Skandha 8, Adhyāya 22

नारद उवाच ।कर्मभेदाः कतिविधाः सनातनमुने मम ।श्रोतव्याः सर्वथैवैते यातनाप्राप्तिभूमयः॥ 1 ॥

nārada uvāca | karmabhedāḥ katividhāḥ sanātanamune mama | śrotavyāḥ sarvathaivaite yātanāprāptibhūmayaḥ

श्रीनारायण उवाच ।यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि ।हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः॥ 2 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | yo vai parasya vittāni dārāpatyāni caiva hi | harate sa hi duṣṭātmā yamānucaragocaraḥ

कालपाशेन सम्बद्धो याम्यैरतिभयानकैः ।तामिस्रनामनरके पात्यते यातनास्पदे॥ 3 ॥

kālapāśena sambaddho yāmyairatibhayānakaiḥ | tāmisranāmanarake pātyate yātanāspade

ताडनं दण्डनं चैव सन्तर्जनमतः परम् ।याम्याः कुर्वन्ति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि॥ 4 ॥

tāḍanaṃ daṇḍanaṃ caiva santarjanamataḥ param | yāmyāḥ kurvanti pāśāḍhyāḥ kaśmalaṃ yāti caiva hi

मूर्च्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुत ।यः पतिं वञ्चयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति॥ 5 ॥

mūrcchāmāyāti vivaśo nārakī padmabhūsuta | yaḥ patiṃ vañcayitvā tu dārādīnupabhujyati

अन्धतामिस्रनरके पात्यते यमकिङ्करैः ।पात्यमानो यत्र जन्तुर्वेदनापरवान्भवेत्॥ 6 ॥

andhatāmisranarake pātyate yamakiṅkaraiḥ | pātyamāno yatra janturvedanāparavānbhavet

नष्टदृष्टिर्नष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः ।वनस्पतिर्भज्यमानमूलो यद्वद्भवेदिह॥ 7 ॥

naṣṭadṛṣṭirnaṣṭamatirbhavatyevāvilambataḥ | vanaspatirbhajyamānamūlo yadvadbhavediha

तस्मादप्यन्धतामिस्रनाम्ना प्रोक्तः पुरातनैः ।एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम्॥ 8 ॥

tasmādapyandhatāmisranāmnā proktaḥ purātanaiḥ | etanmamāhamiti yo bhūtadroheṇa kevalam

पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयं कुटुम्बं कार्यलम्पटः ।एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह॥ 9 ॥

puṣṇāti pratyahaṃ svīyaṃ kuṭumbaṃ kāryalampaṭaḥ | etadvihāya cātraiva svāśubhena patediha

रौरवे नाम नरके सर्वसत्त्वभयावहे ।इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा॥ 10 ॥

raurave nāma narake sarvasattvabhayāvahe | iha loke'munā ye tu hiṃsitā jantavaḥ purā

त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् ।तस्माद्रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनीषिणः॥ 11 ॥

ta eva ruravo bhūtvā paratra pīḍayanti tam | tasmādrauravamityāhuḥ purāṇajñā manīṣiṇaḥ

रुरुः सर्पादतिक्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः ।एवं महारौरवाख्यो नरको यत्र पूरुषः॥ 12 ॥

ruruḥ sarpādatikrūro janturuktaḥ purātanaiḥ | evaṃ mahārauravākhyo narako yatra pūruṣaḥ

यातनां प्राप्यमाणो हि यः परं देहसम्भवः ।क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्ये घातयन्ति च॥ 13 ॥

yātanāṃ prāpyamāṇo hi yaḥ paraṃ dehasambhavaḥ | kravyādā nāma ruravastaṃ kravye ghātayanti ca

य उग्रः पुरुषः क्रूरः पशुपक्षिगणानपि ।उपरन्धयते मूढो याम्यास्तं रन्धयन्ति च॥ 14 ॥

ya ugraḥ puruṣaḥ krūraḥ paśupakṣigaṇānapi | uparandhayate mūḍho yāmyāstaṃ randhayanti ca

कुम्भीपाके तप्ततैले उपर्यपि च नारद ।यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्रकम्॥ 15 ॥

kumbhīpāke taptataile uparyapi ca nārada | yāvanti paśuromāṇi tāvadvarṣasahasrakam

पितृविप्रब्राह्मणध्रुक्कालसूत्रे स नारके ।अग्न्यर्काभ्यां तप्यमाने नारकी विनिवेशितः॥ 16 ॥

pitṛviprabrāhmaṇadhrukkālasūtre sa nārake | agnyarkābhyāṃ tapyamāne nārakī viniveśitaḥ

क्षुत्पिपासादह्यमानोऽन्तःशरीरस्तथा बहिः ।आस्ते शेते चेष्टते चावतिष्ठति च धावति॥ 17 ॥

kṣutpipāsādahyamāno'ntaḥśarīrastathā bahiḥ | āste śete ceṣṭate cāvatiṣṭhati ca dhāvati

निजवेदपथाद्यो वै पाखण्डं चोपयाति च ।अनापद्यपि देवर्षे तं पापं पुरुषं भटाः॥ 18 ॥

nijavedapathādyo vai pākhaṇḍaṃ copayāti ca | anāpadyapi devarṣe taṃ pāpaṃ puruṣaṃ bhaṭāḥ

असिपत्रवनं नाम नरकं वेशयन्ति च ।कशया प्रहरन्त्येव नारकी तद्गतस्तदा॥ 19 ॥

asipatravanaṃ nāma narakaṃ veśayanti ca | kaśayā praharantyeva nārakī tadgatastadā

इतस्ततो धावमान उत्तालमतिवेगतः ।असिपत्रैश्छिद्यमान उभयत्र च धारभिः॥ 20 ॥

itastato dhāvamāna uttālamativegataḥ | asipatraiśchidyamāna ubhayatra ca dhārabhiḥ

सञ्छिद्यमानसर्वाङ्गो हाहतोऽस्मीति मूर्च्छितः ।वेदनां परमां प्राप्तः पतत्येव पदे पदे॥ 21 ॥

sañchidyamānasarvāṅgo hāhato'smīti mūrcchitaḥ | vedanāṃ paramāṃ prāptaḥ patatyeva pade pade

स्वधर्मानुगतं भुङ्क्ते पाखण्डफलमल्पधीः ।यो राजा राजपुरुषो दण्डयेद्वै त्वधर्मतः॥ 22 ॥

svadharmānugataṃ bhuṅkte pākhaṇḍaphalamalpadhīḥ | yo rājā rājapuruṣo daṇḍayedvai tvadharmataḥ

द्विजे शरीरदण्डं च पापीयान्नारकी च सः ।नरके सूकरमुखे पात्यते यमकिङ्करैः॥ 23 ॥

dvije śarīradaṇḍaṃ ca pāpīyānnārakī ca saḥ | narake sūkaramukhe pātyate yamakiṅkaraiḥ

विनिष्यिष्टावयवको बलवद्भिस्तथेक्षुवत् ।आर्तस्वरेण स्वनयन्मूर्च्छितः कश्मलङ्गतः॥ 24 ॥

viniṣyiṣṭāvayavako balavadbhistathekṣuvat | ārtasvareṇa svanayanmūrcchitaḥ kaśmalaṅgataḥ

स पीड्यमानो बहुधा वेदनां यात्यतीव हि ।विविक्तपरपीडो योऽप्यविविक्तपरव्यथाम्॥ 25 ॥

sa pīḍyamāno bahudhā vedanāṃ yātyatīva hi | viviktaparapīḍo yo'pyaviviktaparavyathām

ईश्वराङ्कितवृत्तीनां व्यथामाचरते स्वयम् ।स चान्धकूपे पतति तदभिद्रोहयन्त्रिते॥ 26 ॥

īśvarāṅkitavṛttīnāṃ vyathāmācarate svayam | sa cāndhakūpe patati tadabhidrohayantrite

तत्रासौ जन्तुभिः क्रूरैः पशुभिर्मृगपक्षिभिः ।सरीसृपैश्च मशकैर्यूकामत्कुणजातिभिः॥ 27 ॥

tatrāsau jantubhiḥ krūraiḥ paśubhirmṛgapakṣibhiḥ | sarīsṛpaiśca maśakairyūkāmatkuṇajātibhiḥ

मक्षिकाभिश्च तमसि दन्दशूकैश्च पीड्यते ।परिक्रामति चैवात्र कुशरीरे च जन्तुवत्॥ 28 ॥

makṣikābhiśca tamasi dandaśūkaiśca pīḍyate | parikrāmati caivātra kuśarīre ca jantuvat

यस्तु संविहितैः पञ्चयज्ञैः काकैश्च संस्तुतः ।अश्नाति चासंविभज्य यत्किंञ्चिदुपपद्यते॥ 29 ॥

yastu saṃvihitaiḥ pañcayajñaiḥ kākaiśca saṃstutaḥ | aśnāti cāsaṃvibhajya yatkiṃñcidupapadyate

स पापपुरुषः क्रूरैर्याम्यैश्च कृमिभोजने ।नरकाधमके दुष्टकर्मणा परिपात्यते॥ 30 ॥

sa pāpapuruṣaḥ krūrairyāmyaiśca kṛmibhojane | narakādhamake duṣṭakarmaṇā paripātyate

लक्षयोजनविस्तीर्णे कृमिकुण्डे भयङ्करे ।कृमिरूपं समासाद्य भक्ष्यमाणश्च तैः स्वयम्॥ 31 ॥

lakṣayojanavistīrṇe kṛmikuṇḍe bhayaṅkare | kṛmirūpaṃ samāsādya bhakṣyamāṇaśca taiḥ svayam

अप्रत्ताप्रहुतादो यः पातमाप्नोति तत्र वै ।यस्तु स्तेयेन च बलाद्धिरण्यं रत्नमेव च॥ 32 ॥

aprattāprahutādo yaḥ pātamāpnoti tatra vai | yastu steyena ca balāddhiraṇyaṃ ratnameva ca

ब्राह्मणस्यापहरति अन्यस्यापि च कस्यचित् ।अनापदि च देवर्षे तममुत्र यमानुगाः॥ 33 ॥

brāhmaṇasyāpaharati anyasyāpi ca kasyacit | anāpadi ca devarṣe tamamutra yamānugāḥ

अयस्मयैरग्निपिण्डैः सदृशैर्नित्कुषन्ति च ।योऽगम्यां योषितं गच्छेदगम्यं पुरुषं च या॥ 34 ॥

ayasmayairagnipiṇḍaiḥ sadṛśairnitkuṣanti ca | yo'gamyāṃ yoṣitaṃ gacchedagamyaṃ puruṣaṃ ca yā

तावमुत्रापि कशया ताडयन्तो यमानुगाः ।तिग्मया लोहमय्या च सूर्म्याप्यालिङ्गयन्ति तम्॥ 35 ॥

tāvamutrāpi kaśayā tāḍayanto yamānugāḥ | tigmayā lohamayyā ca sūrmyāpyāliṅgayanti tam

तां चापि योषितं सूर्म्यालिङ्गयन्ति यमानुगाः ।यस्तु सर्वाभिगमनः पुरुषः पापसञ्चयी॥ 36 ॥

tāṃ cāpi yoṣitaṃ sūrmyāliṅgayanti yamānugāḥ | yastu sarvābhigamanaḥ puruṣaḥ pāpasañcayī

निरयेऽमुत्र तं याम्याः शाल्मलीं रोपयन्ति तम् ।वज्रकण्टकसंयुक्तां शाल्मलीं तामयस्मयीम्॥ 37 ॥

niraye'mutra taṃ yāmyāḥ śālmalīṃ ropayanti tam | vajrakaṇṭakasaṃyuktāṃ śālmalīṃ tāmayasmayīm

राजन्या राजपुरुषा ये वा पाखण्डवर्तिनः ।धर्मसेतुं विभिन्दन्ति ते परेत्य गता नराः॥ 38 ॥

rājanyā rājapuruṣā ye vā pākhaṇḍavartinaḥ | dharmasetuṃ vibhindanti te paretya gatā narāḥ

वैतरण्यां पतन्त्येव भिन्नमर्यादपातकाः ।नद्यां निरयदुर्गस्य परिखायां च नारद॥ 39 ॥

vaitaraṇyāṃ patantyeva bhinnamaryādapātakāḥ | nadyāṃ nirayadurgasya parikhāyāṃ ca nārada

यादोगणैः समन्तात्तु भक्ष्यमाणा इतस्ततः ।नात्मना वियुजन्त्येव नासुभिश्चापि नारद॥ 40 ॥

yādogaṇaiḥ samantāttu bhakṣyamāṇā itastataḥ | nātmanā viyujantyeva nāsubhiścāpi nārada

स्वीयेन कर्मपाकेनोपतपन्ति च सर्वतः ।विण्मूत्रपूयरक्तैश्च केशास्थिनखमांसकैः॥ 41 ॥

svīyena karmapākenopatapanti ca sarvataḥ | viṇmūtrapūyaraktaiśca keśāsthinakhamāṃsakaiḥ

मेदोवसासंयुतायां नद्यामुपपतन्ति ते ।वृषलीपतयो ये च नष्टशौचा गतत्रपाः॥ 42 ॥

medovasāsaṃyutāyāṃ nadyāmupapatanti te | vṛṣalīpatayo ye ca naṣṭaśaucā gatatrapāḥ

आचारनियमैस्त्यक्ताः पशुचर्यापरायणाः ।तेऽत्रानुकष्टगतयो विण्मूत्रश्लेष्मरक्तकैः॥ 43 ॥

ācāraniyamaistyaktāḥ paśucaryāparāyaṇāḥ | te'trānukaṣṭagatayo viṇmūtraśleṣmaraktakaiḥ

श्लेष्ममलसमापूर्णे निपतन्ति दुराग्रहाः ।तदेव खादयन्त्येतान्यमानुचरवर्गकाः॥ 44 ॥

śleṣmamalasamāpūrṇe nipatanti durāgrahāḥ | tadeva khādayantyetānyamānucaravargakāḥ

ये श्वानगर्दभादीनां पतयो वै द्विजातयः ।मृगयारसिका नित्यमतीर्थे मृगघातकाः॥ 45 ॥

ye śvānagardabhādīnāṃ patayo vai dvijātayaḥ | mṛgayārasikā nityamatīrthe mṛgaghātakāḥ

परेतांस्तान्यमभटा लक्षीभूतान्नराधमान् ।इषुभिश्च विभिन्दन्ति तांस्तान्दुर्नयमागतान्॥ 46 ॥

paretāṃstānyamabhaṭā lakṣībhūtānnarādhamān | iṣubhiśca vibhindanti tāṃstāndurnayamāgatān

ये दम्भा दम्भयज्ञेषु पशून्घ्नन्ति नराधमाः ।तानमुष्मिन्यमभटा नरके वैशसे तदा॥ 47 ॥

ye dambhā dambhayajñeṣu paśūnghnanti narādhamāḥ | tānamuṣminyamabhaṭā narake vaiśase tadā

निपात्य पीडयन्त्येव कशाघातैर्दुरासदैः ।यो भार्यां च सवर्णां वै द्विजो मदनमोहितः॥ 48 ॥

nipātya pīḍayantyeva kaśāghātairdurāsadaiḥ | yo bhāryāṃ ca savarṇāṃ vai dvijo madanamohitaḥ

रेतः पाययति मूढोऽमुत्र तं यमकिङ्कराः ।रेतःकुण्डे पातयन्ति रेतः सम्पाययन्ति च॥ 49 ॥

retaḥ pāyayati mūḍho'mutra taṃ yamakiṅkarāḥ | retaḥkuṇḍe pātayanti retaḥ sampāyayanti ca

ये दस्यवोऽग्निदाश्चैव गरदा सार्थघातकाः ।ग्रामान्सार्थान्विलुम्पन्ति राजानो राजपूरुषाः॥ 50 ॥

ye dasyavo'gnidāścaiva garadā sārthaghātakāḥ | grāmānsārthānvilumpanti rājāno rājapūruṣāḥ

तान्परेतान्यमभटा नयन्ति श्वानकादनम् ।विंशत्यथिकसङ्ख्याताः सारमेया महाद्भुताः॥ 51 ॥

tānparetānyamabhaṭā nayanti śvānakādanam | viṃśatyathikasaṅkhyātāḥ sārameyā mahādbhutāḥ

सप्तशत्या समाख्याता रभसं खादयन्ति ते ।सारमेयादनं नाम नरकं दारुणं मुने ।अतः परं प्रवक्ष्यामि अवीचिप्रभुखान्मुने॥ 52 ॥

saptaśatyā samākhyātā rabhasaṃ khādayanti te | sārameyādanaṃ nāma narakaṃ dāruṇaṃ mune | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi avīciprabhukhānmune