Skandha 7, Adhyāya 22

स तया नोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ।प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं ते सुनिर्घृणः॥ 1 ॥

sa tayā nodyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ | prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ te sunirghṛṇaḥ

नृशंसैरपि यत्कर्तुं न शक्यं तत्करोम्यहम् ।यदि ते भ्राजते वाणी वक्तुमीदृक्सुनिष्ठुरम्॥ 2 ॥

nṛśaṃsairapi yatkartuṃ na śakyaṃ tatkaromyaham | yadi te bhrājate vāṇī vaktumīdṛksuniṣṭhuram

एवमुक्त्वा ततो राजा गत्वा नगरमातुरः ।अवतार्य तदा रङ्गे तां भार्यां नृपसत्तमः ।बाष्पगद्गदकण्ठस्तु ततो वचनमब्रवीत् ।भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम॥ 4 ॥

evamuktvā tato rājā gatvā nagaramāturaḥ | avatārya tadā raṅge tāṃ bhāryāṃ nṛpasattamaḥ | bāṣpagadgadakaṇṭhastu tato vacanamabravīt | bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama

कस्यचिद्यदि कार्यं स्याद्दास्या प्राणेष्टया मम ।स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्स्वं धारयाम्यहम्॥ 5 ॥

kasyacidyadi kāryaṃ syāddāsyā prāṇeṣṭayā mama | sa bravītu tvarāyukto yāvatsvaṃ dhārayāmyaham

तेऽब्रुवन्पण्डिताः कस्त्वं पत्नीं विक्रेतुमागतः ।राजोवाच - किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः॥ 6 ॥

te'bruvanpaṇḍitāḥ kastvaṃ patnīṃ vikretumāgataḥ | rājovāca - kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso'hamamānuṣaḥ

राक्षसो वास्मि कठिनस्ततः पापं करोम्यहम् ।तं शब्दं सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्ररूपधृक्॥ 7 ॥

rākṣaso vāsmi kaṭhinastataḥ pāpaṃ karomyaham | taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā kauśiko viprarūpadhṛk

वृद्धरूपं समास्थाय हरिश्चन्द्रमभाषत ।समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः॥ 8 ॥

vṛddharūpaṃ samāsthāya hariścandramabhāṣata | samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ

अस्ति मे वित्तमतुलं सुकुमारी च मे प्रिया ।गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात्प्रयच्छ मे॥ 9 ॥

asti me vittamatulaṃ sukumārī ca me priyā | gṛhakarma na śaknoti kartumasmātprayaccha me

अहं गृह्णामि दासीं तु कति दास्यामि ते धनम् ।एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः॥ 10 ॥

ahaṃ gṛhṇāmi dāsīṃ tu kati dāsyāmi te dhanam | evamukte tu vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ

विदीर्णं तु मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ।कर्मणश्च वयोरूपशीलानां तव योषितः॥ 11 ॥

vidīrṇaṃ tu mano duḥkhānna cainaṃ kiñcidabravīt | karmaṇaśca vayorūpaśīlānāṃ tava yoṣitaḥ

अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ।धर्मशास्त्रेषु यद् दृष्टं स्त्रियो मौल्यं नरस्य च॥ 12 ॥

anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me'balām | dharmaśāstreṣu yad dṛṣṭaṃ striyo maulyaṃ narasya ca

द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता ।कोटिमौल्यं सुवर्णस्य स्त्रियः पुंसस्तथार्बुदम्॥ 13 ॥

dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā | koṭimaulyaṃ suvarṇasya striyaḥ puṃsastathārbudam

इत्याकर्ण वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः ।दुःखेन महताऽऽविष्टो न चैनं किञ्चिदब्रवीत्॥ 14 ॥

ityākarṇa vacastasya hariścandro mahīpatiḥ | duḥkhena mahatā''viṣṭo na cainaṃ kiñcidabravīt

ततः स विप्रो नृपतेः पुरतो वल्कलोपरि ।धनं निधाय केशेषु धृत्वा राज्ञीमकर्षयत्॥ 15 ॥

tataḥ sa vipro nṛpateḥ purato valkalopari | dhanaṃ nidhāya keśeṣu dhṛtvā rājñīmakarṣayat

मुञ्च मुञ्चार्य मां सद्यो यावत्पश्याम्यहं सुतम् ।दुर्लभं दर्शनं विप्र पुनरस्य भविष्यति॥ 16 ॥

muñca muñcārya māṃ sadyo yāvatpaśyāmyahaṃ sutam | durlabhaṃ darśanaṃ vipra punarasya bhaviṣyati

पश्येह पुत्र मामेवं मातरं दास्यतां गताम् ।मां मास्प्राक्षी राजपुत्र न स्पृश्याहं त्वयाधुना॥ 17 ॥

paśyeha putra māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām | māṃ māsprākṣī rājaputra na spṛśyāhaṃ tvayādhunā

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाऽऽकृष्टां तु मातरम् ।समभ्यधावदम्बेति वदन्साश्रुविलोचनः॥ 18 ॥

tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā''kṛṣṭāṃ tu mātaram | samabhyadhāvadambeti vadansāśruvilocanaḥ

हस्ते वस्त्रं समाकर्षन् काकपक्षधरः स्खलन् ।तमागतं द्विजः क्रोधाद् बालमप्याहनत्तदा॥ 19 ॥

haste vastraṃ samākarṣan kākapakṣadharaḥ skhalan | tamāgataṃ dvijaḥ krodhād bālamapyāhanattadā

वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैव मुञ्चति मातरम् ।प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं हि बालकम्॥ 20 ॥

vadaṃstathāpi so'mbeti naiva muñcati mātaram | prasādaṃ kuru me nātha krīṇīṣvemaṃ hi bālakam

क्रीतापि नाहं भविता विनैनं कार्यसाधिका ।इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादं कुरु मे प्रभो॥ 21 ॥

krītāpi nāhaṃ bhavitā vinainaṃ kāryasādhikā | itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādaṃ kuru me prabho

गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां मम बालकः ।स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम्॥ 22 ॥

gṛhyatāṃ vittametatte dīyatāṃ mama bālakaḥ | strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam

शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमौल्यं तथापरैः ।द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता॥ 23 ॥

śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimaulyaṃ tathāparaiḥ | dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā

कोटिमौल्यं स्त्रियः प्रोक्तं पुरुषस्य तथार्बुदम् ।तथैव तस्य तद्वित्तं पुरः क्षिप्तं पटे पुनः॥ 24 ॥

koṭimaulyaṃ striyaḥ proktaṃ puruṣasya tathārbudam | tathaiva tasya tadvittaṃ puraḥ kṣiptaṃ paṭe punaḥ

प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ।प्रतस्थे स गृहं क्षिप्रं तया सह मुदान्वितः॥ 25 ॥

pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat | pratasthe sa gṛhaṃ kṣipraṃ tayā saha mudānvitaḥ

प्रदक्षिणां तु सा कृत्वा जानुभ्यां प्रणता स्थिता ।बाष्पपर्याकुला दीना त्विदं वचनमब्रवीत्॥ 26 ॥

pradakṣiṇāṃ tu sā kṛtvā jānubhyāṃ praṇatā sthitā | bāṣpaparyākulā dīnā tvidaṃ vacanamabravīt

यदि दत्तं यदि हुतं ब्राह्मणास्तर्पिता यदि ।तेन पुण्येन मे भर्ता हरिश्चन्द्रोऽस्तु वै पुनः॥ 27 ॥

yadi dattaṃ yadi hutaṃ brāhmaṇāstarpitā yadi | tena puṇyena me bhartā hariścandro'stu vai punaḥ

पादयोः पतितां दृष्ट्वा प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।हाहेति च वदन् राजा विललापाकुलेन्द्रियः॥ 28 ॥

pādayoḥ patitāṃ dṛṣṭvā prāṇebhyo'pi garīyasīm | hāheti ca vadan rājā vilalāpākulendriyaḥ

वियुक्तेयं कथं जाता सत्यशीलगुणान्विता ।वृक्षच्छायापि वृक्षं तं न जहाति कदाचन॥ 29 ॥

viyukteyaṃ kathaṃ jātā satyaśīlaguṇānvitā | vṛkṣacchāyāpi vṛkṣaṃ taṃ na jahāti kadācana

एवं भार्यां वदित्वाथ सुसम्बद्धं परस्परम् ।पुत्रं च तमुवाचेदं मां त्वं हित्वा क्व यास्यसि॥ 30 ॥

evaṃ bhāryāṃ vaditvātha susambaddhaṃ parasparam | putraṃ ca tamuvācedaṃ māṃ tvaṃ hitvā kva yāsyasi

कां दिशं प्रति यास्यामि को मे दुःखं निवारयेत् ।राज्यत्यागे न मे दुःखं वनवासे न मे द्विज॥ 31 ॥

kāṃ diśaṃ prati yāsyāmi ko me duḥkhaṃ nivārayet | rājyatyāge na me duḥkhaṃ vanavāse na me dvija

यत्पुत्रेण वियोगो मे एवमाह स भूपतिः ।सद्भर्तृभोग्या हि सदा लोके भार्या भवन्ति हि॥ 32 ॥

yatputreṇa viyogo me evamāha sa bhūpatiḥ | sadbhartṛbhogyā hi sadā loke bhāryā bhavanti hi

मया त्यक्तासि कल्याणि दुःखेन विनियोजिता ।इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं सर्वराज्यसुखोचितम्॥ 33 ॥

mayā tyaktāsi kalyāṇi duḥkhena viniyojitā | ikṣvākuvaṃśasambhūtaṃ sarvarājyasukhocitam

मामीदृशां पतिं प्राप्य दासीभावं गता ह्यसि ।ईदृशे मज्जमानं मां सुमहच्छोकसागरे॥ 34 ॥

māmīdṛśāṃ patiṃ prāpya dāsībhāvaṃ gatā hyasi | īdṛśe majjamānaṃ māṃ sumahacchokasāgare

को मामुद्धरते देवि पौराणाख्यानविस्तरैः ।पश्यतस्तस्य राजर्षेः कशाघातैः सुदारुणैः॥ 35 ॥

ko māmuddharate devi paurāṇākhyānavistaraiḥ | paśyatastasya rājarṣeḥ kaśāghātaiḥ sudāruṇaiḥ

घातयित्वा तु विप्रेशो नेतुं समुपचक्रमे ।नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः॥ 36 ॥

ghātayitvā tu vipreśo netuṃ samupacakrame | nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryāputrau sa pārthivaḥ

विललापातिदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ।यां न वायुर्न वाऽऽदित्यो न चन्द्रो न पृथ्ग्जनाः॥ 37 ॥

vilalāpātiduḥkhārto niḥśvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ | yāṃ na vāyurna vā''dityo na candro na pṛthgjanāḥ

दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ।सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः॥ 38 ॥

dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā | sūryavaṃśaprasūto'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ

सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ।हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नयः॥ 39 ॥

samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim | hā priye hā śiśo vatsa mamānāryasya durnayaḥ

दैवाधीनदशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ।एवं विलपितो राज्ञोऽग्रे विप्रोऽन्तरधीयत॥ 40 ॥

daivādhīnadaśāṃ prāpto na mṛto'smi tathāpi dhik | evaṃ vilapito rājño'gre vipro'ntaradhīyata

वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ।अत्रान्तरे मुनिश्रेष्ठस्त्वाजगाम महातपाः॥ 41 ॥

vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ | atrāntare muniśreṣṭhastvājagāma mahātapāḥ

सशिष्यः कौशिकेन्द्रोऽसौ निष्ठुरः क्रूरदर्शनः ।या त्वयोक्ता पुरा राजन् राजसूयस्य दक्षिणा॥ 42 ॥

saśiṣyaḥ kauśikendro'sau niṣṭhuraḥ krūradarśanaḥ | yā tvayoktā purā rājan rājasūyasya dakṣiṇā

तां ददस्व महाबाहो यदि सत्यं पुरस्कृतम् ।नमस्करोमि राजर्षे गृहाणेमां स्वदक्षिणाम्॥ 43 ॥

tāṃ dadasva mahābāho yadi satyaṃ puraskṛtam | namaskaromi rājarṣe gṛhāṇemāṃ svadakṣiṇām

राजसूयस्य यागस्य या मयोक्ता पुरानघ ।कुतो लब्धमिदं द्रव्यं दक्षिणार्थे प्रदीयते॥ 44 ॥

rājasūyasya yāgasya yā mayoktā purānagha | kuto labdhamidaṃ dravyaṃ dakṣiṇārthe pradīyate

एतदाचक्ष्व राजेन्द्र यथा द्रव्यं त्वयार्जितम् ।राजोवाच - किमनेन महाभाग कथितेन तवानघ॥ 45 ॥

etadācakṣva rājendra yathā dravyaṃ tvayārjitam | rājovāca - kimanena mahābhāga kathitena tavānagha

शोकस्तु वर्धते विप्र श्रुतेनानेन सुव्रत ।अशस्तं नैव गृह्णामि शस्तमेव प्रयच्छ मे॥ 46 ॥

śokastu vardhate vipra śrutenānena suvrata | aśastaṃ naiva gṛhṇāmi śastameva prayaccha me

द्रव्यस्यागमनं राजन् कथयस्व यथातथम् ।राजोवाच - मया देवी तु सा भार्या विक्रीता कोटिसम्मितैः ।निष्कैः पुत्रो रोहिताख्यो विक्रीतोऽर्बुदसङ्ख्यया ।विप्रैकादशकोट्यस्त्वं सुवर्णस्य गृहाण मे॥ 48 ॥

dravyasyāgamanaṃ rājan kathayasva yathātatham | rājovāca - mayā devī tu sā bhāryā vikrītā koṭisammitaiḥ | niṣkaiḥ putro rohitākhyo vikrīto'rbudasaṅkhyayā | vipraikādaśakoṭyastvaṃ suvarṇasya gṛhāṇa me

तद्वित्तं स्वप्लमालक्ष्य दारविक्रयसम्भवम् ।शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत्॥ 49 ॥

tadvittaṃ svaplamālakṣya dāravikrayasambhavam | śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko'bravīt

राजसूयस्य यज्ञस्य नैषा भवति दक्षिणा ।अन्यदुत्पादय क्षिप्रं सम्पूर्णा येन सा भवेत्॥ 50 ॥

rājasūyasya yajñasya naiṣā bhavati dakṣiṇā | anyadutpādaya kṣipraṃ sampūrṇā yena sā bhavet

क्षत्रबन्धो ममेमां त्वं सदृशीं यदि दक्षिणाम् ।मन्यसे तर्हि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे परं बलम्॥ 51 ॥

kṣatrabandho mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yadi dakṣiṇām | manyase tarhi tatkṣipraṃ paśya tvaṃ me paraṃ balam

तपसोऽस्य सुतप्तस्य ब्राह्मणस्यामलस्य च ।मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च॥ 52 ॥

tapaso'sya sutaptasya brāhmaṇasyāmalasya ca | matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca

राजोवाच - अन्यद्दास्यामि भगवन् कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।अधुनैवास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः॥ 53 ॥

rājovāca - anyaddāsyāmi bhagavan kālaḥ kaścitpratīkṣyatām | adhunaivāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ

चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप ।एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया॥ 54 ॥

caturbhāgaḥ sthito yo'yaṃ divasasya narādhipa | eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā