Skandha 7, Adhyāya 33

देव्युवाच ।मन्मायाशक्तिसङ्क्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम् ।सापि मत्तः पृथङ्माया नास्त्येव परमार्थतः॥ 1 ॥

devyuvāca | manmāyāśaktisaṅklṛptaṃ jagatsarvaṃ carācaram | sāpi mattaḥ pṛthaṅmāyā nāstyeva paramārthataḥ

व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता ।तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्॥ 2 ॥

vyavahāradṛśā seyaṃ vidyā māyeti viśrutā | tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam

साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् ।मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा॥ 3 ॥

sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ praviśāmyaham | māyākarmādisahitā gire prāṇapuraḥsarā

लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना ।यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा॥ 4 ॥

lokāntaragatirnocetkathaṃ syāditi hetunā | yathā yathā bhavantyeva māyābhedāstathā tathā

उपाधिभेदाद्भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा ।उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा॥ 5 ॥

upādhibhedādbhinnāhaṃ ghaṭākāśādayo yathā | uccanīcādivastūni bhāsayanbhāskaraḥ sadā

न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न ।मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः॥ 6 ॥

na duṣyati tathaivāhaṃ doṣairliptā kadāpi na | mayi buddhyādikartṛtvamadhyasyaivāpare janāḥ

वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः ।अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा॥ 7 ॥

vadanti cātmā karmeti vimūḍhā na subuddhayaḥ | ajñānabhedatastadvanmāyāyā bhedatastathā

जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु ।घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा॥ 8 ॥

jīveśvaravibhāgaśca kalpito māyayaiva tu | ghaṭākāśamahākāśavibhāgaḥ kalpito yathā

तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः ।यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः॥ 9 ॥

tathaiva kalpito bhedo jīvātmaparamātmanoḥ | yathā jīvabahūtvaṃ ca māyayaiva na ca svataḥ

तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः ।देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता॥ 10 ॥

tatheśvarabahutvaṃ ca māyayā na svabhāvataḥ | dehendriyādisaṅghātavāsanābhedabheditā

अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः ।गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर॥ 11 ॥

avidyā jīvabhedasya heturnānyaḥ prakīrtitaḥ | guṇānāṃ vāsanābhedabheditā yā dharādhara

माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन ।मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर॥ 12 ॥

māyā sā parabhedasya heturnānyaḥ kadācana | mayi sarvamidaṃ protamotaṃ ca dharaṇīdhara

ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च ।ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी॥ 13 ॥

īśvaro'haṃ ca sūtrātmā virāḍātmāhamasmi ca | brahmāhaṃ viṣṇurudrau ca gaurī brāhmī ca vaiṣṇāvī

सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् ।पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः॥ 14 ॥

sūryo'haṃ tārakāścāhaṃ tārakeśastathāsmyaham | paśupakṣisvarūpāhaṃ cāṇḍālo'haṃ ca taskaraḥ

व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः ।स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः॥ 15 ॥

vyādho'haṃ krūrakarmāhaṃ satkarmāhaṃ mahājanaḥ | strīpunnapuṃsakākāro'pyahameva na saṃśayaḥ

यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता॥ 16 ॥

yacca kiñcitkvacidvastu dṛśyate śrūyate'pi vā | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyāhaṃ sarvadā sthitā

न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् ।यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत्॥ 17 ॥

na tadasti mayā tyaktaṃ vastu kiñciccarācaram | yadyasti cettacchūnyaṃ syādvandhyāputropamaṃ hi tat

रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि ।तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः॥ 18 ॥

rajjuryathā sarpamālābhedairekā vibhāti hi | tathaiveśādirūpeṇa bhāmyahaṃ nātra saṃśayaḥ

अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते ।तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत्॥ 19 ॥

adhiṣṭhānātirekeṇa kalpitaṃ tanna bhāsate | tasmānmatsattayaivaitatsattāvānnānyathā bhavet

हिमालय उवाच ।यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् ।तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि॥ 20 ॥

himālaya uvāca | yathā vadasi deveśi samaṣṭyā''tmavapustvidam | tathaiva draṣṭumicchāmi yadi devi kṛpā mayi

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः ।ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः॥ 21 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā sarve devāḥ saviṣṇavaḥ | nanandurmuditātmānaḥ pūjayantaśca tadvacaḥ

अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा ।अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी॥ 22 ॥

atha devamataṃ jñātvā bhaktakāmadughā śivā | adarśayannijaṃ rūpaṃ bhaktakāmaprapūriṇī

अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्रूपं परात्परम् ।द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी॥ 23 ॥

apaśyaṃste mahādevyā virāḍrūpaṃ parātparam | dyaurmastakaṃ bhavedyasya candrasūryau ca cakṣuṣī

दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः ।विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम्॥ 24 ॥

diśaḥ śrotre vaco devāḥ prāṇo vāyuḥ prakīrtitaḥ | viśvaṃ hṛdayamityāhuḥ pṛthivī jaghanaṃ smṛtam

नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरःस्थलम् ।महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनोलोको मुखं स्मृतम्॥ 25 ॥

nabhastalaṃ nābhisaro jyotiścakramuraḥsthalam | maharlokastu grīvā syājjanoloko mukhaṃ smṛtam

तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः ।इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः॥ 26 ॥

tapoloko rarāṭistu satyalokādadhaḥ sthitaḥ | indrādayo bāhavaḥ syuḥ śabdaḥ śrotraṃ maheśituḥ

नासत्यदस्रौ नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः ।मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी॥ 27 ॥

nāsatyadasrau nāse sto gandho ghrāṇaṃ smṛto budhaiḥ | mukhamagniḥ samākhyāto divārātrī ca pakṣmaṇī

ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्र्कीर्तिताः ।रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः॥ 28 ॥

brahmasthānaṃ bhrūvijṛmbho'pyāpastāluḥ prkīrtitāḥ | raso jihvā samākhyātā yamo daṃṣṭrāḥ prakīrtitāḥ

दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता ।सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः॥ 29 ॥

dantāḥ snehakalā yasya hāso māyā prakīrtitā | sargastvapāṅgamokṣaḥ syād vrīḍordhvoṣṭho maheśituḥ

लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः ।प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले॥ 30 ॥

lobhaḥ syādadharoṣṭho'syādharmamārgastu pṛṣṭhabhūḥ | prajāpatiśca meḍhraṃ syādyaḥ sraṣṭā jagatītale

कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः ।नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः॥ 31 ॥

kukṣiḥ samudrā girayo'sthīni devyā maheśituḥ | nadyo nāḍyaḥ samākhyātā vṛkṣāḥ keśāḥ prakīrtitāḥ

कौमारयौवनजरा वयोऽस्य गतिरुत्तमा ।बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभो॥ 32 ॥

kaumārayauvanajarā vayo'sya gatiruttamā | balāhakāstu keśāḥ syuḥ sandhye te vāsasī vibho

राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः ।विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्तःकरणं स्मृतम्॥ 33 ॥

rājañchrījagadambāyāścandramāstu manaḥ smṛtaḥ | vijñānaśaktistu harī rudro'ntaḥkaraṇaṃ smṛtam

अश्वा हि जातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः ।अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः॥ 34 ॥

aśvā hi jātayaḥ sarvāḥ śroṇideśe sthitā vibhoḥ | atalādimahālokāḥ kaṭyadhobhāgatāṃ gatāḥ

एतादृशं महारूपं ददृशुः सुरपुङ्गवाः ।ज्वालामालासहस्राढ्यं लेलिहानं च जिह्वया॥ 35 ॥

etādṛśaṃ mahārūpaṃ dadṛśuḥ surapuṅgavāḥ | jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ lelihānaṃ ca jihvayā

दंष्ट्राकटकटारावं वमन्तं वह्निमक्षिभिः ।नानायुधधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रौदनं च यत्॥ 36 ॥

daṃṣṭrākaṭakaṭārāvaṃ vamantaṃ vahnimakṣibhiḥ | nānāyudhadharaṃ vīraṃ brahmakṣatraudanaṃ ca yat

सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणं तथा ।कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्कोटिसमप्रभम्॥ 37 ॥

sahasraśīrṣanayanaṃ sahasracaraṇaṃ tathā | koṭisūryapratīkāśaṃ vidyutkoṭisamaprabham

भयङ्करं महाघोरं हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम् ।ददृशुस्ते सुराः सर्वे हाहाकारं च चक्रिरे॥ 38 ॥

bhayaṅkaraṃ mahāghoraṃ hṛdakṣṇostrāsakārakam | dadṛśuste surāḥ sarve hāhākāraṃ ca cakrire

विकम्पमानहृदया मूर्च्छामापुर्दुरत्ययाम् ।स्मरणं च गतं तेषां जगदम्बेयमित्यपि॥ 39 ॥

vikampamānahṛdayā mūrcchāmāpurduratyayām | smaraṇaṃ ca gataṃ teṣāṃ jagadambeyamityapi

अथ ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिक्षु महाविभोः ।बोधयामासुरत्युग्रं मूर्छातो मूर्च्छितान्सुरान्॥ 40 ॥

atha te ye sthitā vedāścaturdikṣu mahāvibhoḥ | bodhayāmāsuratyugraṃ mūrchāto mūrcchitānsurān

अथ ते धैर्यमालम्ब्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम् ।प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकण्ठास्तु निर्जराः॥ 41 ॥

atha te dhairyamālambya labdhvā ca śrutimuttamām | premāśrupūrṇanayanā ruddhakaṇṭhāstu nirjarāḥ

बाष्पगद्गदया वाचा स्तोतुं समुपचक्रिरे ।देवा ऊचुः ।अपराधं क्षमस्वाम्ब पाहि दीनांस्त्वदुद्भवान्॥ 42 ॥

bāṣpagadgadayā vācā stotuṃ samupacakrire | devā ūcuḥ | aparādhaṃ kṣamasvāmba pāhi dīnāṃstvadudbhavān

कोपं संहर देवेशि सभया रूपदर्शनात् ।का ते स्तुतिः प्रकर्तव्या पामरैर्निर्जरैरिह॥ 43 ॥

kopaṃ saṃhara deveśi sabhayā rūpadarśanāt | kā te stutiḥ prakartavyā pāmarairnirjarairiha

स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावान्यश्च स्वविक्रमः ।तदर्वाग्जायमानानां कथं स विषयो भवेत्॥ 44 ॥

svasyāpyajñeya evāsau yāvānyaśca svavikramaḥ | tadarvāgjāyamānānāṃ kathaṃ sa viṣayo bhavet

नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रणवात्मिके ।सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमो ह्रीङ्कारमूर्तये॥ 45 ॥

namaste bhuvaneśāni namaste praṇavātmike | sarvavedāntasaṃsiddhe namo hrīṅkāramūrtaye

यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमाः ।यस्मादोषधयः सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नमः॥ 46 ॥

yasmādagniḥ samutpanno yasmātsūryaśca candramāḥ | yasmādoṣadhayaḥ sarvāstasmai sarvātmane namaḥ

यस्माच्च देवाः सम्भूताः साध्याः पक्षिण एव च ।पशवश्च मनुष्याश्च तस्मै सर्वात्मने नमः॥ 47 ॥

yasmācca devāḥ sambhūtāḥ sādhyāḥ pakṣiṇa eva ca | paśavaśca manuṣyāśca tasmai sarvātmane namaḥ

प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः श्रद्धा ऋतं तथा ।ब्रह्मचर्यं विधिश्चैव यस्मात्तस्मै नमो नमः॥ 48 ॥

prāṇāpānau vrīhiyavau tapaḥ śraddhā ṛtaṃ tathā | brahmacaryaṃ vidhiścaiva yasmāttasmai namo namaḥ

सप्त प्राणार्चिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च ।होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः॥ 49 ॥

sapta prāṇārciṣo yasmātsamidhaḥ sapta eva ca | homāḥ sapta tathā lokāstasmai sarvātmane namaḥ

यस्मात्समुद्रा गिरयः सिन्धवः प्रचरन्ति च ।यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमो नमः॥ 50 ॥

yasmātsamudrā girayaḥ sindhavaḥ pracaranti ca | yasmādoṣadhayaḥ sarvā rasāstasmai namo namaḥ

यस्माद्यज्ञः समुद्भूतो दीक्षा यूपश्च दक्षिणाः ।ऋचो यजूंषि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः॥ 51 ॥

yasmādyajñaḥ samudbhūto dīkṣā yūpaśca dakṣiṇāḥ | ṛco yajūṃṣi sāmāni tasmai sarvātmane namaḥ

नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः ।अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमो नमः॥ 52 ॥

namaḥ purastātpṛṣṭhe ca namaste pārśvayordvayoḥ | adha ūrdhvaṃ caturdikṣu mātarbhūyo namo namaḥ

उपसंहर देवेशि रूपमेतदलौकिकम् ।तदेव दर्शयास्माकं रूपं सुन्दरसुन्दरम्॥ 53 ॥

upasaṃhara deveśi rūpametadalaukikam | tadeva darśayāsmākaṃ rūpaṃ sundarasundaram

व्यास उवाच ।इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदम्बा कृपार्णवा ।संहृत्य रूपं घोरं तद्दर्शयामास सुन्दरम्॥ 54 ॥

vyāsa uvāca | iti bhītānsurāndṛṣṭvā jagadambā kṛpārṇavā | saṃhṛtya rūpaṃ ghoraṃ taddarśayāmāsa sundaram

पाशाङ्कुशवराभीतिधरं सर्वाङ्गकोमलम् ।करुणापूर्णनयनं मन्दस्मितमुखाम्बुजम्॥ 55 ॥

pāśāṅkuśavarābhītidharaṃ sarvāṅgakomalam | karuṇāpūrṇanayanaṃ mandasmitamukhāmbujam

दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः ।शान्तचित्ताः प्रणेमुस्ते हर्षगद्गदनिःस्वनाः॥ 56 ॥

dṛṣṭvā tatsundaraṃ rūpaṃ tadā bhītivivarjitāḥ | śāntacittāḥ praṇemuste harṣagadgadaniḥsvanāḥ