Skandha 8, Adhyāya 16

श्रीनारायण उवाच ।अथातः श्रूयतां चित्रं सोमादीनां गमादिकम् ।तद्गत्यनुसृता नॄणां शुभाशुभनिदर्शना॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | athātaḥ śrūyatāṃ citraṃ somādīnāṃ gamādikam | tadgatyanusṛtā nṝṇāṃ śubhāśubhanidarśanā

यथा कुलालचक्रेण भ्रमता भ्रमतां सह ।तदाश्रयाणां च गतिरन्या कीटादिनां भवेत्॥ 2 ॥

yathā kulālacakreṇa bhramatā bhramatāṃ saha | tadāśrayāṇāṃ ca gatiranyā kīṭādināṃ bhavet

एवं हि राशिवृन्देन कालचक्रेण तेन च ।मेरुं धुरं च सरतां प्रादक्षिण्येन सर्वदा॥ 3 ॥

evaṃ hi rāśivṛndena kālacakreṇa tena ca | meruṃ dhuraṃ ca saratāṃ prādakṣiṇyena sarvadā

ग्रहाणां भानुमुख्यानां गतिरन्यैव दृश्यते ।नक्षत्रान्तरगामित्वाद्भान्तरे गमनं तथा॥ 4 ॥

grahāṇāṃ bhānumukhyānāṃ gatiranyaiva dṛśyate | nakṣatrāntaragāmitvādbhāntare gamanaṃ tathā

गतिद्वयं चाविरुद्धं सर्वत्रैष विनिर्णयः ।स एव भगवानादिपुरुषो लोकभावनः॥ 5 ॥

gatidvayaṃ cāviruddhaṃ sarvatraiṣa vinirṇayaḥ | sa eva bhagavānādipuruṣo lokabhāvanaḥ

नारायणोऽखिलाधारो लोकानां स्वस्तये भ्रमन् ।कर्मशुद्धिनिमित्तं तु आत्मानं वै त्रयीमयम्॥ 6 ॥

nārāyaṇo'khilādhāro lokānāṃ svastaye bhraman | karmaśuddhinimittaṃ tu ātmānaṃ vai trayīmayam

कविभिश्चैव वेदेन विजिज्ञास्योऽर्कधाभवत् ।षट्सु क्रमेण ऋतुषु वसन्तादिषु च स्वयम्॥ 7 ॥

kavibhiścaiva vedena vijijñāsyo'rkadhābhavat | ṣaṭsu krameṇa ṛtuṣu vasantādiṣu ca svayam

यथोपजोषमृतुजान् गुणान् वै विदधाति च ।तमेनं पुरुषाः सर्वे त्रय्या च विद्यया सदा॥ 8 ॥

yathopajoṣamṛtujān guṇān vai vidadhāti ca | tamenaṃ puruṣāḥ sarve trayyā ca vidyayā sadā

वर्णाश्रमाचारपथा तथाम्नातैश्च कर्मभिः ।उच्चावचैः श्रद्धया च योगानां च वितानकैः॥ 9 ॥

varṇāśramācārapathā tathāmnātaiśca karmabhiḥ | uccāvacaiḥ śraddhayā ca yogānāṃ ca vitānakaiḥ

अञ्जसा च यजन्ते ये श्रेयो विन्दन्ति ते मतम् ।अथैष आत्मा लोकानां द्यावाभूम्यन्तरेण च॥ 10 ॥

añjasā ca yajante ye śreyo vindanti te matam | athaiṣa ātmā lokānāṃ dyāvābhūmyantareṇa ca

कालचक्रगतो भुङ्क्ते मासान्द्वादशराशिभिः ।संवत्सरस्यावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा॥ 11 ॥

kālacakragato bhuṅkte māsāndvādaśarāśibhiḥ | saṃvatsarasyāvayavānmāsaḥ pakṣadvayaṃ divā

नक्तं चेति स पादर्क्षद्वयमित्युपदिश्यते ।यावता षष्ठमंशं स भुञ्जीत ऋतुरुच्यते॥ 12 ॥

naktaṃ ceti sa pādarkṣadvayamityupadiśyate | yāvatā ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa bhuñjīta ṛturucyate

संवत्सरस्यावयवः कविभिश्चोपवर्णितः ।यावतार्धेन चाकाशवीथ्यां प्रचरते रविः॥ 13 ॥

saṃvatsarasyāvayavaḥ kavibhiścopavarṇitaḥ | yāvatārdhena cākāśavīthyāṃ pracarate raviḥ

तं प्राक्तना वर्णयन्ति अयनं मुनिपूजिताः ।अथ यावन्नभोमण्डलं सह प्रतिगच्छति॥ 14 ॥

taṃ prāktanā varṇayanti ayanaṃ munipūjitāḥ | atha yāvannabhomaṇḍalaṃ saha pratigacchati

कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत कालं तं वत्सरं विदुः ।संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमेव च॥ 15 ॥

kārtsnyena saha bhuñjīta kālaṃ taṃ vatsaraṃ viduḥ | saṃvatsaraṃ parivatsaramiḍāvatsarameva ca

अनुवत्सरमिद्वत्सरमिति पञ्चकमीरितम् ।भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः कालवित्तमैः॥ 16 ॥

anuvatsaramidvatsaramiti pañcakamīritam | bhānormāndyaśaighryasamagatibhiḥ kālavittamaiḥ

एवं भानोर्गतिः प्रोक्ता चन्द्रादीनां निबोधत ।एवं चन्द्रोऽर्करश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वतः॥ 17 ॥

evaṃ bhānorgatiḥ proktā candrādīnāṃ nibodhata | evaṃ candro'rkaraśmibhyo lakṣayojanamūrdhvataḥ

उपलभ्यमानो मित्रस्य संवत्सरभुजिं च सः ।पक्षाभ्यां चौषधीनाथो भुङ्क्ते मासभुजिं च सः॥ 18 ॥

upalabhyamāno mitrasya saṃvatsarabhujiṃ ca saḥ | pakṣābhyāṃ cauṣadhīnātho bhuṅkte māsabhujiṃ ca saḥ

सपादमाभ्यां दिवसभुक्तिं पक्षभुजिं चरेत् ।एवं शीघ्रगतिः सोमो भुङ्क्ते नूनं भचक्रकम्॥ 19 ॥

sapādamābhyāṃ divasabhuktiṃ pakṣabhujiṃ caret | evaṃ śīghragatiḥ somo bhuṅkte nūnaṃ bhacakrakam

पूर्यमाणकलाभिश्चामराणां प्रीतिमावहन् ।क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणां चित्तरञ्जकः॥ 20 ॥

pūryamāṇakalābhiścāmarāṇāṃ prītimāvahan | kṣīyamāṇakalābhiśca pitṝṇāṃ cittarañjakaḥ

अहोरात्राणि तन्वानः पूर्वापरसुघस्रकैः ।सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीवः स एव हि॥ 21 ॥

ahorātrāṇi tanvānaḥ pūrvāparasughasrakaiḥ | sarvajīvanikāyasya prāṇo jīvaḥ sa eva hi

भुङ्क्ते चैकैकनक्षत्रं मुहूर्तत्रिंशता विभुः ।स एव षोडशकलः पुरुषोऽनादिसत्तमः॥ 22 ॥

bhuṅkte caikaikanakṣatraṃ muhūrtatriṃśatā vibhuḥ | sa eva ṣoḍaśakalaḥ puruṣo'nādisattamaḥ

मनोमयोऽप्यन्नमयोऽमृतधामा सुधाकरः ।देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम्॥ 23 ॥

manomayo'pyannamayo'mṛtadhāmā sudhākaraḥ | devapitṛmanuṣyādisarīsṛpasavīrudhām

प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते ।ततो भचक्रं भ्रमति योजनानां त्रिलक्षतः॥ 24 ॥

prāṇāpyāyanaśīlatvātsa sarvamaya ucyate | tato bhacakraṃ bhramati yojanānāṃ trilakṣataḥ

मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु ।अष्टाविंशतिसङ्ख्यानि गणितानि सहाभिजित्॥ 25 ॥

merupradakṣiṇenaiva yojitaṃ ceśvareṇa tu | aṣṭāviṃśatisaṅkhyāni gaṇitāni sahābhijit

ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि ।पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते॥ 26 ॥

tataḥ śukro dvilakṣeṇa yojanānāmathopari | puraḥ paścātsahaivāsāvarkasya parivartate

शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः ।लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः॥ 27 ॥

śīghramandasamānābhirgatibhirvicaranvibhuḥ | lokānāmanukūlo'yaṃ prāyaḥ proktaḥ śubhāvahaḥ

वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने ।शुक्राद् बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः॥ 28 ॥

vṛṣṭiviṣṭambhaśamano bhārgavaḥ sarvadā mune | śukrād budhaḥ samākhyāto yojanānāṃ dvilakṣataḥ

शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा ।यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु॥ 29 ॥

śīghramandasamānābhirgatibhiḥ śukravatsadā | yadārkādvyatiricyeta saumyaḥ prāyeṇa tatra tu

अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः ।उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः॥ 30 ॥

ativātābhrapātānāṃ vṛṣṭyādibhayasūcakaḥ | upariṣṭhāttato bhaumo yojanānāṃ dvilakṣataḥ

पक्षैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोऽयं भुङ्क्ते राशीनथैकशः ।द्वादशापि च देवर्षे यदि वक्रो न जायते॥ 31 ॥

pakṣaistribhistribhiḥ so'yaṃ bhuṅkte rāśīnathaikaśaḥ | dvādaśāpi ca devarṣe yadi vakro na jāyate

प्रायेणाशुभकृत्सोऽयं ग्रहौघानां च सूचकः ।नतो द्विलक्षमानेन योजनानां च गीष्पतिः॥ 32 ॥

prāyeṇāśubhakṛtso'yaṃ grahaughānāṃ ca sūcakaḥ | nato dvilakṣamānena yojanānāṃ ca gīṣpatiḥ

एकैकस्मिन्नथो राशौ भुङ्गे संवत्सरं चरन् ।यदि वक्रो भवेन्नैवानुकूलो ब्रह्मवादिनाम्॥ 33 ॥

ekaikasminnatho rāśau bhuṅge saṃvatsaraṃ caran | yadi vakro bhavennaivānukūlo brahmavādinām

ततः शनैश्चरो घोरो लक्षद्वयपरो मितः ।योजनैः सूर्यपुत्रोऽयं त्रिंशन्मासैः परिभ्रमन्॥ 34 ॥

tataḥ śanaiścaro ghoro lakṣadvayaparo mitaḥ | yojanaiḥ sūryaputro'yaṃ triṃśanmāsaiḥ paribhraman

एकैकराशौ पर्येति सर्वान् राशीन्महाग्रहः ।सर्वेषामशुभो मन्दः प्रोक्तः कालविदां वरैः॥ 35 ॥

ekaikarāśau paryeti sarvān rāśīnmahāgrahaḥ | sarveṣāmaśubho mandaḥ proktaḥ kālavidāṃ varaiḥ

तत उत्तरतः प्रोक्तमेकादशसुलक्षकैः ।योजनैः परिसङ्ख्यातं सप्तर्षीणां च मण्डलम्॥ 36 ॥

tata uttarataḥ proktamekādaśasulakṣakaiḥ | yojanaiḥ parisaṅkhyātaṃ saptarṣīṇāṃ ca maṇḍalam