Skandha 7, Adhyāya 35

हिमालय उवाच ।योगं वद महेशानि साङ्गं संवित्प्रदायकम् ।कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने॥ 1 ॥

himālaya uvāca | yogaṃ vada maheśāni sāṅgaṃ saṃvitpradāyakam | kṛtena yena yogyo'haṃ bhaveyaṃ tattvadarśane

श्रीदेव्युवाच ।न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले ।ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः॥ 2 ॥

śrīdevyuvāca | na yogo nabhasaḥ pṛṣṭhe na bhūmau na rasātale | aikyaṃ jīvātmanorāhuryogaṃ yogaviśāradāḥ

तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ ।कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसंज्ञकौ॥ 3 ॥

tatpratyūhāḥ ṣaḍākhyātā yogavighnakarānagha | kāmakrodhau lobhamohau madamātsaryasaṃjñakau

योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः ।यमं नियममासनप्राणायामौ ततः परम्॥ 4 ॥

yogāṅgaireva bhittvā tānyogino yogamāpnuyuḥ | yamaṃ niyamamāsanaprāṇāyāmau tataḥ param

प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना ।अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने॥ 5 ॥

pratyāhāraṃ dhāraṇākhyaṃ dhyānaṃ sārdhaṃ samādhinā | aṣṭāṅgānyāhuretāni yogināṃ yogasādhane

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम् ।क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश॥ 6 ॥

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā''rjavam | kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa

तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् ।सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम्॥ 7 ॥

tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānaṃ devasya pūjanam | siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo hutam

दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक ।पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा॥ 8 ॥

daśaite niyamāḥ proktā mayā parvatanāyaka | padmāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ vajrāsanaṃ tathā

वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम् ।ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे॥ 9 ॥

vīrāsanamiti proktaṃ kramādāsanapañcakam | ūrvorupari vinyasya samyakpādatale śubhe

अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः ।पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम्॥ 10 ॥

aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkramāttataḥ | padmāsanamiti proktaṃ yogināṃ hṛdayaṅgamam

जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे ।ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते॥ 11 ॥

jānūrvorantare samyakkṛtvā pādatale śubhe | ṛjukāyo viśedyogī svastikaṃ tatpracakṣate

सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम् ।वृषणाधः पादपार्ष्णी पार्ष्णिभ्यां परिबन्धयेत्॥ 12 ॥

sīvanyāḥ pārśvayornyasya gulphayugmaṃ suniścitam | vṛṣaṇādhaḥ pādapārṣṇī pārṣṇibhyāṃ paribandhayet

भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम् ।उर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोः प्रत्यङ्मुखाङ्गुली॥ 13 ॥

bhadrāsanamiti proktaṃ yogibhiḥ paripūjitam | urvoḥ pādau kramānnyasya jānvoḥ pratyaṅmukhāṅgulī

करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् ।एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे॥ 14 ॥

karau vidadhyādākhyātaṃ vajrāsanamanuttamam | ekaṃ pādamadhaḥ kṛtvā vinyasyoruṃ tathottare

ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम् ।इडयाऽऽकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया॥ 15 ॥

ṛjukāyo viśedyogī vīrāsanamitīritam | iḍayā''karṣayedvāyuṃ bāhyaṃ ṣoḍaśamātrayā

धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया ।सुषुम्नामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः॥ 16 ॥

dhārayetpūritaṃ yogī catuḥṣaṣṭyā tu mātrayā | suṣumnāmadhyagaṃ samyagdvātriṃśanmātrayā śanaiḥ

नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः ।प्राणायाममिमं प्राहूर्योगशास्त्रविशारदाः॥ 17 ॥

nāḍyā piṅgalayā caiva recayedyogavittamaḥ | prāṇāyāmamimaṃ prāhūryogaśāstraviśāradāḥ

भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत् ।मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश॥ 18 ॥

bhūyo bhūyaḥ kramāttasya bāhyamevaṃ samācaret | mātrāvṛddhiḥ krameṇaiva samyagdvādaśa ṣoḍaśa

जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः ।तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः॥ 19 ॥

japadhyānādibhiḥ sārdhaṃ sagarbhaṃ taṃ vidurbudhāḥ | tadapetaṃ vigarbhaṃ ca prāṇāyāmaṃ pare viduḥ

क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः ।मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः॥ 20 ॥

kramādabhyasyataḥ puṃso dehe svedodgamo'dhamaḥ | madhyamaḥ kampasaṃyukto bhūmityāgaḥ paro mataḥ

उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते ।इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम्॥ 21 ॥

uttamasya guṇāvāptiryāvacchīlanamiṣyate | indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu nirargalam

बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते ।अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु॥ 22 ॥

balādāharaṇaṃ tebhyaḥ pratyāhāro'bhidhīyate | aṅguṣṭhagulphajānūrumūlādholiṅganābhiṣu

हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि ।भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि॥ 23 ॥

hṛdgrīvākaṇṭhadeśeṣu lambikāyāṃ tato nasi | bhrūmadhye mastake mūrdhni dvādaśānte yathāvidhi

धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते ।समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना॥ 24 ॥

dhāraṇaṃ prāṇamaruto dhāraṇeti nigadyate | samāhitena manasā caitanyāntaravartinā

आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते ।समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः॥ 25 ॥

ātmanyabhīṣṭadevānāṃ dhyānaṃ dhyānamihocyate | samatvabhāvanā nityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ

समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् ।इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम्॥ 26 ॥

samādhimāhurmunayaḥ proktamaṣṭāṅgalakṣaṇam | idānīṃ kathaye te'haṃ mantrayogamanuttamam

विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग ।चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम्॥ 27 ॥

viśvaṃ śarīramityuktaṃ pañcabhūtātmakaṃ naga | candrasūryāgnitejobhirjīvabrahmaikyarūpakam

तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः ।तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः॥ 28 ॥

tisraḥ koṭyastadardhena śarīre nāḍayo matāḥ | tāsu mukhyā daśa proktāstābhyastisro vyavasthitāḥ

प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी ।इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी॥ 29 ॥

pradhānā merudaṇḍe'tra candrasūryāgrarūpiṇī | iḍā vāme sthitā nāḍī śubhrā tu candrarūpiṇī

शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा ।दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा॥ 30 ॥

śaktirūpā tu sā nāḍī sākṣādamṛtavigrahā | dakṣiṇe yā piṅgalākhyā puṃrūpā sūryavigrahā

सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी ।तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम्॥ 31 ॥

sarvatejomayī sā tu suṣumnā vahnirūpiṇī | tasyā madhye vicitrākhye icchājñānakriyātmakam

मध्ये स्वयम्भूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् ।तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम्॥ 32 ॥

madhye svayambhūliṅgaṃ tu koṭisūryasamaprabham | tadūrdhvaṃ māyābījaṃ tu harātmābindunādakam

तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा ।देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप॥ 33 ॥

tadūrdhvaṃ tu śikhākārā kuṇḍalī raktavigrahā | devyātmikā tu sā proktā madabhinnā nagādhipa

तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् ।द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत्॥ 34 ॥

tadbāhye hemarūpābhaṃ vādisāntacaturdalam | drutahemasamaprakhyaṃ padmaṃ tatra vicintayet

तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् ।बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम्॥ 35 ॥

tadūrdhvaṃ tvanalaprakhyaṃ ṣaḍdalaṃ hīrakaprabham | bādilāntaṣaḍvarṇena svādhiṣṭhānamanuttamam

मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः ।स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः॥ 36 ॥

mūlamādhāraṣaṭkoṇaṃ mūlādhāraṃ tato viduḥ | svaśabdena paraṃ liṅgaṃ svādhiṣṭhānaṃ tato viduḥ

तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् ।मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः॥ 37 ॥

tadūrdhvaṃ nābhideśe tu maṇipūraṃ mahāprabham | meghābhaṃ vidyudābhaṃ ca bahutejomayaṃ tataḥ

मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते ।दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम्॥ 38 ॥

maṇivadbhinnaṃ tatpadmaṃ maṇipadmaṃ tathocyate | daśabhiśca dalairyuktaṃ ḍādiphāntākṣarānvitam

विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम् ।तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम्॥ 39 ॥

viṣṇunādhiṣṭhitaṃ padmaṃ viṣṇvālokanakāraṇam | tadūrdhve'nāhataṃ padmamudyadādityasannibham

कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् ।तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम्॥ 40 ॥

kādiṭhāntadalairarkapatraiśca samadhiṣṭhitam | tanmadhye bāṇaliṅgaṃ tu sūryāyutasamaprabham

शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते ।अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम्॥ 41 ॥

śabdabrahmamayaṃ śabdānāhataṃ tatra dṛśyate | anāhatākhyaṃ tatpadmaṃ munibhiḥ parikīrtitam

आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् ।तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम्॥ 42 ॥

ānandasadanaṃ tattu puruṣādhiṣṭhitaṃ param | tadūrdhvaṃ tu viśuddhākhyaṃ dalaṃ ṣoḍaśapaṅkajam

स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णं महाप्रभम् ।विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात्॥ 43 ॥

svaraiḥ ṣoḍaśabhiryuktaṃ dhūmravarṇaṃ mahāprabham | viśuddhaṃ tanute yasmājjīvasya haṃsalokanāt

विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् ।आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम्॥ 44 ॥

viśuddhaṃ padmamākhyātamākāśākhyaṃ mahādbhutam | ājñācakraṃ tadūrdhvaṃ tu ātmanādhiṣṭhitaṃ param

आज्ञासङ्क्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् ।द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम्॥ 45 ॥

ājñāsaṅkramaṇaṃ tatra tenājñeti prakīrtitam | dvidalaṃ hakṣasaṃyuktaṃ padmaṃ tatsumanoharam

कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः ।एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत॥ 46 ॥

kailāsākhyaṃ tadūrdhvaṃ tu rodhinī tu tadūrdhvataḥ | evaṃ tvādhāracakrāṇi proktāni tava suvrata

सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् ।इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम्॥ 47 ॥

sahasrārayutaṃ bindusthānaṃ tadūrdhvamīritam | ityetatkathitaṃ sarvaṃ yogamārgamanuttamam

आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः ।गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत्॥ 48 ॥

ādau pūrakayogenāpyādhāre yojayenmanaḥ | gudameḍhrāntare śaktistāmākuñcya prabodhayet

लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत् ।शम्भुना तां परां शक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत्॥ 49 ॥

liṅgabhedakrameṇaiva binducakraṃ ca prāpayet | śambhunā tāṃ parāṃ śaktimekībhūtāṃ vicintayet

तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् ।पाययित्वा तु तां शक्तिं मायाख्यां योगसिद्धिदाम्॥ 50 ॥

tatrotthitāmṛtaṃ yattu drutalākṣārasopamam | pāyayitvā tu tāṃ śaktiṃ māyākhyāṃ yogasiddhidām

षड्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया ।आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः॥ 51 ॥

ṣaḍcakradevatāstatra santarpyāmṛtadhārayā | ānayettena mārgeṇa mūlādhāraṃ tataḥ sudhīḥ

एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम् ।पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा॥ 52 ॥

evamabhyasyamānasyāpyahanyahani niścitam | pūrvoktadūṣitā mantrāḥ sarve sidhyanti nānyathā

जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् ।ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा॥ 53 ॥

jarāmaraṇaduḥkhādyairmucyate bhavabandhanāt | ye guṇāḥ santi devyā me jaganmāturyathā tathā

ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा ।इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम्॥ 54 ॥

te guṇāḥ sādhakavare bhavantyeva na cānyathā | ityevaṃ kathitaṃ tāta vāyudhāraṇamuttamam

इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम ।दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च॥ 55 ॥

idānīṃ dhāraṇākhyaṃ tu śṛṇuṣvāvahito mama | dikkālādyanavacchinnadevyāṃ ceto vidhāya ca

तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात् ।अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिद्ध्यति॥ 56 ॥

tanmayo bhavati kṣipraṃ jīvabrahmaikyayojanāt | athavā samalaṃ ceto yadi kṣipraṃ na siddhyati

तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत् ।मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग॥ 57 ॥

tadāvayavayogena yogī yogānsamabhyaset | madīyahastapādādāvaṅge tu madhure naga

चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः ।विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्रूपे संस्थापयेन्मनः॥ 58 ॥

cittaṃ saṃsthāpayenmantrī sthānasthānajayātpunaḥ | viśuddhacittaḥ sarvasminrūpe saṃsthāpayenmanaḥ

यावन्मनो लयं याति देव्यां संविदि पर्वत ।तावदिष्टमनुं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत्॥ 59 ॥

yāvanmano layaṃ yāti devyāṃ saṃvidi parvata | tāvadiṣṭamanuṃ mantrī japahomaiḥ samabhyaset

मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते ।न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः॥ 60 ॥

mantrābhyāsena yogena jñeyajñānāya kalpate | na yogena vinā mantro na mantreṇa vinā hi saḥ

द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम् ।तमः परिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते॥ 61 ॥

dvayorabhyāsayogo hi brahmasaṃsiddhikāraṇam | tamaḥ parivṛte gehe ghaṭo dīpena dṛśyate

एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः ।इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना॥ 62 ॥

evaṃ māyāvṛto hyātmā manunā gocarīkṛtaḥ | iti yogavidhiḥ kṛtsnaḥ sāṅgaḥ prokto mayā'dhunā

गुरूपदेशतो ज्ञेयो नान्यथा शास्त्रकोटिभिः॥ 63 ॥

gurūpadeśato jñeyo nānyathā śāstrakoṭibhiḥ