Skandha 8, Adhyāya 3

श्रीनारायण उवाच ।महीं देवः प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद ।वैकुण्ठलोकमगमद् ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | mahīṃ devaḥ pratiṣṭhāpya yathāsthāne ca nārada | vaikuṇṭhalokamagamad brahmovāca svamātmajam

स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर ।स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम्॥ 2 ॥

svāyambhūva mahābāho putra tejasvināṃvara | sthāne mahīmaye tiṣṭha prajāḥ sṛja yathocitam

देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज ।उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो॥ 3 ॥

deśakālavibhāgena yajñeśaṃ puruṣaṃ yaja | uccāvacapadārthaiśca yajñasādhanakairvibho

धर्ममाचर शास्त्रोक्तं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ।एतेन क्रमयोगेन प्रजावृद्धिर्भविष्यति॥ 4 ॥

dharmamācara śāstroktaṃ varṇāśramanibandhanam | etena kramayogena prajāvṛddhirbhaviṣyati

पुत्रानुत्पाद्य गुणतः कीर्त्या कान्त्यात्मरूपिणः ।विद्याविनयसम्पन्नान् सदाचारवतां वरान्॥ 5 ॥

putrānutpādya guṇataḥ kīrtyā kāntyātmarūpiṇaḥ | vidyāvinayasampannān sadācāravatāṃ varān

कन्याश्च दत्त्वा गुणवद्यशोवद्भ्यः समाहितः ।मनः सम्यक् समाधाय प्रधानपुरुषे परे॥ 6 ॥

kanyāśca dattvā guṇavadyaśovadbhyaḥ samāhitaḥ | manaḥ samyak samādhāya pradhānapuruṣe pare

भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचर्यया ।गतिमिष्टां सदा वन्द्यां योगिनां गमिता भवान्॥ 7 ॥

bhaktisādhanayogena bhagavatparicaryayā | gatimiṣṭāṃ sadā vandyāṃ yogināṃ gamitā bhavān

इत्याश्वास्य मनुं पुत्र पद्मयोनिः प्रजापतिः ।प्रजासर्गे नियम्यामुं स्वधाम प्रत्यपद्यत॥ 8 ॥

ityāśvāsya manuṃ putra padmayoniḥ prajāpatiḥ | prajāsarge niyamyāmuṃ svadhāma pratyapadyata

प्रजाः सृजत पुत्रेति पितुराज्ञां समादधत् ।स्वायम्भुवः प्रजासर्गमकरोत्पृथिवीपतिः॥ 9 ॥

prajāḥ sṛjata putreti piturājñāṃ samādadhat | svāyambhuvaḥ prajāsargamakarotpṛthivīpatiḥ

श्रीनारायण उवाच ।मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः ।पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः॥ 1b ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | manoḥ svāyambhuvasyāsījjyeṣṭhaḥ putraḥ priyavrataḥ | pituḥ sevāparo nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ

प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः ।बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः॥ 2b ॥

prajāpaterduhitaraṃ surūpāṃ viśvakarmaṇaḥ | barhiṣmatīṃ copayeme samānāṃ śīlakarmabhiḥ

तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः ।जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम्॥ 3b ॥

tasyāṃ putrāndaśa guṇairanvitānbhāvitātmanaḥ | janayāmāsa kanyāṃ corjasvatīṃ ca yavīyasīm

आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः ।महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः॥ 4b ॥

āgnīdhraścedhmajihvaśca yajñabāhustṛtīyakaḥ | mahāvīraścaturthastu pañcamo rukmaśukrakaḥ

घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः ।वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः॥ 5b ॥

ghṛtapṛṣṭhaśca savano medhātithirathāṣṭamaḥ | vītihotraḥ kaviśceti daśaite vahnināmakāḥ

एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः ।कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः॥ 6b ॥

eteṣāṃ daśaputrāṇāṃ trayo'pyāsanvirāgiṇaḥ | kaviśca savanaścaiva mahāvīra iti trayaḥ

आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ।आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः॥ 7b ॥

ātmavidyāpariṣṇātāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ | āśrame parahaṃsākhye niḥspṛhā hyabhavanmudāḥ

अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे ।उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः॥ 8b ॥

aparasyāṃ ca jāyāyāṃ trayaḥ putrāśca jajñire | uttamastāmasaścaiva raivataśceti viśrutāḥ

मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः ।प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम्॥ 9b ॥

manvantarādhipataya ete putrā mahaujasaḥ | priyavrataḥ sa rājendro bubhuje jagatīmimām

एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः ।यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत्॥ 10 ॥

ekādaśārbudābdānāmavyāhatabalendriyaḥ | yadā sūryaḥ pṛthivyāśca vibhāge prathame'tapat

भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल ।एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम्॥ 11 ॥

bhāge dvitīye tatrāsīdandhakārodayaḥ kila | evaṃ vyatikaraṃ rājā vilokya manasā ciram

प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् ।एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च॥ 12 ॥

praśāsti mayi bhūmyāṃ ca tamaḥ prādurbhavetkatham | evaṃ nivārayiṣyāmi bhūmau yogabalena ca

एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः ।रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन्॥ 13 ॥

evaṃ vyavasito rājā putraḥ svāyambhuvasya saḥ | rathenādityavarṇena saptakṛtvaḥ prakāśayan

तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्रथनेमयः ।पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे॥ 14 ॥

tasyāpi gacchato rājño bhūmau yadrathanemayaḥ | patitāste samudrākhyāṃ bhejire lokahetave

जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः ।रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः॥ 15 ॥

jātāḥ pradeśāste sapta dvīpā bhūmau vibhāgaśaḥ | rathanemisamutthāste parikhāḥ sapta sindhavaḥ

यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः ।जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः॥ 16 ॥

yata āsaṃstataḥ sapta bhuvo dvīpā hi te smṛtāḥ | jambudvīpaḥ plakṣadvīpaḥ śālmalīdvīpasaṃjñakaḥ

कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः ।तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम्॥ 17 ॥

kuśadvīpaḥ krauñcadvīpaḥ śākadvīpaśca puṣkaraḥ | teṣāṃ ca parimāṇaṃ tu dviguṇaṃ cottarottaram

समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च ।क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः॥ 18 ॥

samantataścopaklṛptaṃ bahirbhāgakrameṇa ca | kṣārodekṣurasodau ca surodaśca ghṛtodakaḥ

क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः ।सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा॥ 19 ॥

kṣīrodo dadhimaṇḍodaḥ śuddhodaśceti te smṛtāḥ | saptaite prativikhyātāḥ pṛthivyāṃ sindhavastadā

प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः ।तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम्॥ 20 ॥

prathamo jambudvīpākhyo yaḥ kṣārodena veṣṭitaḥ | tatpatiṃ vidadhe rājā putramāgnīdhrasaṃjñakam

प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससम्प्लुते ।जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः॥ 21 ॥

plakṣadvīpe dvitīye'smindvīpekṣurasasamplute | jātastadadhipaḥ praiyavrata idhmādijihvakaḥ

शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते ।यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः॥ 22 ॥

śālmalīdvīpa etasminsurodadhipariplute | yajñabāhuṃ tadadhipaṃ karoti sma priyavrataḥ

कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते ।हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः॥ 23 ॥

kuśadvīpe'tiramye ca ghṛtodenopaveṣṭite | hiraṇyaretā rājābhūtpriyavratatanūjaniḥ

क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसम्प्लुते ।प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः॥ 24 ॥

krauñcadvīpe pañcame tu kṣīrodaparisamplute | praiyavrato ghṛtapṛṣṭhaḥ patirāsīnmahābalaḥ

शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसङ्कुले ।मेधातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वरः॥ 25 ॥

śākadvīpe cārutare dadhimaṇḍodasaṅkule | medhātithirabhūdrājā priyavratasuto varaḥ

पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले ।वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः॥ 26 ॥

puṣkaradvīpake śuddhodakasindhusamākule | vītihotro babhūvāsau rājā janakasammataḥ

कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः ।आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता॥ 27 ॥

kanyāmūrjasvatīnāmnīṃ dadāvuśanase vibhuḥ | āsīttasyāṃ devayānī kanyā kāvyasya viśrutā

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः ।विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत्॥ 28 ॥

evaṃ vibhajya putrebhyaḥ saptadvīpān priyavrataḥ | vivekavaśago bhūtvā yogamārgāśrito'bhavat