Skandha 8, Adhyāya 5

श्रीनारायण उवाच ।देवर्षे शृणु विस्तारं द्वीपवर्षविभेदतः ।भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | devarṣe śṛṇu vistāraṃ dvīpavarṣavibhedataḥ | bhūmaṇḍalasya sarvasya yathā devaprakalpitam

समासात्सम्प्रवक्ष्यामि नालं विस्तरतः क्वचित् ।जम्बुद्वीपः प्रथमतः प्रमाणे लक्षयोजनः॥ 2 ॥

samāsātsampravakṣyāmi nālaṃ vistarataḥ kvacit | jambudvīpaḥ prathamataḥ pramāṇe lakṣayojanaḥ

विशालो वर्तुलाकारो यथाब्जस्य च कर्णिका ।नव वर्षाणि यस्मिंश्च नवसाहस्रयोजनैः॥ 3 ॥

viśālo vartulākāro yathābjasya ca karṇikā | nava varṣāṇi yasmiṃśca navasāhasrayojanaiḥ

आयामैः परिसङ्ख्यानि गिरिभिः परितः श्रितैः ।अष्टाभिर्दीर्घरूपैश्च सुविभक्तानि सर्वतः॥ 4 ॥

āyāmaiḥ parisaṅkhyāni giribhiḥ paritaḥ śritaiḥ | aṣṭābhirdīrgharūpaiśca suvibhaktāni sarvataḥ

धनुर्वत्संस्थिते ज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।दीर्घाणि तत्र चत्वारि चतुरस्रमिलावृतम्॥ 5 ॥

dhanurvatsaṃsthite jñeye dve varṣe dakṣiṇottare | dīrghāṇi tatra catvāri caturasramilāvṛtam

इलावृतं मध्यवर्षं यन्नाभ्यां सुप्रतिष्ठितः ।सौवर्णो गिरिराजोऽयं लक्षयोजनमुच्छ्रितः॥ 6 ॥

ilāvṛtaṃ madhyavarṣaṃ yannābhyāṃ supratiṣṭhitaḥ | sauvarṇo girirājo'yaṃ lakṣayojanamucchritaḥ

कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च ।मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम्॥ 7 ॥

karṇikārūpa evāyaṃ bhūgolakamalasya ca | mūrdhni dvātriṃśatsahasrayojanairvitatastvayam

मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ ।इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च शृङ्गवान्॥ 8 ॥

mūle ṣoḍaśasāhasrastāvatāntargataḥ kṣitau | ilāvṛtasyottarato nīlaḥ śvetaśca śṛṅgavān

त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु ।रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये॥ 9 ॥

trayo vai girayaḥ proktā maryādāvadhayastriṣu | ramyakākhye tathā varṣe dvitīye ca hiraṇmaye

कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते ।प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा॥ 10 ॥

kuruvarṣe tṛtīye tu maryādāṃ vyañjayanti te | prāgāyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayastathā

द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् ।पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः॥ 11 ॥

dvisahasrapṛthutarāstathā ekaikaśaḥ kramāt | pūrvātpūrvāccottarasyāṃ daśāṃśādadhikāṃśataḥ

दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः ।इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः॥ 12 ॥

dairghya eva hrasantīme nānānadanadīyutāḥ | ilāvṛtāddakṣiṇato niṣadho hemakūṭakaḥ

हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः ।अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः॥ 13 ॥

himālayaśceti trayaḥ prāgvistīrṇāḥ suśobhanāḥ | ayutotsedhabhājaste yojanaiḥ parikīrtitāḥ

हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् ।विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः॥ 14 ॥

harivarṣaṃ kimpuruṣaṃ bhārataṃ ca yathātatham | vibhāgātkathayantyete maryādāgirayastrayaḥ

इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः ।पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः॥ 15 ॥

ilāvṛtātpaścimato mālyavānnāmaparvataḥ | pūrveṇa ca tataḥ śrīmān gandhamādanaparvataḥ

आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः ।योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी॥ 16 ॥

ānīlaniṣadhaṃ tvetau cāyatau dvisahasrataḥ | yojanaiḥ pṛthutāṃ yātau maryādākārakau girī

केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ ।मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः॥ 17 ॥

ketumālākhyabhadrāśvavarṣayoḥ prathitau ca tau | mandaraśca tathā merumandaraśca supārśvakaḥ

कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः ।योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम्॥ 18 ॥

kumudaśceti vikhyātā girayo merupādakāḥ | yojanāyutavistāronnāhā meroścaturdiśam

अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः ।एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी॥ 19 ॥

avaṣṭambhakarāste tu sarvato'bhivirājitāḥ | eteṣu giriṣu prāptāḥ pādapāścūtajambunī

कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः ।केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः॥ 20 ॥

kadambanyagrodha iti catvāraḥ parvatāḥ sthitāḥ | ketavo girirājeṣu ekādaśaśatocchrayāḥ

तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः ।चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः॥ 21 ॥

tāvadviṭapavistārāḥ śatākhyapariṇāhinaḥ | catvāraśca hradāsteṣu payomadhvikṣusajjalāḥ

यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते ।देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः॥ 22 ॥

yadupasparśino devā yogaiśvaryāṇi vindate | devodyānāni catvāri bhavanti lalanāsukhāḥ

नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् ।येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः॥ 23 ॥

nandanaṃ caitrarathakaṃ vaibhrājaṃ sarvabhadrakam | yeṣu sthitvāmaragaṇā lalanāyūthasaṃyutāḥ

उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः ।विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम्॥ 24 ॥

upadevagaṇairgītamahimāno mahāśayāḥ | viharanti svatantrāste yathākāmaṃ yathāsukham

मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् ।एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च॥ 25 ॥

mandarotsaṅgasaṃsthasya devacūtasya mastakāt | ekādaśaśatocchrāyātphalānyamṛtabhāñji ca

गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च ।तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च॥ 26 ॥

girikūṭapramāṇāni susvādūni mṛdūni ca | teṣāṃ viśīryamāṇānāṃ phalānāṃ surasena ca

अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते ।नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता॥ 27 ॥

aruṇodasavarṇena aruṇodā pravartate | nadī ramyajalā devadaityarājaprapūjitā

अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी ।पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम्॥ 28 ॥

aruṇākhyā mahārāja vartate pāpahāriṇī | pūjayanti ca tāṃ devīṃ sarvakāmaphalapradām

नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् ।तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते॥ 29 ॥

nānopahārabalibhiḥ kalmaṣaghnyabhayapradām | tasyāḥ kṛpāvalokena kṣemārogyaṃ vrajanti te

आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी ।दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि॥ 30 ॥

ādyā māyātulānantā puṣṭirīśvaramālinī | duṣṭanāśakarī kāntidāyinīti smṛtā bhuvi

अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत्॥ 31 ॥

asyāḥ pūjāprabhāveṇa jāmbūnadamudāvahat