Skandha 8, Adhyāya 14

नारायण उवाच ।ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः ।अन्तराले च लोकालोकयोर्यः परिकल्पितः॥ 1 ॥

nārāyaṇa uvāca | tataḥ parastādacalo lokāloketi nāmakaḥ | antarāle ca lokālokayoryaḥ parikalpitaḥ

यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् ।सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि॥ 2 ॥

yāvadasti ca devarṣe hyantaraṃ mānasottarāt | sumerostāvatī śuddhā kāñcanī bhūmirasti hi

दर्पणोदरतुल्या सा सर्वप्राणिविवर्जिता ।यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित्प्रत्युदीयते॥ 3 ॥

darpaṇodaratulyā sā sarvaprāṇivivarjitā | yasyāṃ padārthaḥ prahito na kiñcitpratyudīyate

अतः सर्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद ।लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता॥ 4 ॥

ataḥ sarvaprāṇisaṅgharahitā sā ca nārada | lokāloka iti vyākhyā yadatra parikalpitā

लोकालोकान्तरे चास्य वर्तते सर्वदा स्थितिः ।ईश्वरेण स लोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः॥ 5 ॥

lokālokāntare cāsya vartate sarvadā sthitiḥ | īśvareṇa sa lokānāṃ trayāṇāmantagaḥ kṛtaḥ

सूर्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह ।अर्वाचीनाश्च त्रीँल्लोकानातन्वानाः कदापि हि॥ 6 ॥

sūryādīnāṃ dhruvāntānāṃ raśmayo yadvaśādiha | arvācīnāśca trī~llokānātanvānāḥ kadāpi hi

पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद ।तावदुन्नहनायामः पर्वतेन्द्रो महोदयः॥ 7 ॥

parācīnatvabhājo hi na bhavanti ca nārada | tāvadunnahanāyāmaḥ parvatendro mahodayaḥ

एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः ।कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च॥ 8 ॥

etāvā~llokavinyāso'yaṃ saṃsthāmānalakṣaṇaiḥ | kavibhiḥ sa tu pañcāśatkoṭibhirgaṇitasya ca

भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने ।तस्योपरि चतुर्दिक्षु ब्रह्मणा चात्मयोनिना॥ 9 ॥

bhūgolasya caturthāṃśo lokālokācalo mune | tasyopari caturdikṣu brahmaṇā cātmayoninā

निवेशिता दिग्गजा ये तन्नामानि निबोधत ।ऋषभः पुष्पचूडोऽथ वामनोऽथापराजितः॥ 10 ॥

niveśitā diggajā ye tannāmāni nibodhata | ṛṣabhaḥ puṣpacūḍo'tha vāmano'thāparājitaḥ

एते समस्तलोकस्य स्थितिहेतव ईरिताः ।तेषां च स्वविभूतीनां बहुवीर्योपबृंहणम्॥ 11 ॥

ete samastalokasya sthitihetava īritāḥ | teṣāṃ ca svavibhūtīnāṃ bahuvīryopabṛṃhaṇam

विशुद्धसत्त्वं चैश्वर्यं वर्धयन्भगवान् हरिः ।आस्ते सिद्ध्यष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसंवृतः॥ 12 ॥

viśuddhasattvaṃ caiśvaryaṃ vardhayanbhagavān hariḥ | āste siddhyaṣṭakopeto viṣvaksenādisaṃvṛtaḥ

निजायुधैः परिवृतो भुजदण्डैः समन्ततः ।आस्ते सकललोकस्य स्वस्तये परमेश्वरः॥ 13 ॥

nijāyudhaiḥ parivṛto bhujadaṇḍaiḥ samantataḥ | āste sakalalokasya svastaye parameśvaraḥ

आकल्पमेवं वेषं स गतो विष्णुः सनातनः ।स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधनः॥ 14 ॥

ākalpamevaṃ veṣaṃ sa gato viṣṇuḥ sanātanaḥ | svamāyāracitasyāsya gopīthāyātmasādhanaḥ

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणकम् ।व्याख्यातं यद्बहिर्लोकालोकाचल इतीरणात्॥ 15 ॥

yo'ntarvistāra etena hyalokaparimāṇakam | vyākhyātaṃ yadbahirlokālokācala itīraṇāt

ततः परस्ताद्योगेशगतिं शुद्धा वदन्ति हि ।अण्डमध्यगतः सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्॥ 16 ॥

tataḥ parastādyogeśagatiṃ śuddhā vadanti hi | aṇḍamadhyagataḥ sūryo dyāvābhūmyoryadantaram

सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः ।मृतेऽण्ड एष एतस्मिञ्जातो मार्तण्डशब्दभाक्॥ 17 ॥

sūryāṇḍagolayormadhye koṭyaḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ | mṛte'ṇḍa eṣa etasmiñjāto mārtaṇḍaśabdabhāk

हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भवः ।सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर्महीभिदा॥ 18 ॥

hiraṇyagarbha iti yaddhiraṇyāṇḍasamudbhavaḥ | sūryeṇa hi vibhajyante diśaḥ khaṃ dyaurmahībhidā

स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः ।देवतिर्यङ्मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम्॥ 19 ॥

svargāpavargau narakā rasaukāṃsi ca sarvaśaḥ | devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ sarīsṛpasavīrudhām

सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा दृगीश्वरः ।एतावान्भूमण्डलस्य सन्निवेश उदाहृतः॥ 20 ॥

sarvajīvanikāyānāṃ sūrya ātmā dṛgīśvaraḥ | etāvānbhūmaṇḍalasya sanniveśa udāhṛtaḥ

एतेन हि दिवो मानं वर्णयन्ति च तद्विदः ।द्विदलानां च निष्पावादीनां च दलयोर्यथा॥ 21 ॥

etena hi divo mānaṃ varṇayanti ca tadvidaḥ | dvidalānāṃ ca niṣpāvādīnāṃ ca dalayoryathā

अन्तरेण तयोरन्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ।यन्मध्यगश्च भगवान् भानुर्वै तपतां वरः॥ 22 ॥

antareṇa tayorantarikṣaṃ tadubhayasandhitam | yanmadhyagaśca bhagavān bhānurvai tapatāṃ varaḥ

आतपेन त्रिलोकं च प्रतपत्येव भासयन् ।उत्तरायणमासाद्य गतिमान्द्यं वितन्वते॥ 23 ॥

ātapena trilokaṃ ca pratapatyeva bhāsayan | uttarāyaṇamāsādya gatimāndyaṃ vitanvate

आरोहणस्थानमसौ गत्वाहो दैर्ध्यमाचरेत् ।दक्षिणायनमासाद्य गतिशैघ्र्यं वितन्वते॥ 24 ॥

ārohaṇasthānamasau gatvāho dairdhyamācaret | dakṣiṇāyanamāsādya gatiśaighryaṃ vitanvate

अवरोहस्थानमसौ गच्छन्ह्रस्वं दिनं चरेत् ।विषुवत्संज्ञमासाद्य गतिसाम्यं वितन्वते॥ 25 ॥

avarohasthānamasau gacchanhrasvaṃ dinaṃ caret | viṣuvatsaṃjñamāsādya gatisāmyaṃ vitanvate

समस्थानमथासाद्य दिनसाम्यं करोति च ।यदा च मेषतुलयोः सञ्चरेद्धि दिवाकरः॥ 26 ॥

samasthānamathāsādya dinasāmyaṃ karoti ca | yadā ca meṣatulayoḥ sañcareddhi divākaraḥ

समानानि त्वहोरात्राण्यातनोति त्रयीमयः ।वृषादिपञ्चसु यदा राशिष्वर्को विरोचते॥ 27 ॥

samānāni tvahorātrāṇyātanoti trayīmayaḥ | vṛṣādipañcasu yadā rāśiṣvarko virocate

तदाहानि च वर्धन्ते रात्रयोऽपि ह्रसन्ति च ।वृश्चिकादिषु सूर्यो हि यदा सञ्चरते रविः॥ 28 ॥

tadāhāni ca vardhante rātrayo'pi hrasanti ca | vṛścikādiṣu sūryo hi yadā sañcarate raviḥ

तदापीमान्यहोरात्राणि भवन्ति विपर्ययात्॥ 29 ॥

tadāpīmānyahorātrāṇi bhavanti viparyayāt