Skandha 8, Adhyāya 15

श्रीनारायण उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि भानोर्गमनमुत्तमम् ।शीघ्रमन्दादिगतिभिस्त्रिविधं गमनं रवेः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhānorgamanamuttamam | śīghramandādigatibhistrividhaṃ gamanaṃ raveḥ

सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि सुरसत्तम ।स्थानं जारद्गवं मध्यं तथैरावतमुत्तरम्॥ 2 ॥

sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni surasattama | sthānaṃ jāradgavaṃ madhyaṃ tathairāvatamuttaram

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिति तत्त्वतः ।अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शब्दिता॥ 3 ॥

vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiti tattvataḥ | aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthīti śabditā

रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो गजवीथ्यभिधीयते ।पुष्याश्लेषा तथाऽऽदित्या वीथी चैरावती स्मृता॥ 4 ॥

rohiṇyārdrā mṛgaśiro gajavīthyabhidhīyate | puṣyāśleṣā tathā''dityā vīthī cairāvatī smṛtā

एतास्तु वीथयस्तिस्र उत्तरो मार्ग उच्यते ।तथा द्वे चापि फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी मता॥ 5 ॥

etāstu vīthayastisra uttaro mārga ucyate | tathā dve cāpi phalgunyau maghā caivārṣabhī matā

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता ।ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता॥ 6 ॥

hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā | jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ।मूलाषाढोत्तराषाढा अजवीथ्यभिशब्दिता॥ 7 ॥

etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate | mūlāṣāḍhottarāṣāḍhā ajavīthyabhiśabditā

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक् तथा ।वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता॥ 8 ॥

śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣak tathā | vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrtitā

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणो मार्ग उच्यते ।उत्तरायणमासाद्य युगाक्षान्तर्निबद्धयोः॥ 9 ॥

etāstu vīthayastisro dakṣiṇo mārga ucyate | uttarāyaṇamāsādya yugākṣāntarnibaddhayoḥ

कर्षणं पाशयोर्वायुबद्धयो रोहणं स्मृतम् ।तदाभ्यन्तरगान्मण्डलाद्रथस्य गतेर्भवेत्॥ 10 ॥

karṣaṇaṃ pāśayorvāyubaddhayo rohaṇaṃ smṛtam | tadābhyantaragānmaṇḍalādrathasya gaterbhavet

मान्द्यं दिवसवृद्धिश्च जायते सुरसत्तम ।रात्रिह्रासश्च भवति सौम्यायनक्रमो ह्ययम्॥ 11 ॥

māndyaṃ divasavṛddhiśca jāyate surasattama | rātrihrāsaśca bhavati saumyāyanakramo hyayam

दक्षिणायनके पाशे प्रेरणादवरोहणम् ।बहिर्मण्डलवेशेन गतिशैघ्र्यं तदा भवेत्॥ 12 ॥

dakṣiṇāyanake pāśe preraṇādavarohaṇam | bahirmaṇḍalaveśena gatiśaighryaṃ tadā bhavet

तदा दिनाल्पता रात्रिवृद्धिश्च परिकीर्तिता ।वैषुवे पाशसाम्यात्तु समावस्थानतो रवेः॥ 13 ॥

tadā dinālpatā rātrivṛddhiśca parikīrtitā | vaiṣuve pāśasāmyāttu samāvasthānato raveḥ

मध्यमण्डलवेशश्च साम्यं रात्रिदिनादिके ।आकृष्येते यदा तौ तु ध्रुवेण समधिष्ठितौ॥ 14 ॥

madhyamaṇḍalaveśaśca sāmyaṃ rātridinādike | ākṛṣyete yadā tau tu dhruveṇa samadhiṣṭhitau

तदाभ्यन्तरतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च ।ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन तु॥ 15 ॥

tadābhyantarataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca | dhruveṇa mucyamānena punā raśmiyugena tu

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च ।तस्मिन्मेरौ पूर्वभागे पुर्यैन्द्री देवधानिका॥ 16 ॥

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca | tasminmerau pūrvabhāge puryaindrī devadhānikā

दक्षिणे वै संयमनी नाम याम्या महापुरी ।पश्चान्निम्लोचनी नाम वारुणी वै महापुरी॥ 17 ॥

dakṣiṇe vai saṃyamanī nāma yāmyā mahāpurī | paścānnimlocanī nāma vāruṇī vai mahāpurī

तदुत्तरे पुरी सौम्या प्रोक्ता नाम विभावरी ।ऐन्द्रपुर्यां रवेः प्रोक्त उदयो ब्रह्मवादिभिः॥ 18 ॥

taduttare purī saumyā proktā nāma vibhāvarī | aindrapuryāṃ raveḥ prokta udayo brahmavādibhiḥ

संयमन्यां च मध्याह्ने निम्लोचन्यां निमीलनम् ।विभावर्यां निशीथः स्यात्तिग्मांशोः सुरपूजितः॥ 19 ॥

saṃyamanyāṃ ca madhyāhne nimlocanyāṃ nimīlanam | vibhāvaryāṃ niśīthaḥ syāttigmāṃśoḥ surapūjitaḥ

प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूतानां तानि सर्वशः ।मेरोश्चतुर्दिशं भानोः कीर्तितानि मया मुने॥ 20 ॥

pravṛtteśca nimittāni bhūtānāṃ tāni sarvaśaḥ | meroścaturdiśaṃ bhānoḥ kīrtitāni mayā mune

मेरुस्थानां सदा मध्यं गत एव विभाति हि ।सव्यं गच्छन्दक्षिणेन करोति स्वर्णपर्वतम्॥ 21 ॥

merusthānāṃ sadā madhyaṃ gata eva vibhāti hi | savyaṃ gacchandakṣiṇena karoti svarṇaparvatam

उदयास्तमये चैव सर्वकालं तु सम्मुखे ।दिशास्वशेषासु तथा सुरर्षे विदिशासु च॥ 22 ॥

udayāstamaye caiva sarvakālaṃ tu sammukhe | diśāsvaśeṣāsu tathā surarṣe vidiśāsu ca

यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः ।तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः॥ 23 ॥

yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ | tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः ।उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः॥ 24 ॥

naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ | udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ

शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् ।विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा॥ 25 ॥

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam | vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇāndve pure tathā

सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः ।यैर्यत्र दृश्यते भानुः सैव प्राचीति चोच्यते॥ 26 ॥

sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarataḥ sthitaḥ | yairyatra dṛśyate bhānuḥ saiva prācīti cocyate

तद्वामभागतो मेरुर्वर्ततेति विनिर्णयः ।यदि चैन्द्र्याः प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः॥ 27 ॥

tadvāmabhāgato merurvartateti vinirṇayaḥ | yadi caindryāḥ pracalate ghaṭikā daśapañcabhiḥ

याम्यां तदा योजनानां सपादं कोटियुग्मकम् ।सार्धद्वादशलक्षाणि पञ्चनेत्रसहस्रकम्॥ 28 ॥

yāmyāṃ tadā yojanānāṃ sapādaṃ koṭiyugmakam | sārdhadvādaśalakṣāṇi pañcanetrasahasrakam

प्रक्रामति सहस्रांशुः कालमार्गप्रदर्शकः ।एवं ततो वारुणीं च सौम्यामैन्द्रीं सहस्रदृक्॥ 29 ॥

prakrāmati sahasrāṃśuḥ kālamārgapradarśakaḥ | evaṃ tato vāruṇīṃ ca saumyāmaindrīṃ sahasradṛk

पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये ।तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः॥ 30 ॥

paryeti kālacakrātmā dyumaṇiḥ kālabuddhaye | tathā cānye grahāḥ somādayo ye digvicāriṇaḥ

नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते ।एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम्॥ 31 ॥

nakṣatraiḥ saha codyanti saha cāstaṃ vrajanti te | evaṃ muhūrtena ratho bhānoraṣṭaśatādhikam

योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः ।त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात्॥ 32 ॥

yojanānāṃ catustriṃśallakṣāṇi bhramati prabhuḥ | trayīmayaścaturdikṣu purīṣu ca samīraṇāt

प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् ।यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम्॥ 33 ॥

pravahākhyātsadā kālacakraṃ paryeti bhānumān | yasya cakraṃ rathasyaikaṃ dvādaśāraṃ trinābhikam

षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे ।मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते॥ 34 ॥

ṣaṇnemi kavayastaṃ ca vatsarātmakamūcire | merumūrdhani tasyākṣo mānasottaraparvate

कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् ।तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन् ।३५॥ मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् ।तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः॥ 36 ॥

kṛtetaravibhāgo yaḥ protaṃ tatra rathāṅgakam | tailakārakayantreṇa cakrasāmyaṃ paribhraman | 35|| mānasottaranāmnīha girau paryeti cāṃśumān | tasminnakṣe kṛtaṃ mūlaṃ dvitīyo'kṣo dhruve kṛtaḥ

तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः ।कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः॥ 37 ॥

turyamānena tailasya yantrākṣavaditīritaḥ | kṛtoparitano bhāgaḥ sūryasya jagatāṃ pateḥ

रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः ।तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः॥ 38 ॥

rathanīḍastu ṣaṭtriṃśallakṣayojanamāyataḥ | tatturyabhāgataḥ so'yaṃ pariṇāhena kīrtitaḥ

तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः ।सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः॥ 39 ॥

tāvānarkarathasyātra yugastasminhayāḥ śubhāḥ | saptacchando'bhidhānāśca sūrasūtena yojitāḥ

वहन्ति देवमादित्यं लोकानां सुखहेतवे ।पुरस्तात्सवितुः सूतोऽरुणः पश्चान्नियोजितः॥ 40 ॥

vahanti devamādityaṃ lokānāṃ sukhahetave | purastātsavituḥ sūto'ruṇaḥ paścānniyojitaḥ

सौत्ये कर्मणि संयुक्तो वर्तते गरुडाग्रजः ।तथैव बालखिल्याख्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वकाः॥ 41 ॥

sautye karmaṇi saṃyukto vartate garuḍāgrajaḥ | tathaiva bālakhilyākhyā ṛṣayo'ṅguṣṭhaparvakāḥ

प्रमाणेन परिख्याताः षष्टिसाहस्रसङ्ख्यकाः ।स्तुवन्ति पुरतः सूर्यं सूक्तवाक्यैः सुशोभनैः॥ 42 ॥

pramāṇena parikhyātāḥ ṣaṣṭisāhasrasaṅkhyakāḥ | stuvanti purataḥ sūryaṃ sūktavākyaiḥ suśobhanaiḥ

तथा चान्ये च ऋषयो गन्धर्वा अप्सरोरगाः ।ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवाः सर्वे परेश्वरम्॥ 43 ॥

tathā cānye ca ṛṣayo gandharvā apsaroragāḥ | grāmaṇyo yātudhānāśca devāḥ sarve pareśvaram

एकैकशः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् ।सार्धलक्षोत्तरं कोटिनवकं भूमिमण्डलम्॥ 44 ॥

ekaikaśaḥ sapta sapta māsi māsi virocanam | sārdhalakṣottaraṃ koṭinavakaṃ bhūmimaṇḍalam

द्विसहस्रं योजनानां स गव्यूत्युत्तरं क्षणात् ।पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम्॥ 45 ॥

dvisahasraṃ yojanānāṃ sa gavyūtyuttaraṃ kṣaṇāt | paryeti devadeveśo viśvavyāpī nirantaram