaḥ kruddho dhanaṃ svaṃ yācituṃ hṛdā

तमालोक्य हरिश्चन्द्रः पपात भुवि मूर्च्छितः ।स वारिणा तमभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत्॥ 2 ॥

tamālokya hariścandraḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ | sa vāriṇā tamabhyukṣya rājānamidamabravīt

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र स्वां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ।ऋणं धारयतां दुःखमहन्यहनि वर्धते॥ 3 ॥

uttiṣṭhottiṣṭha rājendra svāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām | ṛṇaṃ dhārayatāṃ duḥkhamahanyahani vardhate

आप्यायमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा ।अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च॥ 4 ॥

āpyāyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā | avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca

पुनर्मोहं समापेदे ह्यथ क्रोधं ययौ मुनिः समाश्वास्य च राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः॥ 5 ॥

punarmohaṃ samāpede hyatha krodhaṃ yayau muniḥ samāśvāsya ca rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ

दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धैर्यमवेक्षसे ।सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी॥ 6 ॥

dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dhairyamavekṣase | satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī

सत्ये प्रोक्तः परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम्॥ 7 ॥

satye proktaḥ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ | aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam

अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेकं विशिष्यते ।अथवा किं ममैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम्॥ 8 ॥

aśvamedhasahasrāddhi satyamekaṃ viśiṣyate | athavā kiṃ mamaitena proktenāsti prayojanam

मदीयां दक्षिणां राजन्न दास्यति भवान्यदि ।अस्ताचलगते ह्यर्के शप्स्यामि त्वामतो ध्रुवम्॥ 9 ॥

madīyāṃ dakṣiṇāṃ rājanna dāsyati bhavānyadi | astācalagate hyarke śapsyāmi tvāmato dhruvam

इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ।दुःखीभूतोऽवनौ निःस्वो नृशंसमुनिनार्दितः॥ 10 ॥

ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ | duḥkhībhūto'vanau niḥsvo nṛśaṃsamuninārditaḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारगः ।ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं निर्ययौ स्वगृहाद् बहिः॥ 11 ॥

etasminnantare tatra brāhmaṇo vedapāragaḥ | brāhmaṇairbahubhiḥ sārdhaṃ niryayau svagṛhād bahiḥ

ततो राज्ञी तु तं दृष्ट्वा आयान्तं तापसं स्थितम् ।उवाच वाक्यं राजानं धर्मार्थसहितं तदा॥ 12 ॥

tato rājñī tu taṃ dṛṣṭvā āyāntaṃ tāpasaṃ sthitam | uvāca vākyaṃ rājānaṃ dharmārthasahitaṃ tadā

त्रयाणामपि वर्णानां पिता ब्राह्मण उच्यते ।पितृद्रव्यं हि पुत्रेण ग्रहीतव्यं न संशयः॥ 13 ॥

trayāṇāmapi varṇānāṃ pitā brāhmaṇa ucyate | pitṛdravyaṃ hi putreṇa grahītavyaṃ na saṃśayaḥ

तस्मादयं प्रार्थनीयो धनार्थमिति मे मतिः ।राजोवाच - नाहं प्रतिग्रहं काङ्क्षे क्षत्रियोऽहं सुमध्यमे॥ 14 ॥

tasmādayaṃ prārthanīyo dhanārthamiti me matiḥ | rājovāca - nāhaṃ pratigrahaṃ kāṅkṣe kṣatriyo'haṃ sumadhyame

याचनं खलु विप्राणां क्षत्रियाणां न विद्यते ।गुरुर्हि विप्रो वर्णानां पूजनीयोऽस्ति सर्वदा॥ 15 ॥

yācanaṃ khalu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ na vidyate | gururhi vipro varṇānāṃ pūjanīyo'sti sarvadā

तस्माद् गुरुर्न याच्यः स्यात्क्षत्रियाणां विशेषतः ।यजनाध्ययनं दानं क्षत्रियस्य विधीयते॥ 16 ॥

tasmād gururna yācyaḥ syātkṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ | yajanādhyayanaṃ dānaṃ kṣatriyasya vidhīyate

शरणागतानामभयं प्रजानां प्रतिपालनम् ।न चाप्येवं तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वचः॥ 17 ॥

śaraṇāgatānāmabhayaṃ prajānāṃ pratipālanam | na cāpyevaṃ tu vaktavyaṃ dehīti kṛpaṇaṃ vacaḥ

ददामीत्येव मे देवि हृदये निहितं वचः ।अर्जितं कुत्रचिद् द्रव्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम्॥ 18 ॥

dadāmītyeva me devi hṛdaye nihitaṃ vacaḥ | arjitaṃ kutracid dravyaṃ brāhmaṇāya dadāmyaham

कालः समविषमकरः परिभवसम्मानमानदः कालः ।कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च॥ 19 ॥

kālaḥ samaviṣamakaraḥ paribhavasammānamānadaḥ kālaḥ | kālaḥ karoti puruṣaṃ dātāraṃ yācitāraṃ ca

विप्रेण विदुषा राजा क्रुद्धेनातिबलीयसा ।राज्यान्निरस्तः सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम्॥ 20 ॥

vipreṇa viduṣā rājā kruddhenātibalīyasā | rājyānnirastaḥ saukhyācca paśya kālasya ceṣṭitam

राजोवाच - असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता ।न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम्॥ 21 ॥

rājovāca - asinā tīkṣṇadhāreṇa varaṃ jihvā dvidhā kṛtā | na tu mānaṃ parityajya dehi dehīti bhāṣitam

क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् ।ददामि वाहं नित्यं हि भुजवीर्यार्जितं धनम्॥ 22 ॥

kṣatriyo'haṃ mahābhāge na yāce kiñcidapyaham | dadāmi vāhaṃ nityaṃ hi bhujavīryārjitaṃ dhanam

यदि ते हि महाराज याचितुं न क्षमं मनः ।अहं तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवैः॥ 23 ॥

yadi te hi mahārāja yācituṃ na kṣamaṃ manaḥ | ahaṃ tu nyāyato dattā devairapi savāsavaiḥ

अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चैव महाद्युते ।मन्मौल्यं सङ्गृहीत्वाथ गुर्वर्थं सम्प्रदीयताम्॥ 24 ॥

ahaṃ śāsyā ca patyā ca rakṣyā caiva mahādyute | manmaulyaṃ saṅgṛhītvātha gurvarthaṃ sampradīyatām

एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः ।कष्टं कष्टमिति प्रोच्य विललापातिदुःखितः॥ 25 ॥

etadvākyamupaśrutya hariścandro mahīpatiḥ | kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya vilalāpātiduḥkhitaḥ

भार्या च भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ।विप्रशापाग्निदग्धत्वान्नीचत्वमुपयास्यसि॥ 26 ॥

bhāryā ca bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama | vipraśāpāgnidagdhatvānnīcatvamupayāsyasi

न द्युतहेतोर्न च मद्यहेतो- र्न राज्यहेतोर्न च भोगहेतोः ।ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्वं सत्यव्रतत्वं सफलं कुरुष्व॥ 27 ॥

na dyutahetorna ca madyaheto- rna rājyahetorna ca bhogahetoḥ | dadasva gurvarthamato mayā tvaṃ satyavratatvaṃ saphalaṃ kuruṣva