Skandha 7, Adhyāya 32

श्रीदेव्युवाच ।शृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम ।यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते॥ 1 ॥

śrīdevyuvāca | śṛṇvantu nirjarāḥ sarve vyāharantyā vaco mama | yasya śravaṇamātreṇa madrūpatvaṃ prapadyate

अहमेवास पूर्वं तु नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप ।तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम्॥ 2 ॥

ahamevāsa pūrvaṃ tu nānyatkiñcinnagādhipa | tadātmarūpaṃ citsaṃvitparabrahmaikanāmakam

अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् ।तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता॥ 3 ॥

apratarkyamanirdeśyamanaupamyamanāmayam | tasya kācitsvataḥ siddhā śaktirmāyeti viśrutā

न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः ।एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा॥ 4 ॥

na satī sā nāsatī sā nobhayātmā virodhataḥ | etadvilakṣaṇā kācidvastubhūtāsti sarvadā

पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः ।चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा॥ 5 ॥

pāvakasyoṣṇateveyamuṣṇāṃśoriva dīdhitiḥ | candrasya candrikeveyaṃ mameyaṃ sahajā dhruvā

तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे ।अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत्॥ 6 ॥

tasyāṃ karmāṇi jīvānāṃ jīvāḥ kālāśca sañcare | abhedena vilīnāḥ syuḥ suṣuptau vyavahāravat

स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता ।स्वाधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम्॥ 7 ॥

svaśakteśca samāyogādahaṃ bījātmatāṃ gatā | svādhārāvaraṇāttasyā doṣatvaṃ ca samāgatam

चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते ।प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते॥ 8 ॥

caitanyasya samāyogānnimittatvaṃ ca kathyate | prapañcapariṇāmācca samavāyitvamucyate

केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे ।ज्ञानं मायां प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम्॥ 9 ॥

kecittāṃ tapa ityāhustamaḥ kecijjaḍaṃ pare | jñānaṃ māyāṃ pradhānaṃ ca prakṛtiṃ śaktimapyajām

विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः ।अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः॥ 10 ॥

vimarśa iti tāṃ prāhuḥ śaivaśāstraviśāradāḥ | avidyāmitare prāhurvedatattvārthacintakāḥ

एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु ।तस्या जडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती॥ 11 ॥

evaṃ nānāvidhāni syurnāmāni nigamādiṣu | tasyā jaḍatvaṃ dṛśyatvājjñānanāśāttato'satī

चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत् ।स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम्॥ 12 ॥

caitanyasya na dṛśyatvaṃ dṛśyatve jaḍameva tat | svaprakāśaṃ ca caitanyaṃ na pareṇa prakāśitam

अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् ।कर्मकर्त्रीविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम्॥ 13 ॥

anavasthādoṣasattvānna svenāpi prakāśitam | karmakartrīvirodhaḥ syāttasmāttaddīpavatsvayam

प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत ।अत एव च नित्यत्वं सिद्धसंवित्तनोर्मम॥ 14 ॥

prakāśamānamanyeṣāṃ bhāsakaṃ viddhi parvata | ata eva ca nityatvaṃ siddhasaṃvittanormama

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः ।संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित्॥ 15 ॥

jāgratsvapnasuṣuptyādau dṛśyasya vyabhicārataḥ | saṃvido vyabhicāraśca nānubhūto'sti karhicit

यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा ।अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा॥ 16 ॥

yadi tasyāpyanubhavastarhyayaṃ yena sākṣiṇā | anubhūtaḥ sa evātra śiṣṭaḥ saṃvidvapuḥ purā

अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः ।आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः॥ 17 ॥

ata eva ca nityatvaṃ proktaṃ sacchāstrakovidaiḥ | ānandarūpatā cāsyāḥ parapremāspadatvataḥ

मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् ।सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम॥ 18 ॥

mā na bhūvaṃ hi bhūyāsamiti premātmani sthitam | sarvasyānyasya mithyātvādasaṅgatvaṃ sphuṭaṃ mama

अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम ।तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः॥ 19 ॥

aparicchinnatāpyevamata eva matā mama | tacca jñānaṃ nātmadharmo dharmatve jaḍatā''tmanaḥ

ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च सम्भवि ।चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते॥ 20 ॥

jñānasya jaḍaśeṣatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca sambhavi | ciddharmatvaṃ tathā nāsti citaścinna hi bhidyate

तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा ।सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः॥ 21 ॥

tasmādātmā jñānarūpaḥ sukharūpaśca sarvadā | satyaḥ pūrṇo'pyasaṅgaśca dvaitajālavivarjitaḥ

स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया ।पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः॥ 22 ॥

sa punaḥ kāmakarmādiyuktayā svīyamāyayā | pūrvānubhūtasaṃskārāt kālakarmavipākataḥ

अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते ।अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप॥ 23 ॥

avivekācca tattvasya sisṛkṣāvānprajāyate | abuddhipūrvaḥ sargo'yaṃ kathitaste nagādhipa

एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् ।अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि॥ 24 ॥

etaddhi yanmayā proktaṃ mama rūpamalaukikam | avyākṛtaṃ tadavyaktaṃ māyāśabalamityapi

प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम् ।तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम्॥ 25 ॥

procyate sarvaśāstreṣu sarvakāraṇakāraṇam | tattvānāmādibhūtaṃ ca saccidānandavigraham

सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् ।ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते॥ 26 ॥

sarvakarmaghanībhūtamicchājñānakriyāśrayam | hrīṅkāramantravācyaṃ tadāditattvaṃ taducyate

तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः ।भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकं पुनः॥ 27 ॥

tasmādākāśa utpannaḥ śabdatanmātrarūpakaḥ | bhavetsparśātmako vāyustejorūpātmakaṃ punaḥ

जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा ।शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः॥ 28 ॥

jalaṃ rasātmakaṃ paścāttato gandhātmikā dharā | śabdaikaguṇa ākāśo vāyuḥ sparśaravānvitaḥ

शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः ।शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः॥ 29 ॥

śabdasparśarūpaguṇaṃ teja ityucyate budhaiḥ | śabdasparśarūparasairāpo vedaguṇāḥ smṛtāḥ

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा ।तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते॥ 30 ॥

śabdasparśarūparasagandhaiḥ pañcaguṇā dharā | tebhyo'bhavanmahatsūtraṃ yalliṅgaṃ paricakṣate

सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः ।अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि॥ 31 ॥

sarvātmakaṃ tatsamproktaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ | avyaktaṃ kāraṇo dehaḥ sa coktaḥ pūrvameva hi

यस्मिञ्जगद्बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्भवो यतः ।ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः॥ 32 ॥

yasmiñjagadbījarūpaṃ sthitaṃ liṅgodbhavo yataḥ | tataḥ sthūlāni bhūtāni pañcīkaraṇamārgataḥ

पञ्चसङ्ख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते ।पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद् द्विधा॥ 33 ॥

pañcasaṅkhyāni jāyante tatprakārastvathocyate | pūrvoktāni ca bhūtāni pratyekaṃ vibhajed dvidhā

एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद् गिरे ।स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते॥ 34 ॥

ekaikaṃ bhāgamekasya caturdhā vibhajed gire | svasvetaradvitīyāṃśe yojanātpañca pañca te

तत्कार्यं च विराड्देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः ।पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्भवः॥ 35 ॥

tatkāryaṃ ca virāḍdehaḥ sthūladeho'yamātmanaḥ | pañcabhūtasthasattvāṃśaiḥ śrotrādīnāṃ samudbhavaḥ

ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मिलितैस्तु तैः ।अन्तःकरणमेकं स्याद् वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम्॥ 36 ॥

jñānendriyāṇāṃ rājendra pratyekaṃ militaistu taiḥ | antaḥkaraṇamekaṃ syād vṛttibhedāccaturvidham

यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् ।स्याद् बुद्धिसंज्ञं च यदा प्रवेत्ति सुनिश्चितं संशयहीनरूपम्॥ 37 ॥

yadā tu saṅkalpavikalpakṛtyaṃ tadā bhavettanmana ityabhikhyam | syād buddhisaṃjñaṃ ca yadā pravetti suniścitaṃ saṃśayahīnarūpam

अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम् ।अहङ्कृत्यात्मवृत्त्या तु तदहङ्कारतां गतम्॥ 38 ॥

anusandhānarūpaṃ taccittaṃ ca parikīrtitam | ahaṅkṛtyātmavṛttyā tu tadahaṅkāratāṃ gatam

तेषां रजोंशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च ।प्रत्येकं मिलितैस्तैतु प्राणो भवति पञ्चधा॥ 39 ॥

teṣāṃ rajoṃśairjātāni kramātkarmendriyāṇi ca | pratyekaṃ militaistaitu prāṇo bhavati pañcadhā

हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः ।कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद् व्यानः सर्वशरीरगः॥ 40 ॥

hṛdi prāṇo gude'pāno nābhisthastu samānakaḥ | kaṇṭhadeśe'pyudānaḥ syād vyānaḥ sarvaśarīragaḥ

ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च ।प्राणादिपञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः॥ 41 ॥

jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca | prāṇādipañcakaṃ caiva dhiyā ca sahitaṃ manaḥ

एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते ।तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता॥ 42 ॥

etatsūkṣmaśarīraṃ syānmama liṅgaṃ yaducyate | tatra yā prakṛtiḥ proktā sā rājandvividhā smṛtā

सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता ।स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते॥ 43 ॥

sattvātmikā tu māyā syādavidyā guṇamiśritā | svāśrayaṃ yā tu saṃrakṣetsā māyeti nigadyate

तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्बिम्बभूतस्य चेशितुः ।स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः॥ 44 ॥

tasyāṃ yatpratibimbaṃ syādbimbabhūtasya ceśituḥ | sa īśvaraḥ samākhyātaḥ svāśrayajñānavānparaḥ

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः ।अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप॥ 45 ॥

sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvānugrahakārakaḥ | avidyāyāṃ tu yatkiñcitpratibimbaṃ nagādhipa

तदेव जीवसंज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः ।द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया॥ 46 ॥

tadeva jīvasaṃjñaṃ syātsarvaduḥkhāśrayaṃ punaḥ | dvayorapīha samproktaṃ dehatrayamavidyayā

देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः ।प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तैजसः॥ 47 ॥

dehatrayābhimānāccāpyabhūnnāmatrayaṃ punaḥ | prājñastu kāraṇātmā syātsūkṣmadehī tu taijasaḥ

स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः ।एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः॥ 48 ॥

sthūladehī tu viśvākhyastrividhaḥ parikīrtitaḥ | evamīśo'pi samprokta īśasūtravirāṭpadaiḥ

प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः ।स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया॥ 49 ॥

prathamo vyaṣṭirūpastu samaṣṭyātmā paraḥ smṛtaḥ | sa hi sarveśvaraḥ sākṣājjīvānugrahakāmyayā

करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः ।मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः॥ 50 ॥

karoti vividhaṃ viśvaṃ nānābhogāśrayaṃ punaḥ | macchaktiprerito nityaṃ mayi rājanprakalpitaḥ