Skandha 8, Adhyāya 1

जनमेजय उवाच ।सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानां नृपाणां सत्कथाश्रितम् ।चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम्॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | sūryacandrānvayotthānāṃ nṛpāṇāṃ satkathāśritam | caritaṃ bhavatā proktaṃ śrutaṃ tadamṛtāspadam

अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदम्बिका ।मन्वन्तरेषु सर्वेषु यद्यद्रूपेण पूज्यते॥ 2 ॥

adhunā śrotumicchāmi sā devī jagadambikā | manvantareṣu sarveṣu yadyadrūpeṇa pūjyate

यस्मिन्यस्मिंश्च वै स्थाने येन येन च कर्मणा ।देव्या विराट्स्वरूपस्य वर्णनं च यथातथम्॥ 3 ॥

yasminyasmiṃśca vai sthāne yena yena ca karmaṇā | devyā virāṭsvarūpasya varṇanaṃ ca yathātatham

येन ध्यानेन तत्सूक्ष्मे स्वरूपे स्यान्मतेर्गतिः ।तत्सर्वं वद विप्रर्षे येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥ 4 ॥

yena dhyānena tatsūkṣme svarūpe syānmatergatiḥ | tatsarvaṃ vada viprarṣe yena śreyo'hamāpnuyām

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याराधनमुत्तमम् ।यत्कृतेन श्रुतेनापि नरः श्रेयोऽत्र विन्दते॥ 5 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyārādhanamuttamam | yatkṛtena śrutenāpi naraḥ śreyo'tra vindate

एवमेतन्नारदेन पृष्टो नारायणः पुरा ।तस्मै यदुक्तवान्देवो योगचर्याप्रवर्तकः॥ 6 ॥

evametannāradena pṛṣṭo nārāyaṇaḥ purā | tasmai yaduktavāndevo yogacaryāpravartakaḥ

एकदा नारदः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् ।नारायणाश्रमं प्राप्तो गतखेदश्च तस्थिवान्॥ 7 ॥

ekadā nāradaḥ śrīmānparyaṭanpṛthivīmimām | nārāyaṇāśramaṃ prāpto gatakhedaśca tasthivān

तस्मै योगात्मने नत्वा ब्रह्मदेवतनूद्भवः ।पर्यपृच्छदिमं चार्थं यत्पृष्टो भवतानघ॥ 8 ॥

tasmai yogātmane natvā brahmadevatanūdbhavaḥ | paryapṛcchadimaṃ cārthaṃ yatpṛṣṭo bhavatānagha

नारद उवाच ।देवदेव महादेव पुराणपुरुषोत्तम ।जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्गुण॥ 9 ॥

nārada uvāca | devadeva mahādeva purāṇapuruṣottama | jagadādhāra sarvajña ślāghanīyorusadguṇa

जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् ।जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम्॥ 10 ॥

jagatastattvamādyaṃ yattanme vada yathepsitam | jāyate kuta evedaṃ kutaścedaṃ pratiṣṭhitam

कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः ।केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात्॥ 11 ॥

kuto'ntaṃ prāpnuyātkāle kutra sarvaphalodayaḥ | kena jñātena māyaiṣā mohabhūrnāśamāpnuyāt

कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे ।प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा॥ 12 ॥

kayārcayā kiṃ japena kiṃ dhyānenātmahṛtkaje | prakāśo jāyate deva tamasyarkodayo yathā

एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः ।यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि॥ 13 ॥

etatpraśnottaraṃ deva brūhi sarvamaśeṣataḥ | yathā lokastaredandhatamasaṃ tvañjasaiva hi

व्यास उवाच ।एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः ।नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्॥ 14 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ devarṣiṇā pṛṣṭaḥ prācīno munisattamaḥ | nārāyaṇo mahāyogī pratinandya vaco'bravīt

श्रीनारायण उवाच ।शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् ।येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्भ्रमे॥ 15 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | śṛṇu devarṣivaryātra jagatastattvamuttamam | yena jñātena martyo hi jāyate na jagadbhrame

जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि ।ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः॥ 16 ॥

jagatastattvamityeva devī proktā mayāpi hi | ṛṣibhirdevagandharvairanyaiścāpi manīṣibhiḥ

सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते ।तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात्॥ 17 ॥

sā jagatsṛjate devī tayā ca pratipālyate | tayā ca nāśyate sarvamiti proktaṃ guṇatrayāt

तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् ।स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा॥ 18 ॥

tasyāḥ svarūpaṃ vakṣyāmi devyāḥ siddharṣipūjitam | smaratāṃ sarvapāpaghnaṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā

मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् ।शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः॥ 19 ॥

manuḥ svāyambhuvastvādyaḥ padmaputraḥ pratāpavān | śatarūpāpatiḥ śrīmānsarvamanvantarādhipaḥ

स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् ।भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम्॥ 20 ॥

sa manuḥ pitaraṃ devaṃ prajāpatimakalmaṣam | bhaktyā paryacaratpūrvaṃ tamuvācātmabhūḥ sutam

पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् ।तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति॥ 21 ॥

putra putra tvayā kāryaṃ devyārādhanamuttamam | tatprasādena te tāta prajāsargaḥ prasiddhyati

एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् ।जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद् विभुः॥ 22 ॥

evamuktaḥ prajāsraṣṭrā manuḥ svāyambhuvo virāṭ | jagadyoniṃ tadā devīṃ tapasātarpayad vibhuḥ

तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल ।आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम्॥ 23 ॥

tuṣṭāva devīṃ deveśīṃ samāhitamatiḥ kila | ādyāṃ māyāṃ sarvaśaktiṃ sarvakāraṇakāraṇām

मनुरुवाच ।नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे ।शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते॥ 24 ॥

manuruvāca | namo namaste deveśi jagatkāraṇakāraṇe | śaṅkhacakragadāhaste nārāyaṇahṛdāśrite

वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि ।वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे॥ 25 ॥

vedamūrtte jaganmātaḥ kāraṇasthānarūpiṇi | vedatrayapramāṇajñe sarvadevanute śive

माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये ।महादेवप्रियावासे महादेवप्रियङ्करि॥ 26 ॥

māheśvari mahābhāge mahāmāye mahodaye | mahādevapriyāvāse mahādevapriyaṅkari

गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे ।महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते॥ 27 ॥

gopendrasya priye jyeṣṭhe mahānande mahotsave | mahāmārībhayahare namo devādipūjite

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥ 28 ॥

sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike | śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te

यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा ।चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम्॥ 29 ॥

yataścedaṃ yayā viśvamotaṃ protaṃ ca sarvadā | caitanyamekamādyantarahitaṃ tejasāṃ nidhim

ब्रह्मा यदीक्षणात्सर्वं करोति च हरिः सदा ।पालयत्यपि विश्वेशः संहर्ता यदनुग्रहात्॥ 30 ॥

brahmā yadīkṣaṇātsarvaṃ karoti ca hariḥ sadā | pālayatyapi viśveśaḥ saṃhartā yadanugrahāt

मधुकैटभसम्भूतभयार्तः पद्मसम्भवः ।यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवाम्बुधेः॥ 31 ॥

madhukaiṭabhasambhūtabhayārtaḥ padmasambhavaḥ | yasyāḥ stavena mumuce ghoradaityabhavāmbudheḥ

त्वं ह्रीः कीर्तिः स्मृतिः कान्तिः कमला गिरिजा सती ।दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाभया॥ 32 ॥

tvaṃ hrīḥ kīrtiḥ smṛtiḥ kāntiḥ kamalā girijā satī | dākṣāyaṇī vedagarbhā siddhidātrī sadābhayā

स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च ।ध्यायामि भावये वीक्षे श्रोष्ये देवि प्रसीद मे॥ 33 ॥

stoṣye tvāṃ ca namasyāmi pūjayāmi japāmi ca | dhyāyāmi bhāvaye vīkṣe śroṣye devi prasīda me

ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्यावासः पुरन्दरः ।त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसाम्पतिरुत्तमः॥ 34 ॥

brahmā vedanidhiḥ kṛṣṇo lakṣyāvāsaḥ purandaraḥ | trilokādhipatiḥ pāśī yādasāmpatiruttamaḥ

कुबेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् ।नैरृतो रक्षसां नाथः सोमो जातो ह्यपोमयः॥ 35 ॥

kubero nidhinātho'bhūdyamo jātaḥ paretarāṭ | nairṛto rakṣasāṃ nāthaḥ somo jāto hyapomayaḥ

त्रिलोकवन्द्ये लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि ।नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः॥ 36 ॥

trilokavandye lokeśi mahāmāṅgalyarūpiṇi | namaste'stu punarbhūyo jaganmātarnamo namaḥ

श्रीनारायण उवाच ।एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा ।प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः॥ 37 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | evaṃ stutā bhagavatī durgā nārāyaṇī parā | prasannā prāha devarṣe brahmaputramidaṃ vacaḥ

देव्युवाच ।वरं वरय राजेन्द्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि ।प्रसन्नाहं स्तवेनात्र भक्त्या चाराधनेन च॥ 38 ॥

devyuvāca | varaṃ varaya rājendra brahmaputra yadicchasi | prasannāhaṃ stavenātra bhaktyā cārādhanena ca

मनुरुवाच ।यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे ।तदा निर्विघ्नतः सृष्टिः प्रजायाः स्यात्तवाज्ञया॥ 39 ॥

manuruvāca | yadi devi prasannāsi bhaktyā kāruṇikottame | tadā nirvighnataḥ sṛṣṭiḥ prajāyāḥ syāttavājñayā

देव्युवाच ।प्रजासर्गः प्रभवतु ममानुग्रहतः किल ।निर्विघ्नेन च राजेन्द्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम्॥ 40 ॥

devyuvāca | prajāsargaḥ prabhavatu mamānugrahataḥ kila | nirvighnena ca rājendra vṛddhiścāpyuttarottaram

यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्भक्त्या त्वत्कृतं सदा ।तेषां विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कान्त्युदयः खलु॥ 41 ॥

yaḥ kaścitpaṭhate stotraṃ madbhaktyā tvatkṛtaṃ sadā | teṣāṃ vidyā prajāsiddhiḥ kīrtiḥ kāntyudayaḥ khalu

जायन्ते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् ।सर्वत्र विजयो राजन् सुखं शत्रुपरिक्षयः॥ 42 ॥

jāyante dhanadhānyāni śaktiraprahatā nṛṇām | sarvatra vijayo rājan sukhaṃ śatruparikṣayaḥ

श्रीनारायण उवाच ।एवं दत्त्वा वरान् देवी मनवे ब्रह्मसूनवे ।अन्तर्धानं गता चासीत्पश्यतस्तस्य धीमतः॥ 43 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | evaṃ dattvā varān devī manave brahmasūnave | antardhānaṃ gatā cāsītpaśyatastasya dhīmataḥ

अथ लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्रः प्रतापवान् ।ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयतां रहः॥ 44 ॥

atha labdhavaro rājā brahmaputraḥ pratāpavān | brahmāṇamabravīttāta sthānaṃ me dīyatāṃ rahaḥ

यत्राहं समधिष्ठाय प्रजाः स्रक्ष्यामि पुष्कलाः ।यक्ष्यामि यज्ञैर्देवेशं तत्समादिश माचिरम्॥ 45 ॥

yatrāhaṃ samadhiṣṭhāya prajāḥ srakṣyāmi puṣkalāḥ | yakṣyāmi yajñairdeveśaṃ tatsamādiśa māciram

इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिर्विभुः ।चिन्तयामास सुचिरं कथं कार्यं भवेदिदम्॥ 46 ॥

iti putravacaḥ śrutvā prajāpatipatirvibhuḥ | cintayāmāsa suciraṃ kathaṃ kāryaṃ bhavedidam

सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनन्तसङ्ख्यकः ।धरा वार्भिः स्तुता मग्ना रसं याताखिलाश्रया॥ 47 ॥

sṛjato me gataḥ kālo vipulo'nantasaṅkhyakaḥ | dharā vārbhiḥ stutā magnā rasaṃ yātākhilāśrayā

इदं मच्चिन्तितं कार्यं भगवानादिपूरुषः ।करिष्यति सहायो मे यदादेशेऽहमाश्रितः॥ 48 ॥

idaṃ maccintitaṃ kāryaṃ bhagavānādipūruṣaḥ | kariṣyati sahāyo me yadādeśe'hamāśritaḥ